Tag Archives: vrouwelijke militairen

Generatie nachtheksen verdwijnt

Ze waren tijdens de Tweede Wereldoorlog de schrik van Duitse soldaten. Russische piloten, die in omgebouwde sproeivliegtuigen bijna geruisloos (want met uitgezette motor) op hen af zweefden en hun stellingen bombardeerden. Vanwege het geruis van de wind, en omdat deze piloten allemaal vrouwen waren, noemden de soldaten hen Nachtheksen. Je kreeg een IJzeren Kruis als je een nachtheks neerhaalde. Met het overlijden van Nadezhda Popova, 91 jaar, is deze generatie pilotes bijna verdwenen…

Zoals zo vaak hadden de pilotes een tweederangs status, want tsja, vrouwen. De New York Times somt het rijtje even op. Het waren vrijwilligers. In plaats van een ‘echt’ militair vliegtuig kregen ze sproeivliegtuigen, gebruikt in de landbouw. Hun uniformen waren verstelde tweedehands kledingstukken, geërfd van mannelijke collega’s. Ze hadden geen parachute, geen radio, geen wapens, geen radar, en als ze getroffen werden door een lichtkogel, brandden hun lichte toestelletjes als een fakkel. Iedere nacht opnieuw was het de dood of de gladiolen. Desondanks behandelden mannen de pilotes op z’n best met een neerbuigend paternalisme:

As you can imagine, they didn’t have the greatest support from their male colleagues, one of whom was quoted as saying:  ‘Wow! You even have political officers! Just like in a real unit?’. Lovely—they put their lives on the line for their country just as their male counerparts, and that’s the support they got.

Oh, en na de oorlog vergaten mensen hen. Bijna niemand buiten Rusland kent meer het verhaal van de nachtheksen. Hun verhaal blijft beperkt tot een kleine kring vliegfanaten en Tweede Wereldoorlog deskundigen.

De ‘nachtheksen’ begonnen in 1941. Stalin wilde vrouwen in eerste instantie niet toelaten tot militaire gevechtsactiviteiten, maar het land stond er in dat jaar zo slecht voor, dat hij iedereen nodig had. Marina Raskova kreeg opdracht om een groep pilotes te vormen en te trainen. In juni 1942 voerden ze hun eerste gevechtsmissie uit: drie pilotes vlogen naar de Duitse frontlinie om het hoofdkwartier van een divisie te bombarderen. Ze navigeerden met behulp van kaart en kompas en voerden een succesvol bombardement uit. Daarna vlogen de nachtheksen continue uit. Duizenden en duizenden missies, tot wel 18 vluchten per nacht.

Recent begint de aandacht voor de heldendaden van deze Russinnen enigszins toe te nemen. Het overlijdensbericht van Popova in de New York Times is een duidelijk signaal. Daarnaast verschenen er boeken en documentaires over de nachtheksen. De BBC zond in 2009 een documentaire uit over hun bijdrage aan de oorlog. De Russische omroep besteedde in 2010 uitgebreid aandacht aan deze pilotes in een documentaire over de Tweede Wereldoorlog (Russisch met Engelse ondertiteling). Zo krijgen deze onbezongen helden uiteindelijk toch bredere erkenning.

Vrouwelijk personeel Defensie vogelvrij

Nederland heeft geen goede afspraken met internationale partners gemaakt over de integriteit van Defensiepersoneel op internationale en EU-missies. Officieren van partnerlanden komen daardoor ongestraft weg met intimidatie van voornamelijk vrouwelijke militairen. Dat blijkt uit een verslag van een overleg over Defensie Materieel Organisatie (DMO) van de Tweede Kamer, recent openbaar gemaakt door de Nederlandse regering.

Onder andere VVD kamerlid Bosman benadrukt tijdens dit algemene overleg dat het ongewenste gedrag van sommige officieren van de partnerlanden wel degelijk bekend is bij Defensie. Het is echter onbekend welke acties Defensie en Buitenlandse Zaken hebben ondernomen om dit aan de orde te stellen bij de partnerlanden.

Dit nieuws komt bovenop de resultaten van ander onderzoek, Ongewenst Gedrag Defensie. Deze studie toonde vorig jaar aan dat 44% van de in totaal 4.500 vrouwen last had van vervelend gedrag van collega-militairen. Twintig procent kreeg te maken met seksuele dwang op de kazerne of basis, en nog eens een kwart kampte met al dan niet seksueel getinte pesterijen. Veel vrouwen kampen dus zowel binnen Defensie, als tijdens missies, met bedreigende werksituaties. Eerder onderzoek leverde soortgelijke uitkomsten op, zonder dat er veel gebeurde. Hoeveel onderzoek heeft Defensie nog nodig?

In reactie op deze situatie komt minister Hillen niet veel verder dan aangeven dat hij echt heel erg tegen intimidatie van vrouwelijk (en mannelijk) Defensiepersoneel is. Dat er werk van wordt gemaakt. En dat er allerlei formele kanalen zijn voor medewerkers om hun nare ervaringen door te geven. Hillen ziet daarbij vooral een rol weggelegd voor een softwaresysteem:

Een medewerker kan een mogelijke integriteitsschending melden bij zijn commandant of door tussenkomst van devertrouwenspersoon. Een werknemer kan daarbij gebruikmaken van de applicatie Melding Voorvallen in het personeelsmanagementsysteem PeopleSoft. Na de melding van een voorval wordt een aantal functionarissen automatisch geïnformeerd. Het betreft hierbij onder meer de commandant van de werknemer en de commandant van het Defensieonderdeel. Het systeem wordt zo ingericht dat de ambtelijke top kennis kan nemen van de integriteitsmeldingen bij de Defensieonderdelen.

Onder andere PvdA kamerlid Eijsink reageerde sceptisch op dit soort voorzieningen:

Hoe gaat dit werken? Ik kan mij niet voorstellen dat dit de oplossing is om een aantal dingen aan te pakken. […] Ik heb mensen in mijn omgeving de volgende situatie voorgelegd. Stel, je wordt op je werk gepest, of er is sprake van integriteitsschending of intimidatie. Zou je dan de applicatie PeopleSoft opstarten? […]  Wij hebben wat ervaringen met mails in organisaties. Dat loopt al niet zo lekker. Reply to all. Ik doe er niet badinerend over, maar ik kan mij niet voorstellen dat PeopleSoft hiervoor de oplossing is.

Hillen ziet echter geen vuiltje aan de lucht. Volgens het verslag reageerde hij als volgt op de kritiek:

Mensen hebben echter binnen Defensie een baaierd aan mogelijkheden om te melden. Men kan melden via de ICT-lijn. Men kan echter ook de vertrouwenspersoon of de commandant raadplegen. Desnoods gaat men naar de Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht. Er zijn dus vele mogelijkheden. Ik meen dat de mogelijkheden die op dit moment worden geboden, ruim zijn. Als men daarmee niet uitkomt, moet ik gaan bekijken hoe het mogelijk is dat zelfs deze baaierd aan mogelijkheden faalt.

Tsja, omdat formele voorzieningen het afleggen tegen ongeschreven wetten?

Onderzoeksbureau Blauw, dat wangedrag binnen het leger drie keer onderzocht, beschrijft de organisatiecultuur als volgt:

Volgens onderzoeksbureau Blauw komen problemen binnen defensie voort uit een gesloten cultuur, tradities en de grote sociale controle. ,,Zelfs  leidinggevenden en instructeurs nemen de normen soms zelf niet zo nauw en grijpen onvoldoende in als zij klachten krijgen’, aldus Blauw.

Dat maakt verandering en openheid nogal utopisch. Ondertussen krijgen met name vrouwen te maken met zeer onveilige situaties, zonder dat er sancties volgen. Eigen collega’s en militairen van partnerlanden kunnen ongestraft hun gang gaan. Daar helpt geen softwareprogramma tegen.

Militairen stappen naar de rechter

Voor vrouwen in het Amerikaanse leger is het twijfelachtig wie het meeste gevaar oplevert: de vijand of hun eigen kameraden. Het is al jaren algemeen bekend dat vrouwelijke militairen het mikpunt zijn van seksuele intimidatie en verkrachting. Probeer je daar werk van te maken, dan gaat het vaak mis. Het leger ziet je als een verrader en klachten verdwijnen in de doofpot. Acht (ex) militairen pikken die doofpotcultuur niet langer en stappen naar de rechter. Ze klagen het Amerikaanse leger aan en willen tegelijkertijd de cultuur van seksueel geweld aan de kaak stellen.

Zo langzamerhand begint het leger in te zien dat vrouwen ook mensen zijn en dat het niet goed is, ook niet voor het instituut zelf, als zoveel militairen gemolesteerd worden. Cijfers, onder andere uit 2008, tonen aan dat ingrijpen hard nodig is. Nota bene het Pentagon zelf rapporteerde in dat jaar 2923 ‘ incidenten’. Het Pentagon schat in dat slechts tien tot twintig procent van de aanrandingen en verkrachtingen aan het licht komen. De werkelijke cijfers zijn vele malen hoger.

Of het de acht vrouwen lukt via de juridische weg gerechtigheid te krijgen valt nog te bezien. Het vergaat de meeste vrouwen slecht als zij iets durven te zeggen over hun ervaringen:

The assault is one thing; the military’s reaction to it can make women soldiers feel doubly victimized. Women who have had the courage to report being sexually assaulted have been ridiculed, demoted, jailed, physically punished and even murdered. In her award-winning Fall 2008 Ms. article, “The Scandal of Military Rape,” author Helen Benedict recounts stories of assaulted-and-murdered military women LaVena Johnson and Maria Lauterbach, whose deaths generated public outrage.

Een vorige rechtszaak, van 28 vrouwelijke militairen, bleef steken bij een rechter die vond dat de vrouwen geen zaak hadden. De vrouwen hadden de overheid aangeklaagd voor het instandhouden van een verkrachtingscultuur in het leger. De situatie is echter zo ernstig, dat militairen toch opnieuw een poging doen via de rechter veranderingen af te dwingen.

Defensie stopt met diversiteitsbeleid

Vrouwelijke militairen hoeven niks meer te verwachten van hun werkgever en het kabinet Rutte. De regering ziet niks in diversiteitsbeleid, en Defensie gehoorzaamt. Zodoende breken de strijdkrachten onder andere een actieplan af om tot en met 2012 meer diversiteit te bereiken. Dat blijkt uit het jaarverslag van Defensie, dat via de site openbare bekendmakingen eind mei werd vrijgegeven voor het publiek.

De bezuinigingen op het Nederlandse leger leveren regelmatig artikelen op in de media. Tot nu toe lag het accent daarbij echter op het opheffen van tankeenheden, en het afstoten van schepen. Wat de bezuinigingen betekenen voor vrouwelijke militairen kreeg tot nu toe nauwelijks aandacht.

De Zesde Clan zet de situatie graag op een rijtje: geld voor emancipatie verdwijnt, het leger hoeft geen streefcijfers meer vast te stellen, en speciale stages of opleidingsprogramma’s voor vrouwelijke militairen verdwijnen.

Laten we deze feiten wat gedetailleerder invullen. Het net vrijgegeven jaarverslag 2010 houdt het kort, als het gaat om emancipatie en diversiteit. Daarom de hele passage hier copy-paste weergegeven:

In 2009 is door de IGK in een themaonderzoek aandacht besteed aan emancipatie, arbeid en zorg. De Hoofddirecteur Personeel is verzocht de behandeling van het rapport “Vrouwen bij defensie”over te nemen. Hij heeft gemeld dat de uitwerking van de aanbevelingen in genoemd rapport in gang is gezet, waar onder de integrale opname van diversiteit en gender in de defensiebrede personeelsmonitor. Een aantal doorlopende onderzoeken op personeelsgebied bieden inzicht of vrouwen verschillen in motivatie en in vertrekredenen. Op basis daarvan kan beleid worden aangepast.

Een deel van de in het Actieplan diversiteit defensie 2009-2012 opgenomen maatregelen is inmiddels geïntegreerd in het personeelsbeleid. In het huidige regeerakkoord is echter opgenomen dat diversiteitsbeleid geen prioriteit is van de regering. Voor defensie betekent dit dat het Actieplan diversiteit defensie 2009-2012 wordt beëindigd.

Duidelijk. Wat betekent het voortijdig opheffen van het actieplan concreet? In een kamerbrief gaf minister Hillen eerder dit jaar al aan dat Defensie in 2009 en 2010 in totaal 2,7 miljoen euro uitgaf een het bereiken van meer diversiteit. Daarnaast kreeg Defensie nog eens zes ton om vrouwen te behouden en te laten doorstromen in het leger. Dat geld verdwijnt, samen met het Actieplan. En omdat de regering het diversiteitsbeleid stop zet, verdwijnen ook andere maatregelen. Geen streefcijfers meer. Geen aparte stageprogramma’s. Geen aparte scholing.

Wat is de reden voor dit afbraakbeleid? Nou, benadrukt de minister in zijn brief, voortaan let het leger alleen op kwaliteit bij het aannemen van mensen.

Huh? Wil de minister zeggen dat diversiteit haaks staat op kwaliteit? Of leeft Hillen in een ideale droomwereld, waarin mensen andere mensen op hun merites beoordelen en totaal niet letten op sekse of huidskleur? De minister vergeet dan gemakshalve dat je seksisme kunt meten. Zo wijzen onderzoeken keer op keer uit dat vrouw-zijn leidt tot minder salaris en ernstige loopbaanschade zodra een vrouw het in haar hoofd haalt kinderen te krijgen. Zie verder ongeveer de helft van de andere artikelen op dit weblog, met de links naar talloze andere studies die de achterstelling van vrouwen (en vaak ook allochtonen) inzichtelijk maken.

De minister probeert zijn boodschap te verzachten door te benadrukken dat Defensie zich wel zal blijven houden aan regels van de Verenigde Naties over de rol van vrouwen in (post) conflictgebieden. Ook blijft het leger onder mannen én vrouwen werven voor nieuw personeel. Voor zover Defensie dat personeel kan en mag aannemen in deze tijden van bezuinigingen. Kortom, doekjes voor het bloeden. En de vrouwelijke militairen hebben het nakijken. Bedankt, Hillen!