Tag Archives: symbolische vernietiging

De Gereedschapskist: symbolische vernietiging

Symbolische vernietiging…. Oei, dat klinkt eng. En dat is het tot op zekere hoogte ook. In het echte leven verdwijnen vrouwen bij de vleet, bijvoorbeeld door geweld of omdat hun bijdrage niet meetelt in officiële cijfers. Symbolisch gebeurt dit echter ook, bijvoorbeeld in culturele uitingen. Zo sneuvelden de vrouwelijke personages van Amerikaanse televisieseries bij bosjes in de afgelopen weken. De meeste sterfgevallen vormden het eindpunt van een toenemende marginalisatie van hun rollen in deze series.

ead2e-girlgamer1

De term symbolische vernietiging komt uit de sociologie en kreeg in 1976 de volgende definitie:

“Representation in the fictional world signifies social existence; absence means symbolic annihilation.” (Gerbner & Gross, 1976, p. 182)

Het gaat om een opvallende ondervertegenwoordiging van een bepaalde groep. Vrouwen treft dit lot opvallend vaak. Ze verdwijnen op verschillende manieren. Je ziet ze niet of nauwelijks, of ze zijn er maar ze vertegenwoordigen een beschadigend stereotiep cliché, anderen reduceren hen tot een seksobject en/of ze doen alleen mee om mannelijke figuren te versterken. Wat de methode ook is, het resultaat is dat vrouwen verdwijnen als zelfstandige mensen met complexe karakters.

Meest recente voorbeelden: Rey ontbreekt in een set StarWars speelgoedfiguren. Sneeuwwitje valt buiten de boot in haar eigen film. Filmscenario’s geven mannen 75% van de tijd het woord. Jongens en mannelijke dierenfiguren domineren in kinderboeken. In jeugdfilms komen vrouwelijke personages slechts in de marge voor, terwijl toffe vaders en zonen domineren.

Andere keren worden vrouwen wel zichtbaar, maar op een stereotiepe manier. Voorbeelden: Moeders zijn opvallend vaak dood in Nederlandse jeugdfilms. Als er vrouwen in een positie van autoriteit voorkomen in een verhaal, krijgen een negatieve lading. Zoals de rotjuf die Mees Kees probeert te beknotten in zijn vrijheden.

Journalisten veroorzaken op een andere manier een symbolische vernietiging. Bijvoorbeeld als ze schrijven over de benoeming van een vrouw in een toppositie, en daarbij vooral aandacht besteden aan haar uiterlijk en haar gezinsleven. Ze schrappen in die beeldvorming alles wat niet hoort bij moeder de vrouw die haar eerste verantwoordelijkheid heeft in keuken, kinderen en een aantrekkelijk uiterlijk.

Tegenwoordig kun je hoopvolle tekenen van verandering zien. Mensen beginnen te protesteren. Ze signaleren het als teveel televisieseries te vaak vrouwelijke personages naar de zijlijn verwijzen en dan zinloos dood laten gaan. Ze zorgen voor bewustwording door het begrip ‘vrouwen in de koelkast’ te introduceren – een term die verwijst naar de dood van vrouwelijke personages met als enige doel om het verhaal van de mannelijke personages diepgang te geven.

Mensen komen ook in actie. Ze grijpen onder andere naar twitter om de poortwachters van de populaire cultuur ter verantwoording te roepen. Zoals #WheresRey#WeWantLeia en #wheresGamora. Ook komen er meer onderzoeken die feitelijk zichtbaar maken op welke manieren wij, als cultuur, vrouwen laten verdwijnen in de marge. Die feiten roepen terechte vragen op en brengen discussies op gang.

Dat alles maakt symbolische vernietiging zichtbaar – en dan kun je dit fenomeen bekritiseren en tegengaan. Hoog nodig!

Ouders inventariseren het roze ghetto

Steeds meer ouders maken zich zorgen over de boodschappen die de samenleving afvuurt op hun kinderen. Sommigen brengen de constante stroom ‘jongens zijn zus, meisjes zijn zo’ boodschappen zelfs in kaart. Nadat de Duitse Marianne Grabrucker in de jaren tachtig een dagboek publiceerde met alle rolpatronen waar haar dochter aan werd blootgesteld, volgen nu Ros Ball en James Millar. Ze publiceerden The Gender Police: a Diary en schrokken van hun eigen observaties.

Het noteren van gebeurtenissen, observeren van de media en luisteren naar wat mensen zeggen maakt pijnlijk duidelijk dat we jongens als samenleving aanmoedigen, terwijl meisjes mooi moeten zijn, zorgen en dienen. Jongens mogen buiten ravotten, de wereld ontdekken, en krijgen uitnodiging na uitnodiging zich sterk te voelen, de competitie aan te gaan en succes te hebben als leider, wetenschapper, autoriteit.

Die boodschappen komen onder andere duidelijk naar voren in speelgoedwinkels en seksistische reclame zoals die van Jumbo en Nutrilon. In de wereld van Nutrilon mag de enige babymeisje later ballerina worden. Bij de Jumbo is boodschappen doen een taak die overgaat van moeder op dochter. Want zoon en manlief hebben wel wat beters te doen. Zoals sporten en gamen.

Waar jongens schade oplopen is in het afstraffen van alles wat naar vrouwelijkheid riekt. Jongens moeten het niet wagen in een roze tutu te lopen, en mogen geen al te heftige emoties tonen. Janken is iets voor meisjes, en je faalt als je een bal gooit als een meisje. Dat soort boodschappen leiden tot een mannelijkheid die niets kan hebben – één misstap en het mannelijk ego stort ineen. Slechts agressie en vrouwen domineren kunnen in zo’n situatie soelaas bieden.

Meisje gelijk stellen aan een belediging of een afstraffing toont ook aan dat het genderkeurslijf voor meisjes schadelijker is. Iets in hun aard is inferieur – als jongen en man wil je daar niets mee te maken hebben. Het beroemde ‘girl cooties’, waarbij meiden symbool staan voor alles wat de harmonie onder jongens en mannen verstoort en afbreuk doet aan wat er is.

Wat meisjes mogen staat in het teken van dienen, zorgen, altijd vriendelijk blijven, met een grote nadruk op mooi zijn (en je kop houden, want anders ben je niet meer lief). Ze moet al vroeg mama helpen met het huishouden, want dat is haar taak. Probeert een meisje haar leiderschapskwaliteiten uit, dan zeggen we meteen dat ze een bazige bitch is. In plaats daarvan moet ze relaties koesteren, een jongen aan de haak slaan en opgaan in haar gezin.

Meisjes staan bovendien bloot aan symbolische vernietiging. Ze zijn zelden de held van hun eigen verhaal, maar dienen hooguit als het ‘hulpje van de jongen’. Dan hebben ze nog geluk, want onder andere jeugdfilms hebben de neiging zich vooral op jongens te concentreren en meiden over te slaan. Meiden tellen niet mee, en dat is een schadelijk voor je gevoel van eigenwaarde.

Misschien om die nare realiteit te verhullen hebben we de prinsessendromen waar de commercie bol van staat. Je telt niet mee en bent inferieur, maar alles komt goed met magie en mooie jurken!!! Amy Shumer heeft daar het volgende over te zeggen:

De genderdagboeken van Grubrecker en het echtpaar Ball en Millar zijn belangrijk om in kaart te brengen hoe groot met name de druk op meisjes is, om zich te conformeren aan een onderdanige plek in de samenleving. Zo schreef Peggy Orenstein het boek Cinderella ate my Daughter nadat ze haar dochter voor het eerst naar school stuurde. Haar normaal gesproken zo levendige, actieve dochter veranderde door groepsdruk binnen een week in een in roze gehulde Disneyprinses. Daar maken ouders zich terecht zorgen over.