Tag Archives: Zweden

De Gereedschapskist: gender mainstreaming

Wat heeft sneeuwruimen te maken met gender? Of bushaltes en de locatie waar passagiers uit kunnen stappen? Of ambulancevervoer en pijnbestrijding onderweg naar het ziekenhuis? Veel, heel veel. Vaak gebeuren er dingen die een negatieve effect hebben op vrouwen. Pas als je door een genderbril naar alledaagse praktijken kijkt, zie je die verschillen. En kun je onterechte achterstelling wegnemen. Met een duur woord heet dat gender mainstreaming – kansen en mogelijkheden gelijk trekken tussen de seksen, zodat allen gelijk behandeld worden. Kijk maar:

Gender mainstreaming krijgt officieel de volgende definitie:

“het (re)organiseren, verbeteren, ontwikkelen en evalueren van beleidsprocessen op zo’n manier dat het perspectief van gendergelijkheid wordt geïntegreerd in alle beleidsdomeinen en op alle beleidsniveaus door de actoren die normaal dat beleid maken.”

In gewoon Nederlands gaat het erom dat de overheid ons belastinggeld voor iedereen uitgeeft. Er gaat wat dat betreft iets mis als mannen vervolgens veel meer dan vrouwen profiteren van die uitgaven. Het doet meer recht aan mensen als beide seksen gelijke kansen en mogelijkheden krijgen. Dat streven zou  een vanzelfsprekend onderdeel van beleid en visievorming moeten zijn.

Het hoeft niet moeilijk te zijn. Een Zweedse commissie stelde een handboek op, vol praktische tips, methodes en voorbeelden die allemaal beginnen bij het begin: kijk wat er gebeurt. Meet, verzamel feiten. Dan zie je vanzelf waar zaken scheef lopen, en hoe vaak die scheve situaties vrouwen onevenredig treffen.

Neem medische zorg: uit de feiten van Zweeds onderzoek bleek dat ambulances eerder arriveerden als de patient van het mannelijk geslacht was. Hij kreeg eerder en meer pijnbestrijding dan zij en kwam mede daardoor ‘fitter’ in het ziekenhuis aan. Vrouwen niet. Die moesten langer wachten, kregen minder pijnbestrijding, en waren er slechter aan toe als ze dan eindelijk in het ziekenhuis arriveerden. Niet goed – we zouden allemaal even goede zorg moeten krijgen. Hoog tijd dus om die ongelijkheid aan te pakken.

Hopelijk inspireren dat handboek en het filmpje mensen om dezelfde kansen te grijpen. Want zoals het Zweedse filmpje laat zien maakt gender mainstreaming letterlijk een wereld van verschil. Met als bonus minder zieken, minder ongelukken, minder onveiligheid en meer welzijn voor iedereen.

Wat wil je nog meer? (oooh jaaaaa, dit natuurlijk:

 

Feministen durven te veranderen

Bell Hooks, de Amerikaanse academica die de feministische beweging al vroeg wees op haar blinde vlek voor ras/intersectionaliteit, is positief gestemd. Ze ziet dat het feminisme één van de weinige politieke bewegingen is, die kritisch naar zichzelf durft te kijken en écht verandert. Dat ging en gaat niet zonder slag of stoot, benadrukt ze, maar blanke vrouwen stellen zich open voor de ervaringen van vrouwen met een andere huidkleur, en nemen een andere houding aan. De hele beweging wordt daar beter van.

intersectionaliteit

Die openheid zie je ook in Nederland. Tijdschrift Opzij kreeg onlangs –naar mijn mening terecht – snoeiharde kritiek op de lelieblanke top honderd van invloedrijke vrouwen. Columniste Hasna el Maroudi schreef dat Opzij klakkeloos de normen en waarden van een op blanke mannen gestoelde top kopieerde, en vervolgens onvermijdelijk met blanke ”ere mannen” eindigde.

Opzij stak de hand in eigen boezem. In een stuk van de hoofdredactie erkende het tijdschrift dat de zoektocht naar machtige vrouwen wellicht niet volgens goede criteria verliep en dat de redacteuren ruimer hadden moeten denken. Het blad komt begin volgend jaar alsnog met een top 25 van invloedrijke vrouwen uit allerlei culturen en met allerlei etnische achtergronden. Lezeressen zijn van harte uitgenodigd om mee te denken en kandidaten voor te dragen.

Deze gang van zaken mag typerend heten. Ja, er gaat vanalles fout. Ja, blanke vrouwen hebben de neiging om kritiekloos de op blanke mannen geschoeide leest te koperen en de boventoon te voeren, mede vanwege de privileges die een blanke huid biedt. Maar wie kritiek heeft, krijgt geen hoon, doodsbedreigingen en/of de boodschap ‘hou je kop’. Nee, betrokkenen komen tot inkeer en luisteren alsnog naar vrouwen die vanuit een ander perspectief spreken.

Dit gebeurt in Nederland, maar ook in bijvoorbeeld Zweden, waar alle scholieren van 16 jaar het essay We Zouden Allemaal Feminist Moeten Zijn, van schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie, ontvangen. Of in de V.S., waar een blanke actrice publiekelijk aangaf dat ze haar speech over gelijk loon voor gelijk werk anders had moeten formuleren. Bell Hooks constateert zodoende:

When we, women of color, began to tell white women that females were not a homogenous group, that we had to face the reality of racial difference, many white women stepped up to the plate. I’m a feminist in solidarity with white women today for that reason, because I saw these women grow in their willingness to open their minds and change the whole direction of feminist thought, writing and action. This continues to be one of the most remarkable, awesome aspects of the contemporary feminist movement. The left has not done this, radical black men have not done this…

En dat kan ook. Want zoals Hooks en anderen de kern van het feminisme definiëren: ”het feminisme is een beweging die seksisme, seksistische uitbuiting en onderdrukking wil beëindigen”. Daar kan iedereen met gezond verstand zich achter scharen.

Vrouwen zien door een verwrongen lens – letterlijk

De wereld bekijkt vrouwen vaak door een verwrongen lens. Met name bij films krijgt dat probleem een zeer letterlijke betekenis. Neem Blue is the Warmest Color. Deze rolprent wint op dit moment prijzen, maar krijgt ook bergen kritiek, omdat de male gaze ieder beeld domineert. Dat valt op, zeker als je een verhaal wilt vertellen over een lesbische relatie. Om nog maar te zwijgen over films die vrouwen domweg uit het verhaal houden.

Vrouwen vormen de helft van de wereldbevolking. Dat zou je echter niet zeggen als je naar de bioscoop gaat. Films marginaliseren vrouwen en meisjes zo structureel, dat Zweden inmiddels over ging tot een opvallende stap. Het land verheft de Bechdel test tot norm en gaat in beoordelingen aangeven of de rolprent die test haalt, of niet. Een film waar op z’n minst twee met name genoemde vrouwen in voorkomen, die met elkaar praten, over iets anders dan een man, krijgt een positieve keuring voor dat onderdeel.

Zodra je de Bechdel test opneemt in je beoordeling, valt pijnlijk op hoe heftig de reacties zijn als je aan die status quo wil morrelen. Al is het maar door er op een ludieke manier aandacht voor te vragen. Een krant als The Independent verdedigt het Zweedse initiatief:

remember that nobody is actually burning films that ignore half of the population, just humorously drawing attention to them.

De Zweedse filmkeuring zal Blue is the Warmest Color vast het groene licht geven voor het onderdeel gender, want die haalt de Bechdel test met vlag en wimpel. De film laat echter meteen zien hoe makkelijk het is om te voldoen aan de Bechdel test, en dat die test niets zegt over het al dan niet vrouwvriendelijke of feministische karakter van het verhaal en de beelden. De regisseur, Abdellatif Kechiche, leverde namelijk een vervreemdende kijkervaring op:

the film is inherently about a homosexual relationship. It’s this lack of acknowledgement that takes away from the storytelling and imposes his ideals onto Adèle and Emma’s relationship. Kechiche wanted to tell a raw, honest, and beautiful story of a couple, but without removing his hetero, male perspective, he greatly hindered the depths the film could have achieved. There’s a responsibility that comes with representing both another gender and sexual preference, one Kechiche did not uphold, and one that reduces the film to an idealistic and voyeuristic portrayal of women.

Hij bekeek vrouwen op die manier letterlijk door een verwrongen lens.

Die verwrongen houding kwam ook tot uiting in de manier waarop de regisseur om ging met zijn actrices. Wat hij wilde stond voorop. Dat hoort bij films, maar het is ook gebruikelijk om als regisseur, ondanks je leidende positie, toch respectvol om te gaan met de acteurs die je rolprent moeten dragen. Naar verluidt gebeurde dat hier niet. Beide hoofdrolspeelsters gaven aan nooit meer met deze man samen te willen werken, omdat ze zich gebruikt voelden:

Seydoux and Exarchopoulos said that the shooting had been unbearable and they would never again work with Kechiche. The French union representing the film industry spoke of deplorable conditions for the crew. Seydoux, who plays Emma, said she felt like a “prostitute.” Exarchopoulos described a “horrible” continuous take in which Seydoux hit her over and over, leaving her raw.

De regisseur wil beide actrices voor de rechter slepen, omdat de vrouwen zouden liegen, overdrijven, en zich zouden gedragen als verwende kinderen. Kortom, verstoorde arbeidsverhoudingen. En een eindresultaat waar veel vrouwen niets mee kunnen. Daarom is het niet zo vreemd dat Zweden besluit de manier waarop films vrouwen tonen, onderdeel te maken van de keuring. Als bij Bechdeltest een min staat, weet je in ieder geval dat zelfs de meest basale vertegenwoordiging ontbreekt. Kun je jezelf alvast mentaal voorbereiden. Want dat films zelfs die eenvoudige drempel niet halen, komt vaker voor dan je denkt.

Sekseneutrale crèche stuit meteen op verzet

Het nieuws over een sekseneutrale crèche in Zweden is nog niet bekend geworden, of de eerste kritiek zwelt al aan. De crèche, Egalia,  zou de echte mannelijkheid aantasten doordat jongetjes in een neutrale omgeving geen echte jongens zouden kunnen zijn. Een andere kritiek is dat kinderen in de war zouden kunnen raken over hun identiteit. Ondertussen stemmen Zweedse ouders met hun voeten. Egalia kent zo’n toeloop dat er nu al een wachtlijst is.

Voor de Nederlandse berichtgeving nemen zowel Volkskrant als Trouw hetzelfde korte bericht van een persbureau over. Een pas geopende crèche in de Zweedse hoofdstad Stockholm, Egalia, biedt een sekseneutrale omgeving. Hier geen indeling in roze stoelen met hartjes en blauwe stoeltjes met raketten. Ook gebruiken de begeleiders geen woorden zoals hem of haar, maar een zelf bedacht neutraal woord. Ouders zijn enthousiast. De 33 beschikbare plaatsen zijn vol en er is al een lange wachtlijst.

Uit een bericht op CBS dat Egalia veel praktijken omgooit die elders gangbaar zijn. De begeleiders in de créche leggen de blokken bijvoorbeeld vlakbij de speelgoedkeuken, zodat er voor kinderen geen verschil ontstaat tussen koken en constructie. Beiden zijn ok. Ook staat de crèche volgens directrice Lotta Rajalin stil bij allerlei samenlevingsvormen. Een gezin van man, vrouw en kind is niet de norm, zoals in boekjes, liedjes en spelletjes vaak wel gebruikelijk is.

 Zodra het nieuws van de genderneutrale crèche de media haalde, kwam de kritiek op gang, bericht de New York Times:

Jay Belsky, a child psychologist at the University of California, Davis, said he’s not aware of any other school like Egalia, and he questioned whether it was the right way to go. “The kind of things that boys like to do — run around and turn sticks into swords — will soon be disapproved of,” he said. “So gender neutrality at its worst is emasculating maleness.”

Vreemd, want de inzet van de crèche is een heel andere, laat een medewerkster weten:

“Society expects girls to be girlie, nice and pretty and boys to be manly, rough and outgoing,” says Jenny Johnsson, a 31-year-old teacher. “Egalia gives them a fantastic opportunity to be whoever they want to be.”

Dat jongetjes vrijuit ander gedrag mogen vertonen naast het geijkte rondrennen met houten zwaarden is blijkbaar erg bedreigend. Deze kritiek lijkt voort te komen uit een volautomatische angstreflex, die de kop op steekt zodra mensen het genderkeurslijf losser willen maken. Al dan niet onder het mom van ‘humor‘, beginnen mensen dan meteen te roepen dat ze zo vreselijk bang zijn dat mannen verwijfd raken als die gekkigheid doorzet. Curieus…

Ook De Standaard citeert alleen een negatieve reactie, deze keer een kinderpsychiater uit Gent. Zij heeft een andere angst: dat kinderen in de war raken over hun identiteit, als onduidelijk is of ze een jongetje of een meisje zijn. Dat zou kunnen kloppen als Egalia gelijk stond aan de hele Zweedse samenleving. Maar dat is niet zo. Zodra je de deur uit stapt kom je terecht in een omgeving die bol staat van de rolpatronen. Zoals speelgoedzaken die strikt verdeeld zijn in een roze en een blauw deel – iets waar Zweedse kinderen zelf, in 2009, tegen protesteerden.

Kortom, overal wordt onderscheid gemaakt, en het enige wat Egalia doet is een ruimte aanbieden waar de genadeloze nadruk op sekse wat afzwakt. Dat dit ook positief zou kunnen zijn, komt niet aan bod in de berichtgeving. En dat is jammer.

Astrid Lindgren komt op bankbiljet

Zweden krijgt een bankbiljet met Astrid Lindgren. De schrijfster, die onsterfelijk werd met haar creatie Pipi Langkous, komt op het biljet van 20 kronen. Dat betekent dat iedere inwoner van Zweden haar gezicht vele malen per dag voorbij ziet komen, want dit biljet wordt veel gebruikt. Twintig kronen vertegenwoordigen een waarde van circa 2,20 euro. Het nieuws komt  bovenop het bericht dat er een nieuwe film over Pipi Langkous in de maak is.

Lindgren kwam eerder ook al met een portret op een postzegel.

De Zweedse bank eert ook andere vrouwen. Op het biljet van 500 kronen komt een portret van operazangeres Birgit Nilsson en op dat van 100 kronen actrice Greta Garbo.

Maar de aandacht gaat uit naar Lindgren en het door haar bedachte personage van Pipi Langkous. Het sterke meisje maakt nog steeds iets los bij mensen. Dat bevestigt ook Debra Granik. De regisseuze van Winter’s Bone gaat de nieuwe film over Pipi Langkous maken en heeft daar een specifiek doel bij:

“Ik ben altijd jaloers geweest op de manier waarop jongens opgroeien in films. Meestal doen ze levenservaring op in hun voordeel, terwijl jonge meisjes vaak opgescheept worden met vervelende dingen zoals ongewenste zwangerschappen,” aldus Granik. Met Pippi Langkous zegt ze een sterk meisje te willen laten zien. Granik wil hiermee jonge, opgroeiende meisjes in een positief daglicht zetten.