Tag Archives: vrouwen in de filosofie

Filosofie Magazine ziet vrouwen staan

De uitgeverij van Filosofie Magazine heeft vast en zeker besloten de komst van  tijdschrift Opzij te vieren met een ode aan de denkende vrouw. Het maart nummer van het magazine is namelijk gewijd aan vrouwen in de filosofie. De publicatie van deze special krijgt extra glans dankzij een evenement in De Rode Hoed in Amsterdam. Op 3 maart 2014 organiseren Opzij en Filosofie Magazine daar een avond rondom het thema ‘Zij denkt, dus zij bestaat’.

Filosofie Magazine ging onder andere te rade bij de Nederlandse tak van SWIP. Enkele prominente leden van deze vakvereniging voor vrouwen in de filosofie kregen ruimte in het maart-nummer – iets waar de organisatie met recht trots op is. Maandag 3 maart krijgt het thema vrouwen in de filosofie ook ruimte in De Rode Hoed. Simone van Saarloos, Maureen Sie en Ilse Bulhof buigen zich die avond over kwesties als:

Waarom blijft het aantal vrouwen in de wetenschap zo ver achter? Zijn er structurele belemmeringen of is het een kwestie van tijd tot vrouwen evenredig vertegenwoordigd zijn? […] De neurowetenschappelijke verklaring voor de man/vrouw verschillen wint terrein, maar klopt die eigenlijk wel? En wat betekent dat voor de strijd van man/vrouw vooroordelen en voor de positie van vrouwen? Een avond over moderne vooroordelen, brein-denken, over de rol van biologie in het maatschappelijke debat en beeldfragmenten van Simone de Beauvoir en Hannah Arendt.

Komt dat zien 😉 en lees Filosofie Magazine!

De Gereedschapskist: filosofe Luce Irigaray

Waar zou het praktische feminisme staan zonder theoretische basis? Dat is de vraag die Evelien Geerts zichzelf stelde. In het werk van Luce Irigaray vond deze studente wijsbegeerte aan de Universiteit van Antwerpen een inspirerend voorbeeld. Irigaray wilde loskomen van de dominante filosofische canon, omdat de daarin gestelde denkwijzen vrouwen het zwijgen oplegden. Door eeuwenoude filosofische concepten te bekritiseren en los te laten, kunnen vrouwen hun eigen stem vinden. De filosofie kan dan komen tot een situatie waarin mannen én vrouwen op een gelijkwaardige manier deelnemen aan het debat, aldus Irigaray.

Irigaray: je op gender richten om er juist los van te komen.

Er gebeurde iets ironisch met haar werk, signaleert Geerts. Luce Irigaray, een Belgische filosofe, protesteerde tegen het feit dat de traditionele filosofie vrouwen monddood maakt, en werd vervolgens zelf monddood gemaakt. Ze is nu volgens Geerts een ‘vergeten stem in de filosofie’. Als mensen haar al aanhalen, gebeurt dat op basis van vertekende beelden.

Volgens haar kwam dat onder andere doordat vakbroeders Irigaray’s kritiek op de traditionele filosofie nauwelijks konden accepteren. Ook verweten mensen haar vrouwen te willen reduceren tot een zogenaamde vrouwelijke essentie, zoals vastgelegd in hun lichaam.  Irigaray zou in dat geval precies doen wat ze andere filosofen verweet, en zich schuldig maken aan de aloude ‘anatomie als noodlot’-opvattingen van onder andere Sigmund Freud.

Geerts betoogt dat het Irigaray juist wil dat vrouwen zich bewust worden van de manier waarop ze opgevoerd worden in de dominante filosofie. Ze herhaalt de traditionele denkbeelden alleen om duidelijk te maken dat die problematisch zijn voor vrouwen – cue de kritiek van Irigaray op talrijke filosofen, vanaf de oudheid tot nu, die vrouwen beschreven als object, de ander, de niet-man of gemankeerde man, de zwakkere, degene met een gebrek, een wezen geregeerd door haar irrationele emoties en de enge processen in haar lijf, zoals menstruatie, zwangerschap en alles wat er verder vloeit en broeit daar binnen. De Oude Grieken zeiden onomwonden dat ze vrouwen liever kwijt dan rijk waren, want zij brengen al het enge en vervelende in de wereld. Zoals menselijke seksualiteit, aftakeling en de dood. Brrrrr!

Noot van de Zesde Clan: Irigaray is niet de eerste die dit opvalt en constateert dat vrouwen hierdoor beschadigd werden. Zeker als de filosoof in kwestie religieuze overtuigingen had, was de vrouw al snel niet alleen object of niet-man, maar ook nog eens eng, slecht, duivels, een gevaar voor mannen. Daarom moest ze haar lichaam bedekken, uit het zicht blijven en zwijgen. Zie onder andere ook het werk van Karen Armstrong, die deze vrouwenhaat in kaart bracht en de concrete gevolgen van zulke denkbeelden beschrijft in termen die niets aan duidelijkheid te wensen overlaten.

Terug naar de filosofie en het onderzoek van Geerts. Zij schrijft dat het volgens Irigaray voor vrouwen noodzakelijk om die situatie tot zich door te laten dringen. Ze moeten vraagtekens plaatsen bij dit soort opvattingen, de dominante filosofie kritisch onderzoeken, begrijpen hoe het dominante discours in elkaar zit, en vervolgens een eigen koers varen. De filosofie die daaruit voortvloeit, een vrouwelijke filosofie, is anders. Al is het maar omdat de wereld er anders uit ziet voor vrouwen, en zij een nieuw geluid kunnen laten horen, vanuit hun eigen ervaring en eigen inzichten.

Dat is een politiek verhaal, en in de praktijk kan deze filosofie van een enorm bevrijdend effect hebben. Het moedigt vrouwen aan autoriteiten kritisch te benaderen en hun eigen weg te gaan, zoals deze spreekster op een congres ontdekte:

It is my view that many of us have things to say, but that the effort of writing in a voice that feels distanced, objective and unnatural feels too much like hard work.  As I was brushing my teeth one day after passing my PhD, it came to me what it was I had learned from the writing of it: rebellion. My examiners were right to ask me to look back at the history of feminist thought and to consider where it had taken women writers by the end of the twentieth century.  In my case, it took me back to the beginning of the second-wave, back to Helene Cixous and her words in ‘The Laugh of the Medusa’: ‘Women write yourselves; your bodies must be heard’.  I can’t tell you what an important moment that was for me, the taste of toothpaste on my tongue, my face bare in the mirror: maybe I can be brave enough to write after all?

Vrouwen in de filosofie verheffen hun stem

Bolwerk The New York Times besloot een serie van vijf artikelen te wijden aan de situatie van vrouwen in de filosofie. De krant lanceert de serie nadat een zoveelste schandaal een faculteit filosofie van Amerikaanse universiteiten opschudde. Een gezaghebbende man, Colin McGinn, moest vertrekken nadat hij een studente seksueel intimideerde. Hoe zit het nou met het vak? Waarom werken er zo weinig vrouwen in de filosofie, wat speelt daarbij een rol, en wat vinden betrokkenen er zelf van?

Actrice Rachel Weisz als Hypathia van Alexandrië, die haar kritisch denken met de dood moest bekopen.

Sally Haslanger mocht als eerste. Ze noemt de getallen en percentages, die duidelijk aantonen dat blanke mannen het vak domineren. In haar bijdrage zet ze op een rij wat vrouwelijke filosofen tegen houdt. Ze signaleert een kip-ei situatie. Vrouwen en gekleurde mensen krijgen nauwelijks voet aan de grond, en omdat er zo weinig van deze groep zijn, kan de dominante groep hen makkelijk klein houden:

With these numbers, you don’t need sexual harassment or racial harassment to prevent women and minorities from succeeding, for alienation, loneliness, implicit bias, stereotype threat, microaggression, and outright discrimination will do the job. But in a world of such small numbers, harassment and bullying is easy.

Waarna commentator na commentator zich afvraagt waarom Haslanger niet uitlegt hoe het komt dat er zo weinig vrouwen in de filosofie actief zijn.  Ehh, dat heeft ze net gedaan?!?!? Wie oren heeft die hore….

In deel twee van de serie gaat Linda Martín Alcoff in op de veelgehoorde strategie van de minderheid de schuld geven van hun eigen achterstelling. Zo beweren mensen vaak dat vrouwen niet tegen een scherpe debatstijl kunnen, en terugdeinzen voor stevige discussies. Niet waar, benadrukt Alcoff. Wat er gebeurt is dat vrouwen een klimaat afwijzen waarbij ze aan alle kanten haat en seksuele intimidatie tegenkomen, onder het mom van ‘debat’ of ‘humor’.

In aflevering drie signaleert Rae Langton dat filosofie vrouwen aantrekt omdat het instrumenten biedt voor kritische analyses en verandering. Zo legde Mary Astell in 1700 de link tussen mensen denken, vrouwen denken, heeeej, zouden die denkende wezens niet net als mannen óók recht hebben op hoger onderwijs? Kortom, revolutionair.

In de praktijk valt het filosofische wereldje echter bitter tegen. Vrouwen botsen aan tegen seksuele intimidatie, problemen om werk en gezin te combineren, onbewust en bewust seksisme, en stereotype denkbeelden over de filosoof als oude man met baard. Een stereotype wat vrouwen uitsluit. Een curriculum waar vrouwelijke filosofen bijna geheel in ontbreken, komt ook aan als een koude douche. Alles roept: vrouw, wegwezen, je hoort hier niet. Dat klimaat moet veranderen:

One more joke then: “How many feminists does it take to change a light bulb?” “It’s not the light bulb that needs changing.”

Louise Antony benut deel vier uit de serie om een kritische blik te werpen op ‘de mannen’ en seksuele intimidatie van vrouwen. Het komt zeer, zeer zelden voor dat mannen problemen krijgen vanwege hun seksueel opdringerige gedrag. Wat dat betreft ziet Antony de kwestie McGinn als de uitzondering die de regel bevestigt. Mannelijke collega’s waren er snel bij om  McGinn te verdedigen. Onder andere de beroemde psycholoog Steven Pinker schreef meteen in een open brief dat er een klimaat zou ontstaan waarin mannen zich geen enkel grapje kunnen veroorloven. Eén scheve blik en woedende vrouwen stenigen die arme, onschuldige man. Echt? Antony:

I would venture that almost any woman in the profession can give you four or five examples of egregious misbehavior by male professors that has gone completely unsanctioned. So what’s the worry? The real worry, I think, for men is that they will have to change their ways.  […] you’re right — the P.C. police are out there, and if you step out of line, they will impose one of the following penalties: dirty looks; explicit criticism; sensitivity training. You may be subjected to blogging.

Verder adviseert ze mannen om zich écht te verdiepen in de problematiek van seksuele intimidatie en vijandige werkklimaten, en de effecten daarvan op vrouwen. Mannen zouden te rade kunnen gaan bij collega’s die wél in staat zijn om respectvolle, vruchtbare werkrelaties te onderhouden met vrouwen – als docent, als mentor, als collega. Mannen kunnen kritisch naar zichzelf kijken en nagaan wat zij doen en welke organisatiecultuur ze daarmee kweken.  Antony:

Whatever you do, though, don’t tell me that the cost of your heightened vigilance is going to be the loss of “open and informal” pedagogical relationships. I don’t buy it. I just know too many men who have formed close and mutually rewarding intellectual relationships with women without ever once mentioning, um … manicures.

De laatste aflevering van de serie gaat over het fenomeen ‘double bind’. Die term staat voor situaties waarin je fout zit als je het ene doet, maar als je het andere doet gaat het ook mis. Vrouwen komen te vaak terecht in dit soort situaties, vanwege structureel seksisme, signaleert Peg O’Connor. Je kunt met het vingertje naar vrouwen wijzen, maar zij doen al wat ze kunnen. Het kan niet van één kant komen. Anderen moeten óók veranderen:

Women can only do so much. We can teach and mentor well, open doors when we have some institutional power, advocate for change in admission and harassment policies, for example. But nothing will really change unless and until more of our male colleagues begin to use their male privilege in very different ways. The burden clearly rests with them, and I hope that they assume the responsibility.

Totdat de andere helft die taak oppakt, blijven vrouwen kampen met seksuele intimidatie en andere drempels. En blijf je koppen in de media houden met de strekking ‘waar zijn de vrouwen toch’?

BONUS: Nederland kent sinds begin dit jaar een eigen Society for Women in Philosophy (SWIP). SWIP heeft als doelen de zichtbaarheid van vrouwen in de filosofie te vergoten, barrières voor hen weg te nemen, netwerkmogelijkheden te bieden en om te protesteren tegen discriminatie van vrouwen in de filosofie. Ook in Nederland hard nodig. Daarnaast kunnen mensen, al dan niet rondlopend op een faculteit filosofie, seksistische incidenten melden via de website seksediscriminatie aan de universiteit.nl

Vakblad Hypatia zet de deur open

Hypatia, een filosofisch vakblad, komt voor één keer met een vrij toegankelijk digitaal nummer. Veel wetenschappelijke studies zijn alleen te lezen via abonnementen en wachtwoorden. Je kunt hooguit een korte samenvatting op internet vinden. Dit open nummer is dus een buitenkansje om kennis te maken met essays over de positie van vrouwen in de filosofie en geesteswetenschappen. De ‘oudste’ bijdrage stamt uit 1993, naar aanleiding van een brief uit de negentiende eeuw. De meest recente bijdrage, over de afwezigheid van vrouwen in de filosofie, is van april dit jaar. Interessant leesvoer…

De geboorte van het seksisme in het Westerse gedachtengoed

De man als norm, de vrouw als afwijking. De man als centrum, onafhankelijk, vrij. De vrouw als afhankelijk, onvrij. De man die alles een naam geeft, die spreekt, die het eeuwige doorgeeft aan andere mannen. De vrouw die onzichtbaar binnen moet zitten en zwijgen. Waar komt dit slegts vir mannen wereldbeeld vandaan? Filosofe Vigdis Songe-Møller volgt het spoor terug tot aan de oude Grieken…

Eén van de taken die dit weblog wil vervullen, is moeilijk toegankelijke informatie breder bekend maken. Het werk van Songe-Møller is daar een goed voorbeeld van. Deze filosofe studeerde af aan de universiteit van Tübingen, en werkt als professor aan de universiteit van Bergen. Haar specialiteiten zijn feministische filosofie en de Griekse oudheid.

Zij schreef een standaardwerk over wereldbeelden zonder vrouwen, waar naar de bescheiden mening van dit weblog veel meer mensen kennis van zouden moeten nemen. In haar boek Filosofie Zonder Vrouwen – de geboorte van het seksisme in het westerse gedachtengoed, gepubliceerd in 2003, legt ze de wortels bloot van een structureel ingebed idee. Het idee van een ideale wereld, een wereld zonder vrouwen, waarin mannen aan mannen het eeuwige doorgeven, ondeelbaar en onveranderlijk.

De christelijke kerkvaders namen dit soort denkbeelden over van de oude Grieken – vandaar al die namenlijstjes in de Bijbel, waarbij Adam een zoon verwekte die zijn evenbeeld was, die weer een zoon verwekte, die weer een andere zoon verwekte, zonder dat er ooit een vrouw aan te pas komt. Omdat het christendom eeuwenlang zo’n centrale plek innam in filosofie en wetenschap, en geleerden vol bewondering teruggrepen op de gedachten van hooggeëerde wijsgeren uit de oudheid, konden de Griekse denkbeelden voortleven tot op de dag van vandaag.

Het ergste is: het had ook anders kunnen lopen. Songe-Møller besteedt in haar boek aandacht aan filosofen die vrouwen en het vrouwelijke wél opnamen. In hun wereldbeeld associeerden ze mannen nog steeds met het positieve – dag, droog, warm, intellect – en associeerden ze het vrouwelijke met vervelende dingen zoals duister, koud en nat, maar de een kon niet zonder de ander. Als je geen nacht hebt, betekent de dag niets. Droog kan niet zonder nat. Die twee houden elkaar in evenwicht.

Helaas wisten denkers in deze traditie geen dominante positie te bereiken. Ze verdwenen uit beeld. Tegenwoordig kun je hun werken bijna nergens meer vinden. Je kunt de werken van Plato daarentegen in bijna iedere boekhandel kopen. Hij en de andere Griekse wijsgeren die vrouwen mislukte mannen vonden, gelden nog steeds als zeer belangrijk voor de huidige wetenschap en filosofie.

Philosophy without women is zodoende geen droge abstracte oefening, maar een analyse van een dominant denkpatroon waarin we nog steeds vast zitten. Iedere wetenschapper die de man als norm neemt, iedereen die bij het woord ‘geleerde’ automatisch aan mannen en het mannelijke denkt, iedere Hollywoodfilm die verhalen toont waarin vrouwen geen rol spelen, volgt dit denkpatroon bewust of onbewust. Dus, voel je je meegezogen in wereldbeelden waarin vrouwen onzichtbaar worden, weet dan dat je een oude, zeer seksistische traditie volgt. Die we misschien eens een keertje achter ons moeten laten….

Zelf willen lezen wat ze schrijft? Dan kun je natuurlijk altijd het origineel bestellen bij uitgeverij Continuum, of haar boek tweedehands voor zes dollar op amazon.com kopen. (excuses voor deze reclame).