Tag Archives: uitgeverijen

Verzetsheldin verandert in ‘de vrouw van’

De vrouw van de dierentuin-houder. Als je de filmtitel ‘The Zookeeper’s Wife‘ naar je eigen taal omzet, voel je pas goed wat er gebeurt. Een Poolse verzetsheldin, die in de tweede wereldoorlog enorme risico’s nam door Joden te redden via de dierentuin die zij en haar echtgenoot samen hadden, verandert in het wormvormige aanhangsel van een man-met-een-functie. Dit incident staat niet op zichzelf.

De echte Antonina Zabinski, met olifant

Zoals gewoonlijk zijn het kritische feministische denkers die afstand nemen van situaties die iedereen normaal vindt, vragen stellen en lekker gaan tellen. Zoals Shana Mlawski van website Overthinking It. Zij trof in boektitels vele dochters en vrouwen van aan. Uit haar analyse van boektitels op Amazon blijkt dat ‘dochter van’ het meest populair is, gevolgd door ‘de vrouw van’. Als het gaat om een mannelijke echtgenoot in de titel, heeft een vrouw meestal de hoofdrol. De verhalen draaien vooral om het krijgen van een man – de plicht van iedere vrouw zodat ze braaf kan trouwen en ‘vrouw van’ kan worden – of om een vrouw die wraak wil nemen op ‘haar’ man.

Niet alleen in boeken, ook in films wemelt het van ‘vrouw van‘/’echtgenote van’ in de titel. Met als belangrijke subgroep films waarbij deze echtgenote het aanlegt met een andere man. Het omgekeerde komt nauwelijks voor. Als het woord echtgenoot al in de filmtitel voorkomt, staat de relatie tussen man én vrouw centraal. Eigenlijk draait het in die gevallen nog steeds om een man en zijn vrouw.

Of het nou gaat om dochters of echtgenotes van, zulke titels definiëren volwassen vrouwen in termen van hun relatie met een man. Het zijn geen zelfstandige individuen, maar onderdelen van een relatie. In het geval van een verzetsheldin zoals Antonina Zabinski is die afhankelijke status nog eens extra irritant. Zabinski leidde met haar man een dierentuin in de Poolse stad Warsaw. Bij het uitbreken van de tweede wereldoorlog wist ze circa 300 joden via de dierentuin naar de vrijheid te smokkelen. Toen de Duitsers haar echtgenoot arresteerden, ging zij door met Joden redden. Maar haar huwelijkse staat is in de film- en boektitel belangrijker dan haar daden. Ze is de zoveelste ‘vrouw van’.

Dit soort patronen geven een blik in het onbewuste van ons mensen.  Het gaat om taal, en om de beelden en associaties die deze woorden volautomatisch oproepen. De woorden vormen dan de bril waardoor we naar de wereld kijken. Dat heeft gevolgen in de echte wereld. Zo praten mannelijke politici in de V.S. routinematig over vrouwen in de zin van ‘dochter/echtgenote van’. Ze reduceren vrouwen tot een onderdeel van een relatie met een man. Alleen als het gaat om een dochter of vrouw van, kunnen deze mannen zich voorstellen dat het erg is als deze vrouw het slachtoffer wordt van een misdaad of in de knel komt door hardvochtig beleid. Ben je als vrouw geen familie van ze? Dan maakt het blijkbaar niet uit.

Dit soort denkbeelden scheppen afstand tussen zulk soort mannen en vrouwen in het algemeen. Zolang hun dochter of hun echtgenote het goed heeft, mogen andere vrouwen verrekken. Zo’n houding leidt ertoe dat mannen belangen van vrouwen makkelijk weggeven aan de onderhandeltafel. Dat gebeurde bijvoorbeeld bij de nieuwe ziektewet, die de Republikeinen door hun versie van de tweede kamer wilden loodsen. Mannen spraken over specifieke zorg voor vrouwen, bijvoorbeeld rondom zwangerschap, abortus en geboorte. En besloten daarna dat vrouwen wel zonder konden.

Dus, praten over vrouwen alsof we alleen bestaan in relatie tot een man lijkt onschuldig, totdat je ziet wat dat wereldbeeld doet in de ”echte” wereld. Hopelijk stopt de trend snel. Je kunt ook boeken en films verkopen zonder te vervallen in makkelijke cliché-titels met de dochter/vrouw van X in de titel. Hopelijk helpt dat om vrouwen vaker te zien als mensen, met eigen levens, meningen, gevoelens en behoeftes.

Advertenties

Uitgevers vertalen vooral werk van mannen

…En nog meer boeken, na dat geschiedenisfeestje van eergisteren. De VPRO gids staat van 19 tot en met 25 maart in het teken van Frankrijk. Eén van de artikelen gaat over literatuur. Vraag mensen een Franse auteur te noemen en de meesten komen niet verder dan Houellebecq, constateert de gids. Gelukkig verschijnen dit voorjaar negen romans in vertaling. Van een Laurent, Adrien, Gregoire, Nicolas, Fred, Partick, Mathias, Eric, en een Joël. Allemaal mannen. Waar zijn de vrouwen? Die ontbreken meestal in vertaling, en dat blijkt een internationaal fenomeen.

female-_reader

Wie zich in vertalingen verdiept, stuit keer op keer op dezelfde scheve verhouding. Vrijwilligers legden databases aan voor de situatie in de V.S. Het blijkt dat Amerikaanse uitgeverijen tussen 2008 and 2014 in totaal 2,471 roman lieten vertalen. Slechts in 26.6% van de gevallen betrof het een roman van een vrouw. Bij poëzie stijgt het percentage licht, naar bijna 30%. In 2015 leverde een nieuwe telling 31% vertaalde schrijfsters op.

In Engeland is de situatie niet veel beter. Ook hier ontbraken cijfers en sloegen vrijwilligers zelf aan het tellen. Vertaalster Alison Anderson kwam tot percentages die schommelden tussen de 25 en 35%. Uit de publicatielijsten van Ierse en Britse uitgeverijen destilleerden andere vrijwilligers, afhankelijk van het jaar, een verhouding van 24% tot 27% vertaalde schrijfsters – dus circa driekwart vertaalde schrijvers/mannen.

Nederlandse cijfers? Ik had geen tijd om publicatielijsten door te vlooien. Het zou me echter verbazen als Nederland afwijkt van deze situatie. Alle tekenen wijzen juist op een conservatiever dan gemiddeld klimaat. Naast het Franse mannenlijstje uit de VPROgids blijken ook andere steekproeven mannelijke dominantie op te leveren. Zo schreef Jan Paul Hinrichs in 2012 over Baltische literatuur, vertaald in het Nederlands. Het wemelt van de mannelijke auteurs in zijn overzicht. Bij een overzicht van Spaanse literatuur, vertaald in het Nederlands, moet je flink naar beneden scrollen om bij de eerste schrijfster te komen. Ook een greep uit vertaalde Amerikaanse fictie, najaar 2015, levert vooral vertalingen van romans van mannelijke auteurs op.

De mensen die zich zorgen maken om deze scheve verhouding, wijzen er allemaal op dat de Europese cultuur het begrip ‘literatuur’ automatisch omzet naar het beeld van een blanke man met pijp, gefotografeerd voor een boekenkast. Die beeldvorming leidt ertoe dat werk van mannen herkenbaarder is dan dat vrouwen. Onder andere Deborah Smith, vertaalster van Koreaanse romans, signaleert dat uitgevers verhalen van mannen zien als universeel: auteur = man = mannelijke auteur schrijft over de thema’s die er toe doen = universeel, algemeen, voor iedereen geldend:

When a UK publisher is asked what they look for in a book, one of the most depressingly common answers is “universal themes”; such as a Norwegian man chopping wood, or a university professor having a midlife crisis.

Daarnaast domineren mannen de literaire media. De overwegend mannelijke recensenten schrijven vooral over romans van mannen. De VIDA telling vestigt daar al een aantal jaren de aandacht op. Hierdoor komen discussies op gang. Welke boeken vinden we met ons allen belangrijk? Wie horen we? Wie krijgen nauwelijks aandacht? En wat doen we als dat verschil langs genderlijnen loopt?

Alleen door vooroordelen aan te pakken en werk van vrouwen actief naar voren te schuiven, kun je dit soort seksistische automatismen doorbreken, stelt Smith (en velen met haar.) Behalve bewustwording helpen ook concrete acties. Smith besloot bijvoorbeeld een eigen uitgeverij op te richten, om 50-50% werk van mannelijke en vrouwelijke auteurs in het Engels te vertalen. Andere mensen promoten vertaalde romans van vrouwen via hun blogs, websites en andere mediakanalen.

In Nederland beschikten we een tijdje over uitgeverij Artemis, waar vertaalde romans van schrijfsters volop aan bod kwamen. Deze imprint verdween in één ”merk’, Ambo/Anthos, maar nog steeds telt deze uitgeverij relatief veel werk van buitenlandse schrijfsters. Diversiteit komt ook vanuit De Geus/Novib. Van dat soort initiatieven moeten we het hebben. Dat en het enthousiasme van lezers die elkaar op mooie boeken van vrouwelijke auteurs wijzen.

BONUS: vergeten schrijfsters, en de feministen (Joanna Russ!)musea, en professoren die hun werk aan de vergetelheid ontrukten. In Nederland, en in andere landen. Mooie artikelen achter iedere link in deze twee zinnen 😉 Enjoy…