Tag Archives: verzet

Mona Eltahawy: woede is slechts het begin

Woede. Deze bij vrouwen alom sociaal afgekeurde emotie beleefde de afgelopen tijd een feministisch eerherstel. Verschillende auteurs, zoals Soraya Chemaly, Rebecca Traister en Brittney Cooper, publiceerden kort na elkaar boeken waarin ze vrouwen opriepen boosheid te omarmen en te gebruiken als energie voor verandering. Nu komen daar zes noodzakelijke zonden bij, uit de koker van auteur Mona Eltahawy. Want woede is niet genoeg, stelt ze. Wil je als vrouw knellend seksisme doorbreken, dan heb je meer nodig. Zoals ambitie, lust en vulgariteit.

Eltahawy’s nieuwe boek De Zeven Noodzakelijke Zonden voor Vrouwen, verschijnt deze week en is in zekere zin een vervolg op haar eerdere werk, in het Nederlands vertaald met de titel Hoofddoek en Maagdenvlies. In haar boek over de Arabische Lente en een broodnodige seksuele revolutie, stelde Eltahawy dat zulke bewegingen vrouwen vaak in de kou laten staan, omdat die vastzitten in een drietrap van patriarchale systemen: de staat, de straat, en thuis.

Op al die terreinen botsen vrouwen aan tegen taaie structuren die hun stem smoren, hen kansen ontnemen, hun vrijheid beknotten, en veel persoonlijk leed veroorzaken, bijvoorbeeld in de vorm van huiselijk en seksueel geweld. Wil je op die drie terreinen iets bereiken als vrouw, dan heb je drie D’s nodig: ”defy, disobey, and disrupt”, zoals ze het zo mooi samenvat in magazine Electric Literature. Oftewel: weerstaan, overtreden, en verstoren.

In haar nieuwe boek doet Eltahawy een beroep op de getallen zeven en acht. Inclusief woede ziet Eltahawy zeven noodzakelijke zonde voor vrouwen, om, geconfronteerd met die drietrap van onderdrukking, meer vrijheid af te dwingen. Inderdaad, dwingen, want Eltahawy denkt dat noodzakelijke revolutie voor vrouwen niet vanzelf op gang komt.

Zo krijgen vrouwen vaak te horen dat ze met een zachte stem, lieve glimlach en veel geduld vanzelf zullen bereiken wat ze willen. Waarna vrouwen decennia vastzitten in gesprekken die niets opleveren, wachten, wat ook niets oplevert, en toenemende frustratie, waar je geen uiting aan mag geven want dan verander je in een enge boze heks en meppen mensen je terug in je hok als je niet uitkijkt. Zie de taaie strijd voor het vrouwenkiesrecht, voor een voorbeeld van die dynamiek. Op een gegeven moment was het genoeg en moesten vrouwen wel over gaan tot hardere acties, om een democratisch basisrecht te veroveren.

Eltahawy stelt in interviews dat dat moment voor het feminisme nu ook (weer) gekomen is. Ze is klaar met geduld, lief zijn, en wachten. Het is wat haar betreft hoog tijd voor het inzetten van zeven emoties of eigenschappen, die samenlevingen meestal veroordelen in vrouwen. Zoals de zonde van vulgariteit. Vrouwen behoren beleefd te blijven en rekening te houden met gevoelens van anderen. Schelden en vloeken kan écht niet, foei! Op die manier werkt de eis van lief/beleefd zijn als een knevel, die voorkomt dat vrouwen openlijk zeggen wat ze bedoelen en met de vuist op tafel slaan als het moet. Omarm je vulgariteit, dan kan dat alles veranderen, stelt Eltahawy in een opiniestuk voor NBC News:

…whenever I stand at a podium to give a lecture, I begin with my declaration of faith: “F**k the patriarchy.” Whether I am lecturing on feminism in Lahore, Pakistan or Dublin, Ireland or Johannesburg, South Africa or New York City, my declaration never changes. […] In my experience, almost nothing can match the power of profanity delivered by a woman at a podium, unapologetically. Because how many women — not to mention women of color — are ever even invited to the podium? And of those, how many, when they get on stage, still begin almost as if they are asking for permission to speak? I say f**k to honor the power of “radical rudeness,” as perfected by Ugandan scholar and feminist Stella Nyanzi.

Die kracht en duidelijkheid zijn hard nodig, want het patriarchaat is hardnekkig. Eltahawy ziet dat stelsel als een octopus, met acht verschillende tentakels. Die tentakels hebben namen zoals racisme, homofobie en kapitalisme, maar ze komen voort uit hetzelfde zenuwcentrum, het patriarchaat, signaleert ze.

Dit soort verbanden, tussen patriarchaat en andere onderdrukking, is al langer bekend. Daarom zijn vrouwen ook zo boos, signaleert auteur Kate Harding:

everybody just keeps acting like all of this is brand new, because they don’t want to listen to women. Which is, in a nutshell, why we’re so angry.

En waarom mensen zoals Eltahawy blijven proberen de situatie open te gooien en verandering te bewerkstelligen. Dan ga je vanzelf patronen herkennen. Zoals bijvoorbeeld de link tussen vrouwenhaat en rechts-extremisme.  Of neem een conservatieve populist zoals Bolsonaro in Brazilië, die vrouwenhaat, vermengd met racisme, inzet om het Amazonegebied vrij te geven voor mijnbouw, houtkap en grootschalige commerciële landbouw. Smaakjes verschillen, maar de mannelijke leiders van dit soort regimes hebben met elkaar gemeen dat ze vrouwen niet voor vol aanzien en hun baarmoeder willen beheersen, signaleert Eltahawy. Leiders uit totaal verschillende landen en culturen vinden elkaar bijzonder makkelijk, om ‘echtgenotes van’ te beledigen of geweld tegen vrouwen makkelijker te maken.

Weerstaan, overtreden en verstoren is een gepaste reactie, als je geconfronteerd wordt met zo’n octopus.

Naar Nederlandse begrippen kan haar boodschap overkomen als ‘te radicaal’. Eltahawy heeft in ons land geen goede pers gekregen, bijvoorbeeld toen ze in april dit jaar een debat in De Balie afzegde. De Balie vond dat ze dat om verkeerde redenen deed, en op Twitter piekten de anonieme trollen die het etiket ‘aandachtshoer’ op haar voorhoofd plakten. Wat columniste Meredith Greer tot de opmerking bracht dat het wel erg vreemd is, dat alleen vrouwen uitgescholden worden voor aandachtshoer. Ons land telt allerlei mannen die aandacht willen en ophef veroorzaken, maar over hen geen onvertogen woord:

Mona Eltahawy wil aandacht. Ze schrijft boeken en gaat daarmee op tournee. Slavoj Žižek schrijft ook boeken en wil ook aandacht. Jordan Peterson ook. Brett Easton Ellis ook. Wat is dan het verschil tussen een aandachtshoer en iemand die aandacht wil? […] …geen van die mannen kreeg er een standje voor. Geen van hen hoefde in rare kronkels te wringen om maar aardig en bescheiden over te komen. Niemand heeft Theo van Gogh bijvoorbeeld ooit een aandachtshoer genoemd.

Kortom, een dubbele moraal. Om dan te kunnen zeggen ‘fuck the patriarchy’ kan een enorme opluchting zijn. En ja, ook in Nederland hebben we dat nodig. In Nederland morrelen Christelijke partijen aan het zwaar bevochten recht van baas in eigen buik. Hebben we rechtspopulisten zoals Geert Wilders en Thierry Baudet, die vrouwen vooral zien als instrument om tot hun witte, mannelijke heilstaat te komen. Plaatsen partners, werkgevers en familieleden vrouwen onder zware sociale druk om zich te schikken in de rol van halve in het anderhalfverdienersmodel. En beschikken we nog steeds niet over een goede aanpak van seksueel geweld. Zo blijft verkrachting zo vaak onbestraft, dat je kunt stellen dat daders vrij spel hebben. En neem je in het openbaar ruimte in, dan krijg je spreekkoren van het type ‘daar moet een piemel in’.

In zo’n klimaat is een stevigere reactie absoluut gepast. In Nederland en in de rest van de wereld. De eerste recensies van de Zeven Noodzakelijke Zonden voor Vrouwen zijn dan ook lovend. Kirkus Review noemt het boek bijvoorbeeld ‘A striking anti-patriarchal manifesto‘. Dus, neem eens een kijkje in je plaatselijke boekhandel. En uitgeverijen, zorg aub voor een vertaling in het Nederlands. Wat je ook van Eltahawy vindt, haar boodschap is prikkelend, uitdagend en taboedoorbrekend. Je zult je niet vervelen met haar boek 😉

Vrouwen leiden verzet tegen Donald Trump

Vrouwelijke juristen en rechters leiden het verzet tegen Donald Trump. Zijn decreet om de grenzen te sluiten voor mensen uit zeven landen schendt de grondwet, stellen ze, en daarom tekenen ze beroep en bezwaar aan. Nee zeggen tegen Trump is niet zonder risico. Het kostte interim minister van Justitie Sally Yates haar baan. Haar ontslag maakt haar de vijand voor het Trump-kamp, maar een heldin in de ogen van de vele mensen die het optreden van de president van de V.S. ten diepste afkeuren. Dankzij dit verzet heeft een rechter Trump’s inreisverbod nu tijdelijk geblokkeerd.

Het ontslag van Yates heeft een ironische lading. Tijdens de benoemingsprocedure kreeg ze een preek van ene Jeff Sessions over het belang van nee zeggen tegen een president. Als je als rechter twijfelt aan de wettelijke onderbouwing van een maatregel, moet je stelling durven nemen, zelfs als het om de president gaat. Kon en zou ze nee zeggen? Nou? Nou?

Yates gaf het goede antwoord en kreeg de baan. Nu zegt ze nee, omdat ze wijfelen aan de wettelijke onderbouwing van dit inreisverbod, en prompt beschuldigt Trump haar van verraad en stuurt haar de laan uit. En Sessions? Die vindt dat prima. Heel toevallig koos Trump deze racistische seksist bovendien als de beoogde nieuwe minister van Justitie.

Het is ook ironisch dat Trump vrouwen tot nu toe behandelde als vee, maar dat juist vrouwen hem nu het vuur aan de schenen leggen. Vier vrouwen leiden het verzet. Federale rechter Ann Donnelly, district court judge Allison Burroughs, rechter Leonie Brinkema, magistraat Gail Dein, allemaal ondertekenden ze bevelen om het inreisverbod tijdelijk te blokkeren totdat er duidelijkheid komt over de wettelijke status van Trump’s decreet. Na hun actie tekende ook een mannelijke rechter verzet aan:

For those of you scoring at home, that’s four female judges and one male judge pushing back in a 12-hour span. Those four women aren’t pushing back because of their gender. It’s hard to imagine any judge reading this executive order, which was seemingly reviewed by Lionel Hutz at a bar in Springfield, without enjoining it. But it seems wonderfully fitting, just a week after the Women’s March on Washington, that the fight against Trump will be taken up by female lawyers, advocates, and jurists, and that they’ll be fighting alongside men.

Trump werkt ondertussen gestaag verder aan het verpesten van de situatie voor alles wat niet blank en mannelijk is. Behalve de mensen uit Syrië, Irak, Iran, Jemen, Libië, Sudan en Somalië, die zwaar getroffen worden door het inreisverbod, heeft Trump bekend gemaakt wie hij wil benoemen tot rechter in het Hoogste Gerechtshof van de V.S. Het is de conservatieve rechter Neil Gorsuch. Hij stemde in het verleden diverse keren vóór vrouwvijandige maatregelen.

Gelukkig vormde hij toen een minderheid en konden andere rechters voorkomen dat vrouwen zonder voorbehoedsmiddelen en andere reproductieve rechten kwamen te zitten. In het Hoogste Gerechtshof zou hij echter levenslang schade aan kunnen richten. Andere rechters zijn oud, en als die wegvallen kan Trump meer van dit soort conservatieven benoemen. Met als einddoel het (opnieuw) verbieden van abortus. Iets waar voorstanders van de baarplicht zich nu al op verheugen, en iets wat voor voorstanders van vrije keuze een waar schrikbeeld is. Onder andere omdat het dode en gewonde vrouwen oplevert.

City of Joy: de eerste resultaten zijn al zichtbaar

Weet u nog? Eve Ensler, van de Vaginamonologen, was zo getroffen door de massale verkrachtingen in de Congo, dat ze besloot iets te doen. Niet voor de vrouwen in de Congo, maar mét vrouwen in de Congo. Ze opende een centrum, City of Joy, waar vrouwen hulp kunnen krijgen om een nieuwe toekomst op te bouwen. Dat loopt goed. De organisatie Democracy Now filmde de activiteiten, sprak met Ensler en mede activisten, en verzorgde ook een transcript van het interview.

De drie oprichters van City of Joy. Links Eve Ensler, rechts Christine Schuler Deschryver, in het midden Mukwege.

Vanaf het begin wilde Ensler vrouwen helpen om zichzelf te helpen. Ze steunde het opzetten en inrichten van een centrum in de stad Bukavu. Met een gebouw en geld als basis kunnen de Congolezen nu zelf beslissen wat ze willen en wat ze nodig hebben. Congolese overlevenden van verkrachting kunnen hier psychologische hulp krijgen, en verder naar eigen wens programma’s volgen om bijvoorbeeld een eigen winkel te openen of terug in hun eigen woonplaats een rol te gaan spelen in het bestuur van hun regio.

Christine Schuler Deschryver, directrice van City of Joy, ziet het effect van de activiteiten nu al. Want om het centrum op te kunnen zetten, moest er een organisatie komen, en die organisatie levert vrouwen op die niet meer bang zijn om op te staan en de stilte te verbreken:

…when we started with our campaign, we trained a lot of activists all over DRC. And now women really are breaking the silence. You know, the Congolese—I mean, the Congolese women are taking, you know, like, their power, because we told them that they don’t have to be ashamed for these rapes. The ones who are doing it have to be ashamed. For example, a few weeks ago, a deputy, a national deputy, was arrested in Kinshasa, and the ones who denounced that were activists we trained in Kinshasa. He’s under arrest, I think, for 18 months. So now, more and more, you know, we have the fruit of all the sensibilization we made.

Verzetsheldinnen eren op 4 mei

Hannie Schaft kennen de meeste Nederlanders nog wel. Die vrouw die in het verzet zat, aanslagen pleegden op Duitsers, en vlak voor het einde van de tweede wereldoorlog geëxecuteerd werd. Ben Verbong maakte ‘Het meisje met het rode haar’ op basis van haar levensverhaal, en de meesten zullen die film wel gezien hebben. Maar Reina Prinsen Geerligs? Tilly de Vries? Elisabeth ten Boom? Geen idee. Terwijl dit toch ook vrouwen waren die in verzet kwamen. Hannie Schaft is slechts het topje van de ijsberg.

Verzetsheldin Reina Prinsen Geerligs.

Het duurde lang voordat vrouwen erkenning kregen voor hun activiteiten. Sterker nog, die activiteiten werden soms helemaal niet gezien. De Hannie Schaft Stichting opent de homepage van de site met de mededeling dat Duitsers vrouwen vooral zagen als moeders en huisvrouwen. Ze konden zich niet voorstellen dat vrouwen in verzet zouden komen, en al helemaal niet dat ze de wapens op zouden pakken. Terwijl beide gebeurde.

Ook de NPS signaleert dat vrouwen en verzet een lastige combinatie bleek in de hoofden van mensen. In de serie De Oorlog signaleert de omroep dat Nederlanders bijvoorbeeld het verbergen van onderduikers niet zagen als een daad van verzet. Daardoor kregen vrouwen die onderduikers hielpen, nauwelijks respect. Wat mensen zich niet realiseerden was dat het helpen van onderduikers 24 uur per dag doorging en levensgevaarlijk was. Wie betrapt werd kon rekenen op een enkeltje gevangenis en/of concentratiekamp.

Daarnaast kregen vrouwen die in het verzet gingen, te maken met opvattingen over de ‘natuurlijke aard van de vrouw’.  De NPS:

Vrouwen hielpen met het vervalsen van Persoonsbewijzen, het drukken, verspreiden en redigeren van illegale bladen, met spioneren, met distributie van bonkaarten, het zoeken naar onderduikadressen en secretarieel werk. Dat was volgens velen ook ‘natuurlijk’: de vrouw was emotioneler en daardoor minder  geschikt voor  leidinggevende functies dan de meer rationeel ingestelde man, kon beter verzorgen en steunde en stimuleerde haar echtgenoot.

Binnen dat conservatieve klimaat, met zulke strikte rolpatronen, zochten Nederlandse vrouwen zich een weg. Op hun manier vochten ze tegen de bezetter. Sommigen overleefden het. Eén vrouw, Jos Mulder-Gemmeke, ontving zelfs de hoogste militaire onderscheiding voor haar werk: de Willemsorde. Dat was de erkenning voor jarenlang verzetskranten rondbrengen, en tussen vijandelijke troepen heen fietsen met microfiches vol strategische informatie. Ze overleed vorig jaar op haar 88ste.

Anderen stierven. Zoals Reina Prinsen Geerligs. Ze sloot zich aan bij een Amsterdamse verzetsgroep en pleegde aanslagen, onder andere op een hooggeplaatste Nederlandse politieman die verzetsstrijders verraade. De Duitsers wisten de verzetsgroep op te rollen. Ze transporteerden Geerligs naar kamp Sachsenhausen en executeerden haar daar in 1943. Ze was toen pas 21 jaar oud.

Oorlogsmonument Vrouwen uit het Verzet. Reina Prinsen Geerligs is één van de 21 namen op de sokkel.

De laatste jaren komt er steeds meer aandacht voor de rol van vrouwen in het verzet tijdens de tweede wereldoorlog. Deze moedige groep heeft eindelijk een monument gekregen, gelegen in de Aletta Jacobstuin in Heerhugowaard. Behalve de NPS besteedt ook Omroep Gelderland aandacht aan vrouwen. In een programma waarbij de oorlog herdacht wordt vanuit een nieuw perspectief komen ze eindelijk aan bod: de vrouwen die onderduikers hielpen, de vrouwen die als koerier werkten, Truus Oversteegen die in dezelfde verzetsgroep zat als Hannie Schaft en net als Schaft geëxecuteerd werd door de Duitsers.

De Zesde Clan wil deze vierde mei uiteraard aansluiten bij de algemene herdenking. Maar we zouden de Zesde Clan niet zijn als we daarbij niet extra letten op de vrouwen. Want ook die toonden leeuwenmoed.

Mannen in Congo vechten tegen stigma verkrachting

Gewapende mannen verkrachten een vrouw met geweld. Vervolgens verlaat haar man haar omdat ze volgens hem een hoer is geworden. Het is het gangbare scenario in Congo. Maar dit begint langzaam te veranderen. In de New York Times beschrijft blogger Nicholas Kristof dat steeds meer mannen hun vrouw steunen en bij haar blijven, wat de omgeving er ook van zegt. Daarmee beginnen mannen zich aan te sluiten bij de strijd tegen verkrachting en het stigma dat deze misdaad met zich mee brengt.

Niet alleen vrouwen, maar nu eindelijk ook mannen beginnen de verkrachtingen in de Congo helemaal zat te worden.

Congo is al jaren verwikkeld in een ingewikkelde oorlog tussen legereenheden, milities en bendes. Al deze mannen zijn bewapend, weten dat ze vanwege de chaos wegkomen met misdaden, en gaan regelmatig over tot het verkrachten van vrouwen. Zo begon het nieuwe jaar met de verkrachting van 33 vrouwen in de Kivu regio. Artsen zonder grenzen rapporteerde dat de mannen de vrouwen neerknuppelden of vastbonden en vervolgens hun gang gingen.

Slachtoffers schamen zich zo erg dat ze de verkrachting proberen te verzwijgen en soms meer dan een jaar wachten voordat ze hulp zoeken voor hun verwondingen, signaleerde Oxfam vorig jaar in een onderzoek. Volgens Julie Ndaya van het Afrika Studie Centrum in Leiden zijn culturele opvattingen een belangrijke verklaring voor dit stilzwijgen. Congolezen worden opgevoed met het idee dat vrouwen niet gedwongen kunnen worden tot seks. Wie niet wil houdt de benen strak bij elkaar, dus als je dan toch verkracht werd is dat omdat je je benen spreidde. Dan wilde je blijkbaar seks. Word je onverhoopt meedere keren het slachtoffer, dan komt dat omdat kwade geesten bezit hebben genomen van de vrouw.

Het zijn deze opvattingen die ervoor zorgen dat vrouwen na de verkrachting nog een keer slachtoffer worden. Hun man wil meestal niets meer van haar weten. Treffend citaat: ‘Ik deel mijn vrouw niet met Burundezen, ze moet weg’. Dat betekent voor een vrouw een sociale dood. Alleenstaanden hebben geen plaats in de conservatieve cultuur van Congo, en een alleenstaande verkrachte vrouw is helemaal waardeloos. Iedereen kijkt op haar neer en er zijn voor haar nauwelijks mogelijkheden om ergens een veilige plek te vinden om te wonen of een inkomen te verwerven.

Ondanks die overtuiging beginnen mannen langzamerhand in te zien dat de culturele opvattingen over seks en dwang achterhaald zijn. Bovendien ondervinden mannen zelf ook dat het lastig is je te verzetten als een groep gewapende mannen je aanvalt. Kristof interviewde een man die van een afstand zag hoe zijn vrouw in het veld verkracht werd, maar hij wist dat de mannen hem dood zouden schieten als hij ingreep. Dus rende hij weg.

Het is dan heel vreemd om vrouwen opeens alsnog verantwoordelijk te houden voor hun groepsverkrachting. Langzaam beginnen mannen daarom een andere weg te kiezen, schrijft Kristof:

Due to social stigma and, in many cases, pregnancy, it’s common for men in North Kivu to leave their families if their wives are raped. But there are also men like Paluku. Paluku encouraged Hangie to go to the hospital for treatment and accompanied her when she decided to go. It wasn’t easy. He was afraid because soldiers have diseases, and at first he didn’t know if he could pardon his wife. “I was so mad, but after [the hospital] I forgave her because I realized she was innocent.”

Hij is niet de enige:

 A 19 year-old-woman named Esperance, who was raped during the same confrontation as Valerie, also says her husband stayed by her side. “He was sad for what happened but he just wants me to feel better.”

Van dit soort mannen moeten de Congolese vrouwen het hebben. Als genoeg echtparen dit goede voorbeeld geven, kunnen zij de heersende cultuur langzaam veranderen.

Enige verzetsheldin met Willemsorde overleden

Nederland kende maar twee vrouwen ooit de Willemsorde toe, de hoogste militaire onderscheiding. Koningin Wilhelmina, en Jos Mulder-Gemmeke. Koningin Wilhelmina is al overleden en vandaag werd bekend dat Mulder-Gemmeke afgelopen maandag stierf. Ze werd 88 jaar.

Jos Mulder-Gemmeke.

In de meeste landelijke kranten kreeg haar overlijden circa twaalf regels tekst. Wie was Mulder-Gemmeke, en waarom kreeg zij de Willemsorde? Aanspraak, het blad van de pensioen en uitkeringsraad, interviewde haar voor het nummer van maart 2009. Mulder-Gemmeke was toen 86 jaar en sprak openlijk over haar leven en de besluiten die ze nam toen de tweede wereldoorlog uitbrak.

Mulder-Gemmeke was woest toen Nederland capituleerde, en wilde wat doen.Ze kwam via vrienden en kennissen in contact met mensen van het verzet en zat al snel volop in de illegale activiteiten. Vanuit het Vredespaleis in Den Haag bracht ze een blad uit, Je Maintiendrai, dat uiteindelijk een oplage zou bereiken van 25.000 stuks. Ze begon brieven, strategische informatie en spullen voor onderduikers door het hele land rond te brengen. In 1944 fietste ze dwars door de vijandelijke linies naar België, waar Prins Bernhard zat te wachten op belangrijke informatie over de militaire situatie in Nederland en de stand van zaken rondom het verzet. Het lukte haar die gegevens af te leveren.

Na die missie keerde ze voorlopig niet terug naar Nederland. Ze reisde via Brussel door naar Engeland, waar ze door de Britse geheime dienst een verkorte opleiding tot geheim agente kreeg. Begin 1945 keerde ze terug naar Nederland: in het diepste geheim sprong ze uit een vliegtuig en landde per parachute in een weiland bij Nieuwkoop. Ze had allerlei spullen bij zich voor het verzet: medicijnen, wapens, radiozenders en geld. Daarmee kon het verzet de laatste oorlogsmaanden doorkomen.

Mulder-Gemmeke heeft altijd last gehouden van de oorlog:

“Ik ben altijd alert gebleven. Waar ik ook ben, ik ga altijd strategisch zitten, met mijn rug naar de muur en goed zicht op de uitgang, zodat ik iedereen in de gaten kan houden. Dat blijf je houden. Mijn onderrug is door de klap bij die verkeerde parachutesprong permanent beschadigd. Bij iedere pijnscheut word ik aan die sprong herinnerd. Maar dat is niets vergeleken bij wat anderen hebben moeten doorstaan. Veel verzetsstrijders hebben een veel hogere prijs betaald. […]  Je deed het gewoon en ik zou het zo weer doen als het moest!”