Tag Archives: taal

Gereedschapskist: The Male Glance

Filmcritica Laura Mulvey introduceerde in 1975 het begrip de male gaze. Een geseksualiseerde manier van kijken die mannen macht geeft en vrouwen reduceert tot seksobjecten. Nu heeft die term een broertje gekregen: de Male Glance. Geen geobsedeerde blik, maar een zijdelings vluchtig kijken, wegwuiven op basis van vooroordelen, en dan snel verder naar iets belangrijkers, aldus auteur en recensente Lili Loofbourow. Mijn toevoeging: kijken heeft te maken met macht, en nu vrouwen steeds meer macht opeisen, begint de mannelijke dominante blik af te kalven. Dus er is hoop….

Loofbourow werkt onder andere voor VQR, een literatuurmagazine. Zij benutte het lentenummer 2018 voor een uitgebreid essay over de manier waarop culturen mensen leren kijken en oordelen. We denken vaak dat dit een neutrale bezigheid is, maar met vele feministen zeg ook ik dat oordelen over talent en kwaliteit niet neutraal zijn. Het is subjectief.

Zo analyseerde Mulvey diverse films en signaleerde dat de camera niet neutraal is. De beelden slepen de kijker mee in een bepaalde subjectieve blik, namelijk die van een heteroseksuele man die vrouwen visueel bepoteld. Zie voor een recent voorbeeld de film Justice Legue, waar de camera pijnlijk vaak en langdurig blijft hangen bij de borsten en billen van actrice Gal Gadot. Die geseksualiseerde manier van kijken leidt de aandacht af van de persoonlijkheid en prestaties van een vrouwelijk personage. Ze bestaat alleen bij de gratie van haar uiterlijk en hoe plezierig dat uiterlijk is voor een heteroseksuele man.

Loofbourow bouwt voort op het idee van de Male Gaze en breidt het idee uit met de male glance. In plaats van een geobsedeerd staren naar borsten en billen gaat het hier om een vluchtige, minachtende mannelijke blik:

The male glance is the opposite of the male gaze. Rather than linger lovingly on the parts it wants most to penetrate, it looks, assumes, and moves on. It is, above all else, quick. […] The male glance is how comedies about women become chick flicks. It’s how discussions of serious movies with female protagonists consign them to the unappealing stable of “strong female characters.” [..] It tricks us into pronouncing mothers intrinsically boring […] Generations of forgetting to zoom into female experience aren’t easily shrugged off, however noble our intentions, and the upshot is that we still don’t expect female texts to have universal things to say. We imagine them as small and careful, or petty and domestic, or vain, or sassy, or confessional.

Deze blik reduceert romans van schrijfsters tot chicklit en maakt dat we enorm veel vrouwelijk talent over het hoofd zien, signaleert Loofbourow. Getroffen door de male glance blijven werken van vrouwen onbegrepen, obscuur, marginaal, terwijl werken van mannen op een voetstuk gehesen worden. De veelal negatieve waarde-oordelen rond onbegrepen werk van vrouwen komen voort uit het feit dat wij als cultuur kijken vanuit een mannelijk standpunt en alles over mannen het voordeel van de twijfel gunnen, terwijl we vrouwen en het vrouwelijke minachten en terzijde schuiven, stelt ze.

Voorbeelden te over. Neem de routinematige manier waarop mensen alles wat jonge meiden leuk vinden afdoen als triviaal, van slechte kwaliteit, iets waar je je voor moet schamen. Zo van als meisjes het leuk vinden, kan het niks zijn. Loofborouw neemt als voorbeeld auteur Elizabeth Gilbert. In haar eerste boeken stonden mannen centraal. Ze kreeg lovende kritieken. Toen ze echter over over vrouwen en vrouwelijke ervaringen begon te schrijven, sloegen de kritieken om. Opeens vonden critici er niks meer aan. Mensen stopten met lezen en begonnen met snelle oordelen. Na alle negatieve kritiek wilde je nog niet dood gevonden worden met Eat, Pray, Love in je handen:

I still haven’t read it. Here’s why: It’s too much mental work, because it would mean reading the book as me and also reading the book as we. The awful thing about internalizing the we—if you have—is that you have to fight it like a boss if you disagree with its verdict. What if I like Eat, Pray, Love? Do I want to take on the we—whose powers of discernment I’m too insecure to fully dismiss—in order to justify my liking? Will I feel embarrassed by my pleasure, ashamed for falling for what the we so cleverly saw through?  This is not a defense of Eat, Pray, Love. I’ll repeat: I still have not read it. But that’s precisely why it’s useful as an example: This is how ambient culture works. These streams of derision and praise are what determine what gets read (or watched) and what doesn’t. These are the currents that eventually confer greatness.

Enfin, lees vooral haar hele essay.

Is de situatie hopeloos? Nee. In haar analyse laat Loofborouw machtsverhoudingen buiten beschouwing. Maar die zijn cruciaal. Mannen domineerden het openbare leven eeuwenlang, maar sinds vrouwen stemrecht kregen, vanaf 1956 juridisch handelingsbekwaam geacht werden, reproductieve rechten veroverden en anno nu steeds vaker hun eigen geld verdienen, kunnen ze vaker hun eigen weg bewandelen en ruimte opeisen voor hun verhalen. Zo vindt op dit moment een vrouwelijke revolutie plaats in de Amerikaanse televisiewereld, met series waarin de vrouwelijke ervaring centraal staat.

Ook Loofbourows essay is een teken van vooruitgang. Situaties die vrouwen eeuwenlang moesten slikken, worden problematisch. Vrouwen analyseren in het openbaar wat er gebeurt, publiceren hun mening, doen onderzoek, zetten theorieën op en zorgen voor discussie en debat. Te beginnen met namen geven aan wat er gebeurt. Niet ‘wat een man thuis doet met zijn vrouw is privé’ maar huiselijk geweld, verkrachting binnen het huwelijk. Niet ‘o tienermeiden vinden het leuk, dan is het niet serieus’ maar The Male Glance. Stapje voor stapje komen we zo dichterbij een gelijkwaardig speelveld, waarin we het werk en de ervaringen van vrouwen serieuzer nemen. Vooruitgang….

UPDATE De Huffington Post refereert aan het essay van Loofbourow in een recensie over een onsamenhangende, seksistische debuutroman van acteur Sean Penn:

As I read Bob Honey, I couldn’t stop thinking of Lili Loofbourow’s recent, brilliant Virginia Quarterly Review essay, “The Male Glance,” which argues that we refuse to read genius, or even artistic intentionality, into works by women. The flip side is that we do readily presume those things in the works of men. […] Penn’s already been offered more benefit of the doubt than he’s earned, and more than any equivalent actress would receive. He joins a select crew of successful white male actors who think they have very literary things to say, and who have therefore been offered hardcover book deals with blurbs by Salman Rushdie.

De Gereedschapskist: testen op seksisme

Racisme? Vinden we met ons allen heel erg. Maar seksisme? Dat herkennen we niet snel. Het is toch een compliment als je zegt dat vrouwen goed zijn met kinderen? En wat is er mis met een zin als ‘de Koerden en hun vrouwen en kinderen’? Kortom, het is soms lastig om te achterhalen of iets seksistisch kan zijn of niet. Gelukkig zijn er manieren om voor jezelf te beoordelen of je te maken hebt met seksisme: de Group Replacement Test en de Six Degrees of Sexism Test. Wil jij weten hoe seksistisch VNO-NCW-voorzitter Hans de Boer zich gedraagt? Deze testjes geven een idee.

De Boer.

De Group Replacement Test werkt als volgt. Je neemt een tekst. Je laat alles hetzelfde, alleen vervang je woorden als ‘haar’ en ‘vrouw’ voor woorden als ‘zijn’ en ‘man’. Of je vervangt ‘vrouw’ door ‘neger’ of ‘Jood’. Je leest de tekst nog een keer. Klinkt het opeens racistisch, of ontzettend naar? Dan is de kans groot dat de originele tekst seksistisch is. Zo wordt opeens pijnlijk duidelijk wat voor een seksistisch beeld mensen schilderen van vrouwen die medicijnen gaan studeren, als je net doet alsof het over zwarte mensen gaat:

”De jonge negers met paardenstaartjes en blauwe flesjes water in de zak van hun doktersjas trekken in groten getale groepsgewijs door het ziekenhuis. Ik vind het geen vooruitgang. Ze zijn vaak nogal overgevoelig. Belt zo’n neger je tijdens de dienst over haar toeren op, denk ik: doe een beetje relaxt. Zelden zit er een doortastend type tussen.”

Op dezelfde manier kun je uitspraken van VNO/NCW voorzitter Hans de Boer testen. De voorzitter van de werkgeversorganisatie zei onder andere dat het niet aan hem lag dat er zo weinig vrouwen in de top zitten: “Ik heb altijd mijn best gedaan wat vrouwen ertussen te frommelen”. Laten we eens spelen met die zinnen. ‘Ik heb altijd mijn best gedaan wat negers ertussen te frommelen’. ‘Ik heb mijn best gedaan wat mannen ertussen te frommelen’.

Enneh, als het gaat om het geringe aantal vrouwen in de top: zijn ze er eigenlijk wel?, vroeg de Boer zich af. En hebben ze wel ‘de juiste financieel-economische kennis en dat soort dingen’? Goeie vraag!  Zijn er wel voldoende Joden? Zijn er wel voldoende negers met de  juiste financieel-economisch kennis en dat soort dingen? Hoe klinken die opmerkingen van De Boer als je er zo naar kijkt? Raar? Dubieus? Wat zegt dat over zijn uitspraken over vrouwen? Misschien zijn die ook wel behoorlijk dubieus.

De ‘zes gradaties van seksisme’ test gaat wat verder. Aan de hand van bepaalde criteria analyseer je een tekst, video of anderssoortig bericht. Je let in je analyse op de volgende criteria:

1. Het gedrag van de leider/voorzitter 2. De demografische samenstelling van de organisatie (diversiteit) 3. De ervaringen van medewerkers binnen die organisatie 4. De practices & systems van de organisatie 5. Het product van de organisatie 6. De sociale impact van de organisatie. Oftewel de maatschappelijke effecten

Laten we de test eens toepassen op de uitlatingen van De Boer. Zijn gedrag is bot en ongenuanceerd – onder andere EenVandaag spreekt al van olifanten in porseleinkasten (1). De Boer vertegenwoordigt een  organisatie waarvan de top bestaat uit blanke mannen. De enige vrouw in de directie gaat over de communicatie. Hoe cliché. (2).

Ervaringen van medewerkers binnen de organisatie? Hmmmm, lastig…. Maar de praktijken van de organisatie (4) zijn wél weer zichtbaar voor de buitenwereld. De werkgevers zeggen af en toe sociaal wenselijke dingen over de aanpak van zwangerschapsdiscriminatie, maar hebben tot nu toe niets effectiefs gedaan om deze praktijk echt uit te bannen. Idem dito voor de loonkloof. In publicaties beschrijft VNO/NCW ouderschapsverlof vooral als een kostenpost, en de werkgevers spreken zich bij herhaling uit  tegen een vrouwenquotum. Ook als dat betekent dat ze daardoor een mannenquotum van circa 92 procent in stand houden. Kortom, de werkgeversorganisatie waarvan De Boer het gezicht is, komt niet over als een bastion van emancipatie.

Over 5 en 6 kunnen we duidelijk zijn: VNO/NCW heeft behoorlijk wat macht, kan met een megafoon schreeuwen vanaf het platform van landelijke media, en produceert akkoorden waar vooral werkgevers blij van worden. Voeg dat bij een maatschappelijke context waarin bedrijven vrouwelijke talenten negeren en vrouwen loopbaanadvies geven van het type glimlach, draag hakjes en spreek mannen niet tegen, en het is helder: je hebt het over een situatie die voldoet aan vijf van de zes gradaties uit de seksismetest. Seksisme ten top dus.

En niet alleen dat. Juist vanwege de groep die hij vertegenwoordigt, en de maatschappelijke invloed die hij heeft, zijn de seksistische uitspraken van De Boer erg schadelijk:

De Boer […] baggert hiermee weer eens het eeuwenoude cliché op dat vrouwen inherent ongeschikt zouden zijn als leidinggevende. Als dat stereotype inderdaad bon ton is onder werkgevers dan kunnen vrouwen nog zo gekwalificeerd zijn, maar gaan we die 30% nooit halen. Erger nog,door dit soort dingen hardop te roepen in een landelijk dagblad legitimeert De Boer andere werkgevers die het toch al dachten. Immers, als de voorzitter van VNO-NCW het kan zeggen zonder teruggefloten te worden, waarom zij dan niet?

Probeer het zelf! Neem maar eens een interview uit de krant, een filmpje op Youtube, en analyseer wat je ziet en hoort. Grote kans dat je dan alerter wordt op seksisme, het eerder signaleert, en je jezelf sneller af kunt vragen: klopt het wel wat hier gebeurt? Dan had onder andere de SGP, met haar neger – eh vrouwenstandpunt, veel minder sympathie ontvangen en onder druk veel eerder bakzeil moeten halen toen de hoogste rechter vrouwendiscriminatie verbood.

UPDATE: Hulde voor VWO scholiere Lotteke Boogert, die de werkgevers in duidelijke bewoordingen aanklaagt: ‘Hans de Boer van VNO-NCW miskent vrouwelijk potentieel’.