Tag Archives: vertaalde literatuur

Dikke pillen voor de pandemie

Zodra duidelijk werd dat het land op slot ging, sprintte de Engelse journalist Nick Duerden niet naar de supermarkt om rollen wc papier te hamsteren, maar naar zijn plaatselijke boekhandel. Als fervent lezer had hij voorraad nodig voordat zijn favoriete dealer de deuren zou sluiten. Hij is niet de enige. De VPRO biedt literaire hulp bij Corona, op sociale media tippen boekenwurmen elkaar over goede titels, en ook ik laat mij niet onbetuigd. Na een lijstje met romans die ingaan op epidemieën, nu een special over dikke pillen. Ze zijn minstens 350 pagina’s ”lang”. Maar het gaat natúúrlijk om de kwaliteit…

Wat is er heerlijker in tijden van onzekerheid dan met een dik boek op de bank te kruipen? Romans waar je uuuuuren mee zoet bent en die je stof tot nadenken geven, of juist naar andere werelden transporteren. Gezien de verkoopcijfers hebben veel mensen de dikke pillen van de Zeven Zusters serie al ontdekt. Bijzonder, want zoals magazine Opzij signaleert, kreeg het eerste deel geen enkele recensie in de Nederlandse dagbladen. Lezers tipten elkaar en de rest is geschiedenis. Daarnaast hebben veel lezers hun weg al gevonden naar De Reiziger serie van Diana Gabaldon en de Cromwell trilogie van Hilary Mantel. Ik kies daarom wat minder bekende boeken, die vaak al wat langer geleden gepubliceerd zijn en die wat mij betreft een tweede kans verdienen.

Wil je groots en meeslepend lezen, probeer dan eens een roman van de Spaanse auteur Almuneda Grandes. Zij grossiert in historische romans van 600 pagina’s of meer, en de meesten kregen een vertaling in het Nederlands. Bijvoorbeeld Het IJzig Hart, over de impact van de Spaanse Burgeroorlog op de verschillende leden van een familie. Of haar meest recente, De Patienten van Dokter García, waar ze een literaire prijs mee won (de Premio Nacional de Narrativa). In dat boek verhaalt ze van een smokkelnetwerk dat na de tweede wereldoorlog hooggeplaatste nazi’s hielp ontsnappen naar het fascistische Spanje van generaal Franco. Tip: Julia Navarro is een andere Spaanse schrijfster die dikke pillen schrijft. Ik persoonlijk vindt Grandes net wat beter, maar laat dat je niet weerhouden.

Als Engels geen bezwaar is, tip ik graag Green Dolphin Country van Elizabeth Goudge. Ze publiceerde deze vuistdikke roman in 1944, maar het boek beleefde gelukkig diverse herdrukken. Ik heb de versie uit 2009, uitgegeven door Capuchin Classics (767 pagina’s). In Nederland beschikken we alleen over een vertaling van één van haar jeugdboeken, Het Witte Paardje. Green Dolphin Country is echter bedoeld voor volwassenen en sleept je mee in de tragische liefdesgeschiedenis van twee zussen, die dezelfde man achterna reizen naar Nieuw Zeeland.

Nog een vergeten meesterwerk: Almanac of the Dead van de Indiaanse schrijfster Leslie Marmon Silko, uit 1991. Een tour de force over de ingewikkelde situatie in de Amerikaans-Mexicaanse grensstreek. Drugskartels, vermiste kinderen, de clash tussen de inheemse en de blank-Amerikaanse cultuur, geweld tegen vrouwen, alles komt langs in 763 pagina’s. Het laatste hoofdstuk heeft de titel ‘thuis’, dus hoe erg het ook wordt, Silko sluit af met een voorzichtig gevoel van hoop.

Van Nederlandse bodem: Wie Scheep Gaat van Rascha Peper/Jenneke Strijland. De Groene Amsterdammer noemde Peper in een recensie van dit boek de koningin van de ingehouden hartstocht en die beheersing benut ze ten volle in een verhaal over een vrouw die het ruime sop kiest, de vrijheid tegemoet, maar omkomt als haar bootje zinkt – of niet? Peper volgt vijf nabestaanden bijna vijfhonderd pagina’s lang en brengt op een gevoelige manier in beeld wat zo’n verdwijning doet met de achterblijvers. Tot op het einde blijft bovendien raadselachtig wat er nou precies op zee gebeurde.

Van Nederlands-Somalische bodem: Yasmine Allas. Ze schreef verschillende romans en daarnaast ook een essaybundel over de manier waarop ze zich de Nederlandse cultuur eigen maakte (of juist niet ;)) Van de romans is De Blauwe Kamer de dikste, iets meer dan vierhonderd pagina’s. De hoofdpersoon vraagt een goede vriendin of zij haar levensverhaal wil opschrijven. De vriendin stemt toe en valt tijdens de gesprekken van de ene verbazing in de andere.

Warm aanbevolen en ruim vijfhonderd bladzijden: Een Halve Gele Zon van Chimamanda Ngozi Adichie. Het is een historische roman in de zin dat het gaat over de burgeroorlog die Nigeria in de jaren zestig trof, maar bovenal is het een portret van een samengesteld gezin uit de middenklasse en hoe de verschillende personages reageren op de toenemende politieke spanningen, hongersnood, het geweld en het verlies van idealen.

Tot slot – ik heb me ingehouden want bovenstaande titels vallen allemaal in categorieën zoals ‘literatuur’ of ‘historische roman’ of ‘politiek’. Geen enkele science fiction of fantasy roman. MAAR als je jezelf wil verliezen in een dikke pil, biedt dit genre veel moois. Daarom toch heel beknopt twee tips. Absoluut geniaal blijft de debuutroman van Susanna Clarke: Jonathan Strange & mr. Norrell, in het Nederlands vertaald door uitgeverij Vassalucci. Het is een soort fantasy Jane Austen met een briljant gebruik van voetnoten. En ruim negenhonderd pagina’s sfeervolle magie.

Voor een dik boek met politiek beladen science fiction adviseer ik A Memory Called Empire van Arkady Martine. Deze historica bestudeerde het Byzantijnse rijk en verwerkte haar kennis in een debuutroman over een diplomate die afreist naar het Teixcalaanli rijk. Daar belandt de ambassadrice al snel in levensgevaarlijke situaties. Je zou bij alle spanning en sensatie bijna vergeten dat Martine in dit boek complexe thema’s behandelt, zoals identiteit, kolonialisme, de rol van cultuur en waar beschaving uit bestaat.

Tot zover mijn aanbevelingen. Veel leesplezier!

Uitgevers vertalen vooral werk van mannen

…En nog meer boeken, na dat geschiedenisfeestje van eergisteren. De VPRO gids staat van 19 tot en met 25 maart in het teken van Frankrijk. Eén van de artikelen gaat over literatuur. Vraag mensen een Franse auteur te noemen en de meesten komen niet verder dan Houellebecq, constateert de gids. Gelukkig verschijnen dit voorjaar negen romans in vertaling. Van een Laurent, Adrien, Gregoire, Nicolas, Fred, Partick, Mathias, Eric, en een Joël. Allemaal mannen. Waar zijn de vrouwen? Die ontbreken meestal in vertaling, en dat blijkt een internationaal fenomeen.

female-_reader

Wie zich in vertalingen verdiept, stuit keer op keer op dezelfde scheve verhouding. Vrijwilligers legden databases aan voor de situatie in de V.S. Het blijkt dat Amerikaanse uitgeverijen tussen 2008 and 2014 in totaal 2,471 roman lieten vertalen. Slechts in 26.6% van de gevallen betrof het een roman van een vrouw. Bij poëzie stijgt het percentage licht, naar bijna 30%. In 2015 leverde een nieuwe telling 31% vertaalde schrijfsters op.

In Engeland is de situatie niet veel beter. Ook hier ontbraken cijfers en sloegen vrijwilligers zelf aan het tellen. Vertaalster Alison Anderson kwam tot percentages die schommelden tussen de 25 en 35%. Uit de publicatielijsten van Ierse en Britse uitgeverijen destilleerden andere vrijwilligers, afhankelijk van het jaar, een verhouding van 24% tot 27% vertaalde schrijfsters – dus circa driekwart vertaalde schrijvers/mannen.

Nederlandse cijfers? Ik had geen tijd om publicatielijsten door te vlooien. Het zou me echter verbazen als Nederland afwijkt van deze situatie. Alle tekenen wijzen juist op een conservatiever dan gemiddeld klimaat. Naast het Franse mannenlijstje uit de VPROgids blijken ook andere steekproeven mannelijke dominantie op te leveren. Zo schreef Jan Paul Hinrichs in 2012 over Baltische literatuur, vertaald in het Nederlands. Het wemelt van de mannelijke auteurs in zijn overzicht. Bij een overzicht van Spaanse literatuur, vertaald in het Nederlands, moet je flink naar beneden scrollen om bij de eerste schrijfster te komen. Ook een greep uit vertaalde Amerikaanse fictie, najaar 2015, levert vooral vertalingen van romans van mannelijke auteurs op.

De mensen die zich zorgen maken om deze scheve verhouding, wijzen er allemaal op dat de Europese cultuur het begrip ‘literatuur’ automatisch omzet naar het beeld van een blanke man met pijp, gefotografeerd voor een boekenkast. Die beeldvorming leidt ertoe dat werk van mannen herkenbaarder is dan dat vrouwen. Onder andere Deborah Smith, vertaalster van Koreaanse romans, signaleert dat uitgevers verhalen van mannen zien als universeel: auteur = man = mannelijke auteur schrijft over de thema’s die er toe doen = universeel, algemeen, voor iedereen geldend:

When a UK publisher is asked what they look for in a book, one of the most depressingly common answers is “universal themes”; such as a Norwegian man chopping wood, or a university professor having a midlife crisis.

Daarnaast domineren mannen de literaire media. De overwegend mannelijke recensenten schrijven vooral over romans van mannen. De VIDA telling vestigt daar al een aantal jaren de aandacht op. Hierdoor komen discussies op gang. Welke boeken vinden we met ons allen belangrijk? Wie horen we? Wie krijgen nauwelijks aandacht? En wat doen we als dat verschil langs genderlijnen loopt?

Alleen door vooroordelen aan te pakken en werk van vrouwen actief naar voren te schuiven, kun je dit soort seksistische automatismen doorbreken, stelt Smith (en velen met haar.) Behalve bewustwording helpen ook concrete acties. Smith besloot bijvoorbeeld een eigen uitgeverij op te richten, om 50-50% werk van mannelijke en vrouwelijke auteurs in het Engels te vertalen. Andere mensen promoten vertaalde romans van vrouwen via hun blogs, websites en andere mediakanalen.

In Nederland beschikten we een tijdje over uitgeverij Artemis, waar vertaalde romans van schrijfsters volop aan bod kwamen. Deze imprint verdween in één ”merk’, Ambo/Anthos, maar nog steeds telt deze uitgeverij relatief veel werk van buitenlandse schrijfsters. Diversiteit komt ook vanuit De Geus/Novib. Van dat soort initiatieven moeten we het hebben. Dat en het enthousiasme van lezers die elkaar op mooie boeken van vrouwelijke auteurs wijzen.

BONUS: vergeten schrijfsters, en de feministen (Joanna Russ!)musea, en professoren die hun werk aan de vergetelheid ontrukten. In Nederland, en in andere landen. Mooie artikelen achter iedere link in deze twee zinnen 😉 Enjoy…