Tag Archives: taboe

De gereedschapskist: over privileges en de weerstand daar bij stil te staan

Het is een teken van blank privilege dat zwarte feministes, zoals Bell Hooks, al jaaaaren schreven over de dominante positie van blanken m/v, en dat deze term al jaren bekend was in wetenschappelijke kringen, maar dat er een essay van een blanke mevrouw voor nodig was om het begrip gemeengoed te maken. Peggy McIntosh met White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack. Amerikaanse scholen en universiteiten gebruiken deze tekst tegenwoordig vaak als basis voor de les.

Privilege is het tweelingzusje van intersectionaliteit. Beide begrippen buigen zich over het gegeven dat er kenmerken zijn die mensen op achterstand zetten, of juist een opstapje geven. Het gaat dan om zaken die buiten je macht liggen, zoals je sekse, huidskleur, aangeboren handicap, of kenmerken waar je slechts zeer moeilijk iets aan kunt doen. Denk aan een lage opleiding hebben of uit een armoedig milieu komen.

Dat werkt op elkaar in. Zo maakte onder andere het SCP in 2006 bekend dat vrouwen uit minderheidsgroepen aantoonbaar een dubbele achterstand hebben. Hier komen privilege en intersectionaliteit bij elkaar. Allochtone vrouwen liggen achter bij de mannen uit hun eigen minderheidsgroep, want als man krijgen die groepsleden privileges die vrouwen niet krijgen. Allochtone vrouwen verkeren echter ook in een achterstandspositie ten opzichte van blanke vrouwen. Want ook al zijn die vrouw, ze horen wel bij de ‘juiste groep, ze voldoen aan de norm van de blanke Nederlander.

Hoewel aantoonbaar, in cijfers, ontkennen mensen privileges vaak. Het ligt gevoelig. Wordt het toch te zichtbaar, dan moet ‘de ander’ iets doen. Zo merkte het SCP op dat er een zware politieke druk op allochtone vrouwen ligt om hun situatie te verbeteren. Met andere woorden: de nadruk ligt op het individuele lid van de groep waar iets mee is. De rest van Nederland kan achterover blijven leunen en als het dan niet lukt met vooruitkomen is het de schuld van het individuele lid van de verkeerde groep. Zie je wel, ze willen het niet en ze kunnen het niet, heet het dan.

Het zijn vaak leden van diezelfde minderheidsgroep die het hardste roepen dat er niks aan de hand is. Carla Bruni, echtgenote van de Franse president, benutte het podium van tijdschrift Vogue om te roepen dat haar generatie vrouwen het feminisme helemaal niet nodig heeft. (Na felle kritiek bood ze excuses aan voor die opmerking). Ander voorbeeld: toen bekend werd dat uitzendbureau’s allochtone kandidaten discrimineren, waren twee hooggeschoolde allochtone mannen er als de kippen bij om te benadrukken dat racistische werkgevers niet bestaan:

Het is jammer dat geschikte niet-westerse kandidaten worden benadeeld door het negatieve groepsbeeld. Feit is wel dat werkgevers niet verantwoordelijk zijn voor dit negatieve groepsbeeld. Voorstellen om werkgevers harder aan te pakken, kunnen geen effect hebben als het groepsbeeld niet wordt verbeterd.

Dus, Marokkanen, gedraag je. Vrouwen, verman je. Dan komt kwaliteit vanzelf boven drijven, is het niet vandaag, dan wel over honderd jaar. In de tussentijd kiest de in het geheel niet racistische en/of seksistische werkgever gewoon een jonge blanke man. Toevallig, of om economische redenen. Echt niet uit weerzin tegen allochtonen en vrouwen, hoor, echt niet.

Weerstand bij de getroffen mensen komt omdat het een heel eng idee is dat je weinig tot geen invloed hebt. Een werkgever die niet aan de vrouw wil (want: gedoe met zwangerschapsverlof, past niet in het mentale plaatje van leider) heeft de macht om je niet aan te nemen, geen promotie te geven, acuut te ontslaan als je zwanger wordt. Los van wat je zelf allemaal aan kennis, kunde en talent in te brengen hebt kan dat gewoon gebeuren, en probeer dan maar eens te bewijzen dat je met discriminatie had te maken.

Daar bovenop komt dat je alles goed kunt doen en dan toch niet krijgt wat je verdient. Hoe goed jijzelf je ook gedraagt, ook al heb je een voorbeeldig CV, je bent Marokkaan en Marokkanen zijn slecht dus weg ermee. Op die manier loop je, ondanks je eigen goede gedrag, aan tegen complexe structuren, waar je in je uppie weinig tegen kunt beginnen. Waarmee de zelftwijfel weer opnieuw begint. Toch een andere sollicitatiebrief schrijven? Toch vaker glimlachen tijdens het onderhandelen? Enzovoorts.

Bij de bovenliggende partij ontstaat weerstand om een andere reden. Stel dat je je voordeeltjes kwijt raakt! De onwil om in te zien dat er iets structureel scheef loopt was precies de reden waarom McIntosh in 1989 besloot man en paard te noemen:

I have often noticed men’s unwillingness to grant that they are over privileged, even though they may grant that women are disadvantaged. […] Denials, which amount to taboos, surround the subject of advantages, which men gain from women’s disadvantages. These denials protect male privilege from being fully acknowledged, lessened or ended. Thinking through unacknowledged male privilege as a phenomenon, I realized that since hierarchies in our society are interlocking, there was most likely a phenomenon of white privilege, which was similarly denied and protected.

Die onwil zie je steeds opnieuw terug. Je kunt niet praten over het gebrek aan meisjesfiguren in kinderfilms zonder beschuldiging dat je een zure feministe zou zijn. Terwijl het hier gaat om de boodschap die kinderen krijgen:

in the movies made for children in 2012, girls go missing. In staggering proportions, males are consistently front and center; females are mostly sidelined or not there at all. If you look at the gender placement in the images on the movie posters below, the meaning of “marginalized” couldn’t be more clear. Remember, these are movie for kids. So when your children go to the movies, they are learning, time and time again, that boys are more important than girls.

Ook Peggy McIntosh liep er tegenaan dat ze tot voor kort niet had nagedacht over haar eigen privileges:

It seems to me that obliviousness about white advantage, like obliviousness about male advantage, is kept strongly inculturated in the United States so as to maintain the myth of meritocracy, the myth that democratic choice is equally available to all. Keeping most people unaware that freedom of confident action is there for just a small number of people props up those in power, and serves to keep power in the hands of the same groups that have most of it already.

Het was één van de redenen om haar essay te schrijven. Dat zie je gelukkig vaker. Als je jezelf bewust wordt van je privileges, kun je anderen ook bewust maken van scheve toestanden. Daarbij gebruiken mensen allerlei inventieve methoden. Zo vergeleek iemand privilege als de gemakkelijkste stand bij het spelen van een videospelletje. Als je ‘super easy’ kiest in het menu, kun je het spel nog steeds verliezen, maar de kans dat je wint blijft over het algemeen toch het grootste. Door te praten in termen van games kun je taboewoorden als ‘privilege’ vermijden en willen mensen misschien luisteren naar wat je zegt.

Een andere methode is die van het aanprijzen van voordelen. Mannen, als jullie je mannelijke privileges zelf, actief, tegengaan en aanpakken, en op voet van gelijkheid omgaan met vrouwen, verbeteren je heteroseksuele relaties en krijg je betere seks. Da’s een zeer aantrekkelijk vooruitzicht voor veel mannen. Het kan de pijn van lastige bewustwordingsprocessen enigszins verzachten.

Tot slot, voor gevorderden: McIntosh noemt in haar essay een lijst op van meer dan twintig manieren waarop blanken bonuspunten krijgen. Op internet kun je meer van dat soort lijstjes vinden. Je kunt ook een kijkje nemen in de keuken van de privilege denying dude. Of dit essay over mannelijk privilege lezen, of privilege in action, waar zo’n beetje alle soorten privileges aan bod komen.

Overgang blijft taboe voor Nederlandse media

De overgang? De helft van de Nederlandse bevolking krijgt ermee te maken, 1,2 miljoen vrouwen zitten er middenin, maar de media willen het er niet over hebben. ,,Onze jongens kunnen er niets mee”, kreeg actrice Yvonne van den Hurk te horen toen ze in contact kwam met Pauw & Witteman. Om maar een voorbeeld te noemen. Desondanks trekt een voorstelling over de overgang die Van den Hurk op toneel brengt, avond aan avond volle zalen. De digitale editie van NRC Handelsblad brengt een uitgebreid interview met de actrice waarin dit en meer ter sprake komt.

Het stuk staat vol interessante uitspraken, maar de Zesde Clan wil er hier één aspect uitlichten. En dat is de taboesfeer die rond de overgang speelt. Het mag geen onderwerp van gesprek zijn, merkt Van den Hurk. Daardoor krijgen vrouwen geen enkele ruimte voor hun ervaringen en moeten ze in een isolement worstelen met hun situatie. Aan NRC Handelsblad vertelde ze het volgende:

Wat het voor vrouwen vooral zo lastig maakt, is dat de overgang geen onderwerp van gesprek mag zijn. De landelijke kranten negeren de voorstelling; geen recensie, niet eens een aankondiging. Een eindredacteur van Pauw & Witteman wilde me niet aan tafel hebben. Want, zegt hij, ‘mijn jongens kunnen niks met het onderwerp’. Ik was zo ongeveer onderweg naar Knevel en Van den Brink toen ik werd afgebeld. De redactie zag het toch niet zo zitten, twee christelijke jongens die over de overgang moeten praten. Hoezo? Zij hebben toch ook vrouwen of vriendinnen? Maar ook Margriet en Libelle geven geen sjoege. De overgang, brrr, nee, die is niet cool, niet sexy. Ze maken liever een stuk over thuis bevallen en zetten een zwangere op de cover. Driekwart van hun lezeressen is vijftig plus. Hoe kan dat?”

Van den Hurk zocht daarom haar eigen weg. Ze kwam op het idee van een theaterstuk over de overgang na haar medewerking aan de voorstellingen in Nederland van de Vaginamonologen. Hier spraken actrices teksten uit van gewone vrouwen, die vertelden over hun eigen ervaringen. Het werkte. Zaal na zaal ging plat. Voor het stuk De Hormonologen koos Van den Hurk dezelfde opzet. Ze sprak talloze vrouwen, artsen, psychologen, schreef het stuk, haalde een groep actrices bij elkaar, en is nu tot 12 april op toernee.

Omdat zoveel voorstellingen meteen uitverkocht waren, heeft Van den Hurk inmiddels een aantal extra voorstellingen ingelast. Klik voor de speellijst en meer informatie hierover op deze link.

Film zet Afrikaanse mannen aan het denken over condooms

Geen officiële pamfletten, geen dikke boeken, maar een film waarin gewone mannen vertellen wat hun aarzelingen en beslissingen zijn rondom het gebruik van condooms. De film, Protection, probeert zo taboes te doorbreken en gevoelens bespreekbaar te maken. Uiteindelijk doel: levens redden. Want sinds AIDS de kop opstak is veilig vrijen een zaak geworden van levensbelang. 

PlusNews Global schetst een portret van producente Jill Lewis, die met het idee van de film kwam, en de twee regisseurs, Francois Vester en Neil Brandt. Alledrie wilden ze af van het stereotiepe beeld van de brute Afrikaanse man, die te stom is om in te zien wat hij aanricht. In plaats daarvan zochten ze naar aansprekende voorbeelden van eenvoudige mannen, uit dorpen en steden, uit verschillende landen, die iets wilden vertellen over hun eigen ideeën. Uiteindelijk vond het team mannen uit Kenia, Zuid-Afrika en Sierra Leone bereid om de kijker mee te nemen in hun zoektocht.

De film ging vorige week in première in Pretoria. Allerlei non-profit organisaties woonden het feestje bij. Ze zien de film als een geschikt middel om te gebruiken in hun werk. Condooms zijn namelijk in veel landen nog steeds een taboe-onderwerp. Een echte man doet het zonder. Dat deze macho houding ook vrouwen het leven kost, is minder belangrijk dan het mannelijk eergevoel. Daarbovenop kwam nog de Paus, die lange tijd fel tegenstander was van het gebruik van condooms.

Maar als je de film vertoont, en ruimte geeft aan twijfels, aarzelingen en dilemma’s, kunnen gezondheidswerkers daarna in gesprek over de thema’s die de voorbeeldmannen aansnijden. En met de mannen afspraken maken over veilig vrijen. Wie weet helpt het meer tolerante standpunt van de kerk ook…