Tag Archives: science fiction

Vaarwel, Vonda McIntyre….

Ai, wat jammer. Vonda McIntyre, SF auteur en winnares van de Hugo en Nebula Award, overleed eerder deze week op 70-jarige leeftijd. Nederlandse uitgeverijen brachten vertalingen op de markt van haar romans en verhalen Droomslang, Kamp Schroefkop en De Banneling. Daarnaast is ze bekend van StarWars verhaal De Kristallen Ster, en de romanversie van Star Trek film De Wraak van Khan. Maar ze schreef veel meer, dus wie de Engelse taal beheerst kan haar lol op en prachtige romans ontdekken. Vlak voor haar dood voltooide ze nog een laatste roman, Curve of the World.

Dat is het nadeel als je SF begint te lezen in de jaren tachtig: de grootheden die destijds indruk maakten, bereiken nu allemaal de leeftijd waarop ze langzamerhand komen te overlijden. Ik schreef eerder al over leven en werk van Joanna Russ. Sheri Tepper , Octavia Butler en Ursula LeGuin, andere auteurs wiens werk me raakte. En nu dus Vonda McIntyre.

Ik ontdekte haar in de jaren tachtig, zoals zo vaak tijdens bezoekjes aan plekken waar ze tweedehands boeken verkochten. Ik deed mijn voordeel met wat ik toevallig aantrof. En omdat ik in die tijd mijn feministische bewustzijn ontwikkelde, was ik misschien extra gevoelig voor schrijfsters die afweken van traditionele SF met witte mannen in de hoofdrol en vrouwen alleen aanwezig als klapvee, slachtoffer of liefje van. Lees bijvoorbeeld dit verslag van een journalist die de ‘klassieken’ herlas. De verhalen komen anno nu (2015) schokkend seksistisch en racistisch over. Je zou het genre bijna in de prullenbak gooien:

It was the repeated emphasis of the relative powerlessness of women, their status of objects or things to be won, that almost makes me want to write off the whole genre as a lost cause. […] There was also the utter lack of imagination when it came to putting women in danger. While male characters were faced with death (which, is a pretty good motivating force for anyone) there were so many books where to put a woman in danger was to have her raped,  threatened with rape or threatened some other sort of sexual servitude.

Daarom was en is het werk van schrijfsters zo belangrijk: ze ondermijnden of doorbraken het witte man als held- stereotype, sloegen nieuwe wegen in, dachten na over rolpatronen en gaven ons complexe heldinnen die hun eigen verhalen vertelden.

Vonda McIntyre las in haar jeugd veel science fiction en begon al op jonge leeftijd haar eigen verhalen te schrijven. In 1971 richtte ze een schrijversgroep op, Clarion West Writer’s Workshop. Het korte verhaal Of Mist, and Grass, and Sand ontstond een jaar later naar aanleiding van een schrijfopdracht van deze Clarion West schrijversgroep. Deelnemers kregen willekeurig gekozen woorden uit twee categorieën, landbouw en techniek, en moesten op basis daarvan een kort verhaal schrijven. McIntyre kreeg de woorden ‘slang’ en ‘cow/’koe’  en wist in eerste instantie niet goed wat ze met die termen aan moest:

Now, I don’t know how I ended up with what I would assume to be two pastoral words, unless for some reason Avram thought “snake” was a technological word; but that’s what I ended up with. And a friend of mine said, “Ha ha ha, why don’t you write a story with a protagonist named Snake?” And I said, “Oooh-kay.” I went back to my room and started thinking about the story, and I couldn’t figure out how to use the word “cow” until I figured out that you could use it as a verb, as in “frighten.” And that’s where the beginning of the story started.

Uiteindelijk leidde dat tot een verhaal waarmee ze een Nebula won. Het verhaal veranderde later ook in het eerste hoofdstuk van de roman Droomslang, waarmee ze in 1979 een Hugo Award won.

Destijds was McIntyre pas de derde vrouw die onderscheiden werd met een Hugo, en Droomslang was een omstreden winnaar. In die tijd hikten veel lezers aan tegen de verwijzingen naar kindermisbruik in het verhaal, en de manier waarop McIntyre over seks schreef. Verkrachting vanuit een mannelijk perspectief beschreven vonden mensen lange tijd prima, zie hierboven, maar een vrouw die vanuit vrouwelijk perspectief over seks schrijft? En terloops duidelijk maakt dat vrouwen hun vruchtbaarheid kunnen reguleren, zodat de daad voor hen vrij blijft van stress en het gevaar van ongewenste zwangerschappen? Huuuuuuuuu!

McIntyre bleef een succesvolle auteur, speelde een actieve rol in de sf schrijversgemeenschap, stimuleerde vrouwen om verhalen te vertellen en geldt als een van de groten in feministische SF. Met haar romans uit het StarWars en Star Trek universum won ze vele nieuwe fans. Onder andere de StarTrek fanclub reageerde dan ook met verdriet op haar overlijden. Benieuwd wat ze ons nog gaat brengen met Curve of the World. Nog één keertje genieten van haar schrijftalent….

Mentale patronen zijn hardnekkig

Zelfs als je je bewust voorneemt iets te doen met diversiteit, kan het nog gedeeltelijk ”mis” gaan. Dat blijkt onder andere uit de ervaringen van auteurs die vaker vanuit het perspectief van een vrouwelijke hoofdpersoon willen werken, of lezers die meer schrijfsters willen ontdekken. De mentale patronen zijn hardnekkig. Je moet echt willen, want zodra je terugzakt in automatismen steekt de oude mannelijke, blanke canon weer de kop op…

Een mooi en hoopgevend voorbeeld biedt Anne Polkamp, een 29-jarige promovendus in de filosofie. Zij is op dit moment bezig met een papieren wereldreis – fictief ieder continent bezoeken en een roman uit ieder land lezen. Het was nadrukkelijk haar bedoeling de canon van blanke mannelijke auteurs te omzeilen en meer romans te lezen van vrouwen en mensen m/v/x met een gekleurde huid. Dat betekende dat ze per land bewust zocht naar andere stemmen dan de klassieke romans van gevestigde mannelijke auteurs.

Dat bewuste streven zorgde meteen voor verbetering. Oorspronkelijk bevatte haar boekenkast 78% mannelijke auteurs, voor 88% afkomstig uit Europa, Noord-Amerika of Australië en voor 95% blank. Na de eerste etappe van haar wereldreis zag de stapel van 32 gelezen boeken er al heel anders uit. Het aandeel vrouwen verdubbelde, van 22 naar 44%. Ook had ze veel meer werk gelezen van auteurs met een gekleurde huid.

Ondanks de verdubbeling was dat percentage van 44 voor Polak een teleurstelling. Ze had zo gericht gezocht naar schrijfsters, dat ze verwacht had dat ruim de helft van de boeken uit de pen van een vrouw was gevloeid. Nee dus:

Ik telde nog een keer, en nog eens, maar het resultaat bleef hetzelfde. Zou de literatuur zo worden gedomineerd door mannen dat ik zelfs in een project waarin ik nadrukkelijk op zoek ga naar extra veel vrouwen, niet verder kom dan 44%? Waar zijn alle vrouwen uit de wereldliteratuur?

De dominantie van mannen bleek hardnekkig. Daarom stelde ze haar plan bij. Voortaan neemt ze ook non-fictie mee bij haar keuze voor een boek uit een specifiek land. En welk land ze ook aan doet op haar literaire wereldreis, voortaan zal ze louter werk van schrijfsters lezen:

Het punt is niet dat ik mannen wil negeren. Het punt is dat ik vrouwen al bijna dertig jaar negeer. Het is tijd om te horen wat zij te zeggen hebben.

De hardnekkige blanke mannelijke dominantie komt niet alleen voor bij lezers, maar ook bij auteurs zelf. Zo sprak de recent overleden science fiction schrijfster Ursula Le Guin openlijk over haar worsteling om een verhaal te vertellen vanuit een vrouwelijke hoofdpersoon, en bij ‘magiër’ niet volautomatisch een beeld te krijgen van een blanke man. Zeg maar de SF en fantasy variant van ‘de manager is een man’ beeldvorming.

Zo gaf ze de held van de Aardzee-cyclus wél een gekleurde huid, maar de hoofdpersoon bleef een man. Pas in een later geschreven deel krijgt een vrouw een leidende rol in het verhaal. Ook bij De Linkerhand van het Duister viel ze terug op het mannelijke als norm. Ze schiep een androgyne maatschappij, waar buitenaardse wezens het grootste deel van de tijd sekseneutraal leven, maar bleef de personages in die situatie omschrijven met ‘hij’.

Later betreurde ze die taalkundige keuze. Ze werkte aan een gedachte-experiment, legde ze uit in een essay, en hoewel er veel goed ging, erkende ze dat haar roman op dit punt te wensen over laat. Naast de keuze voor ‘hij’,  toont ze de belangrijkste alien ook terwijl hij bezig is met activiteiten die we in onze cultuur associeren met mannen. Hij werkt in de politiek als premier, ontsnapt uit een gevangenis, trekt een slee over een ijsvlakte. De science fiction wereld die ze schept, komt zodoende zeer mannelijk over. Pas op latere leeftijd lukte het Le Guin om zich te ontworstelen aan dit soort oude patronen. Ze creëerde meer vrouwelijke personages en gaf die ook een dragende rol in haar romans en korte verhalen.

Kortom, het vergt een zekere inspanning, maar wie wil, komt er uiteindelijk wel.

Uniek: Jemisin wint derde Hugo op een rij

Auteur N.K. Jemisin leverde een unieke prestatie. Ze won de Hugo Award voor beste roman voor de derde keer achter elkaar. De Hugo geldt als een van de belangrijkste prijzen voor science fiction en fantasy. Het is nog nooit eerder gebeurd dat iemand deze onderscheiding zo vaak op een rij won. Ook in andere categorieën deden schrijfsters het dit jaar buitengewoon goed: ze wonnen zo’n beetje alle prijzen die er dit jaar te vergeven waren.

Foto: Barnes & Noble

Jemisin sloeg haar unieke drieslag met de Broken Earth cyclus, over een door vulkanisch geweld geteisterde wereld. Bepaalde mensen, de zogenaamde Orogenes, kunnen die aardkracht beheersen. Andere mensen vrezen hen vanwege dit talent, maar hebben hen ook hard nodig om rampen te voorkomen. In die gespannen situatie volgt Jemisin de levens van een moeder en dochter, en hoe zij overleven terwijl de wereld een apocalyptische periode van vulkaanuitbarstingen, aardbevingen en andere ellende doormaakt. De Nederlandse vertalingen komen eraan: eind vorig jaar verwierf Luitingh-Sijthoff de rechten dus je kunt deel 1, Het Vijfde Seizoen, inmiddels in je eigen taal lezen. Hoera!

In haar speech, bij de uitreiking van de Hugo, vertelde Jemisin dat ze bewust koos voor een verhaal over gebroken mensen, levend in een gebroken wereld, die moeten zien te overleven onder grimmige omstandigheden:

This has been a hard year, hasn’t it? A hard few years. A hard century. For some of us, things have always been hard. I wrote the Broken Earth trilogy to speak to that struggle, and what it takes just to live, let alone thrive, in a world that seems determined to break you. A world of people who constantly question your competence, your relevance, your very existence.

Als auteur met een gekleurde huid maakte Jemisin helaas vaak mee dat anderen haar niet wilden laten bloeien. (De racistische houding van Trump maakt het er niet beter op.) Zo was ze bijna geen auteur geworden omdat uitgevers haar debuutroman, Killing Moon, afwezen, vertelde ze in haar speech. De poortwachters van de ”echte” SF en fantasy beoordeelden dit boek in eerste instantie als iets waar zwarte lezers misschien belangstelling voor konden hebben, maar verder niet.

Net als haar hoofdpersonen ging Jemisin door totdat iemand wél open stond voor wat ze te zeggen had. En de rest is geschiedenis, zoals dat dan zo mooi heet. Echt, ik wil het liefst uitroepen ‘zie je wel?, nah nah nahnanaaaaaaaah’. Want ik promoot Jemisin al jaren op dit weblog omdat ik haar geweldig vind schrijven. Ze experimenteert met werelden, speelt met vertelperspectief, en ontwijkt keer op keer stereotiepe verwachtingen door met een onthulling alles wat je dacht onderuit te halen. Zulke gelaagde werken, en dan ook nog eens spannend en emotioneel, het kán. Literatuur hoeft niet droog en saai te zijn. Luitingh-Sijthoff, verwerf aub ook de vertaalrechten voor Killing Moon en deel 2, The Shadowed Sun. En de Inheritance Trilogy, waar een recensent over schreef:

Imagine my surprise then to discover that not only was I immediately pulled into Jemisin’s intensely vibrant world, which is so effortlessly realized, but like an addict following his first taste, I now intend to seek out everything else she’s ever published. And again, I don’t even like fantasy. Or so I thought.

Naast Jemisin wonnen ook andere vrouwen belangrijke prijzen. Martha Wells kreeg een Hugo voor haar novelle All Systems Red, over een sociaal onhandige robot met de betekenisvolle naam Murderbot. Inderdaad. Ga lezen als je meer wil weten 😉 De Hugo voor het beste korte verhaal ging naar Welcome to Your Authentic Indian Experience (TM), van Rebecca Roanhorse, een vertegenwoordiger van de inheemse bevolking van de V.S. maar zeker geen uitzondering. Mijn grote heldin Ursula le Guin won postuum een Hugo voor No Time to Spare, haar allerlaatste bundel essays en artikelen. En zo ging het door, de ene getalenteerde vrouw na de andere die terecht lof en eer voor haar werk kreeg. Kortom, het was een mooie dag bij de Hugo Awards. Doe je voordeel met de lijst van winnaars en genomineerde auteurs m/v/x, en veel leesplezier!

 

“De Macht” maakt deel uit van een nieuwe vrouwenopstand

Hoera, de prijswinnende SF roman van Naomi Alderman is in het Nederlands vertaald onder de titel De Macht. Voor het eerst in tijden kunnen mensen weer eens kennis maken met vrouwelijke personages die geweld gebruiken om een einde te maken aan agressie van mannen. Dat komt niet vaak voor in feministische utopieën of dystopische romans, signaleert literatuurcritica Elaine Showalter.

Als dit fenomeen de kop opsteekt in boeken, is dat meestal omdat er iets broeit in de samenleving:

Despite the infinite possibilities of imagination, most feminist speculative fiction could display the humane tagline: “No men were harmed in the writing of these books.” Rage and the desire for revenge against male oppressors, however, has emerged in women’s dystopian writing during periods of feminist protest and uprising.

Showalter signaleert dat vrouwen, van Margaret Cavendish in 1666 tot aan moderne grootheden zoals LeGuin en Atwood, meestal opvallend vredig denken over revoluties. Vrouwelijke personages zijn het lijdend voorwerp of strijden met woorden, argumenten, ideeën. Regelmatig bereiken ze hun utopie alleen door zich terug te trekken in samenlevingen zonder mannen. Zo stelde Christine de Pizan zich al circa 1405 een Stad der Vrouwen voor, waarin vrouwen veilig zijn voor hatelijke mannen.

De voorbeelden van auteurs die vrouwelijke personages expliciete agressie tegen mannen laten gebruiken, zijn schaars. Zo staat Atwood’s  roman Het Verhaal van de Dienstmaagd bol van het geweld, maar het is meestal geweld tegen vrouwen. Als vrouwen persoonlijk een man aanvallen en/of vermoorden, gebeurt dat bij wijze van genade, ziet Showalter. Een verzetsman valt in handen van het theocratische regime dat vrouwen reduceert tot broedkippen. De overheid veroordeelt hem tot een openbare lynchpartij in een stadium, met vrouwen als beulen. Een vrouw die banden heeft met het verzet, zorgt dat ze als eerste bij hem is en vermoordt hem snel en relatief pijnloos. Ze bespaart hem zodoende een marteling.

Uitzonderingen steken de kop op als vrouwen een emancipatiegolf vormen. Neem bijvoorbeeld auteur Joanna Russ. In haar romans van eind jaren zeventig, begin jaren tachtig, tijdens de tweede feministische golf, vechten vrouwen soms met een man. Ze gebruiken wapens. En winnen.

In De Macht, originele titel The Power, schrijft Alderman over een maatschappij waarin jonge vrouwen tijdens hun puberteit een lichamelijke verandering doormaken. Daardoor kunnen ze elektrische schokken uitdelen. Van een fijne tinteling tot een zodanig heftige schok dat mensen sterven. Meisjes blijken deze gave wakker te kunnen maken in oudere vrouwen, zodat al snel iedere vrouw de mogelijkheid heeft iemand met één klap te doden. Mannen worden bang voor vrouwen: wangedrag kan hen fataal worden. De macht leidt tot grote veranderingen. Slachtoffers van mensenhandel vermoorden mensenhandelaars, huisvrouwen doden de partner die hen slaat, en meiden slaan terug als ze geconfronteerd worden met straatintimidatie.

Showalter stelt dat Alderman in haar science fiction boek de huidige woede kanaliseert, die vrouwen verenigt in campagnes zoals #metoo en #yesallwomen:

So why this fantasy now? Alderman is reflecting and channeling the anger of a young generation of feminists who will not forgive, excuse, cover up, and accept male abuse. […]  Women are willing to use their public power to destroy men’s careers, to break up their marriages, even send them to prison. […]  If, as Lindy West wrote recently, “feminism is the collective manifestation of women’s anger,” this feminist wave is a tsunami. Alderman sees herself as part of that wave.

Met haar roman stelt Alderman de huidige machtsongelijkheid tussen de seksen aan de kaak, zwengelt ze het debat aan over agressie, en laat ze mensen speculeren wat er zou kunnen gebeuren als vrouwen opeens ongestraft terug kunnen slaan.

Het boek geeft mannen ook de kans om hun empathische vermogens verder te ontwikkelen. Vrouwen hebben te maken met massale agressie van mannen, zowel psychologisch als fysiek, en veel vrouwen zijn bang, als ze eerlijk zijn en die nare emotie toestaan. We blijven tot het uiterste lief voor mannen, want we vrezen wat er kan gebeuren als mannen kwaad worden – huiselijk geweld, aanranding en verkrachting, of zelfs moord en schietpartijen. Wat als mannen zich zorgen moeten maken over vrouwelijke agressie? Wat als mannen tot het uiterste lief en beleefd moeten blijven tegen vrouwen, omdat situaties anders razendsnel kunnen escaleren? Alderman maakt die belevingswereld invoelbaar. Mannen, doe er je voordeel mee! En behandel vrouwen daarna wat vriendelijker. Je weet wel, als mensen met gevoel en verstand….

Vaarwel Ursula Le Guin

Wat een manier om het nieuwe jaar te beginnen: SF grootheid Ursula Le Guin is overleden. Ok, ze was 88 jaar oud. Het moet een keer gebeuren. Niemand heeft het eeuwige leven. Maar toch. Als je haar boeken, essays, speeches en overpeinzingen graag las, komt het hard aan dat de huidige omvang van haar werk zo blijft. Er zal nooit meer iets bij komen. Lavinia geldt voor altijd als haar allerlaatste roman, en No Time to Spare haar laatste collectie artikelen. Diepe, diepe zucht…

Ik weet niet meer precies wanneer ik voor het eerst iets van Le Guin las, maar het moet in mijn puberteit zijn geweest. Waarschijnlijk de Aardzee trilogie, al vroeg in het Nederlands vertaald en beschikbaar in de bibliotheek, waar ik vaak kwam. Ik vond het gewéldige boeken. Spannend, sprookjesachtig, ontroerend. Als tiener snapte ik lang niet alle diepere lagen in het verhaal, maar dat maakte het des te leuker deze romans op latere leeftijd opnieuw te lezen.

Na Aardzee adviseerde een neef De Linkerhand van het Duister, een baanbrekend werk waarin Le Guin speelt met opvattingen over gender, mannelijkheid en vrouwelijkheid. Het verhaal speelt zich namelijk af op een planeet waar de bewoners (de buitenaardse wezens) geen geslacht hebben, tenzij de periode van Kemmer aanbreekt. Ze ontwikkelen dan genitaliën en kunnen zich voortplanten. Je weet echter nooit of je deze keer het ”mannetje” of het ”vrouwtje” wordt. Alles loopt door elkaar.

Dat door elkaar lopen, dat doorbreken van rigide structuren, vat magazine Knack samen als ‘schrijfster die de verbeelding van haar lezers wilde trainen‘. In de verbeelding kan en mag alles. Geen dogma’s, geen zwart-wit situaties, geen wetten. Juist in je fantasie staat het menselijke voorop en mogen situaties complex zijn, zonder eenduidige antwoorden. Le Guin vond haar plek in de SF en fantasy, een genre waar alles draait om een rijke fantasie, maar het duurde jaren voordat mensen doorkregen hoe bijzonder haar bijdragen waren:

Le Guin hasn’t always been recognized for her contributions. She struggled until her 30s to publish her fiction, and after she’d found a home in science fiction and fantasy, fought what she saw as bias in the literary establishment toward women and “genre writers.” Reviewers weren’t sure what to do with her stories, slippery and idiosyncratic as they are. Now the gatekeepers have caught up.

Le Guin zelf leerde ook bij. Zo keek ze achteraf met enige spijt terug op haar keuze om alle wezens in De Linkerhand van het Duister met ‘hij’ aan te duiden. Daardoor ontstaat onbedoeld de indruk dat de wezens eigenlijk toch mannelijk zijn en alleen af en toe in een vrouw veranderen. Le Guin schreef het boek eind jaren zestig, toen mannen het openbare leven nog volledig domoineerden, en ze geeft toe dat die mannelijke overheersing haar sterker beïnvloedde dan ze op dat moment kon zien.

Ze ging bij zichzelf te rade welke vanzelfsprekende patronen ze nog meer automatisch volgde en ontwikkelde zich in de jaren tachtig tot een voluit feministische auteur. Keer op keer pleitte ze voor de vrijheid voor vrouwen om de wereld een eigen vorm te geven en te leven op hun eigen voorwaarden:

In a 1983 address at Mills College in California, she told graduates: “Why should a free woman with a college education either fight Machoman or serve him? Why should she live her life on his terms? … I hope you live without the need to dominate, and without the need to be dominated.”

Ze benutte dit thema ook in korte verhalen zoals She Unnames Them, waarin Eva alle namen die Adam uitdeelde, weer intrekt. Dat gaat niet zonder slag of stoot. Zo vinden de Yaks hun naam fijn en passend. Maar alle dieren besluiten uiteindelijk dat Eva gelijk heeft. Ze hebben die namen niet nodig. Ook Eva geeft haar naam terug. Daarna knijpt ze er tussenuit. Ze laat Adam achter om een ander bestaan te zoeken, vrij van etiketten en labels.

Le Guin was er van overtuigd dat vrouwen op die manier onherroepelijk voor revoluties zorgen. Gewoon, door hun ervaringen te delen en te zijn wie ze zijn:

I know that many men and even women are afraid and angry when women do speak, because in this barbaric society, when women speak truly they speak subversively – they can’t help it: if you’re underneath, if you’re kept down, you break out, you subvert. We are volcanoes. When we women offer our experience as our truth, as human truth, all the maps change. There are new mountains.

Die strijd om vrijheid en drang naar revolutie komen, breder, ook terug in De Ontheemde. Dit boek las ik pas als volwassene, en dat is maar goed ook. Ik denk niet dat ik als tiener de aantrekkingskracht van dit meesterwerk zou hebben begrepen. De Ontheemde begint met een muur. Geen hoge muur, sterker nog, hier en daar is de muur nauwelijks zichtbaar en op andere plekken is het een afbrokkelende laag stenen waar je zo overheen kunt stappen. Maar het is een muur, en die muur doet iets.

Wat, dat ontdek je op allerlei manieren in de roman. Die gaat onder andere over muren tussen mensen, muren tussen culturen, scheidingen tussen politieke systemen en manieren van leven. Het gaat over de risico’s van een kapitalistische samenleving waar alles draait om winst, rangen en standen. Maar ook zogenaamde anarchistische, collectieve manieren van leven hebben hun duistere kanten. Ook die systemen lopen het risico gekaapt te worden door kleine groepjes die de macht opeisen.

Mocht dit droog en analytisch klinken, vrees niet. Opnieuw staan mensen en het menselijke voorop. Le Guin gebruikt humor, ontroering en dood in haar verhaal. Dat typeert haar. Le Guin hield zich met veel onderwerpen bezig, maar bovenal was ze een rasechte verhalenverteller. Ze inspireerde mensen, bracht hen op nieuwe ideeën, liet hen lachen en huilen en nagelbijten van de spanning, en zorgde ervoor dat je aan het eind, als je de laatste bladzijde omsloeg, meteen weer opnieuw zou willen beginnen met lezen, gewoon, omdat haar verhalen zo rijk en fantasievol zijn.

Heel jammer dat ze er niet meer is. Gelukkig leven haar woorden voort….

You cannot buy the revolution. You cannot make the revolution. You can only be the revolution. It is in your spirit, or it is nowhere.

Vaarwel, Ursula Le Guin…

Jemisin wint tweede Hugo met apocalyptische trilogie

SF auteur N.K. Jemisin begint een fenomeen te worden. Het lukte haar om twee jaar achtereen een Hugo Award te winnen voor haar romans. De vorige keer dat iemand dat voor elkaar kreeg, was 25 jaar geleden. Dat betrof Lois McMaster Bujold. Jemisin won de onderscheidingen voor beste SF roman voor The Fifth Season en het vervolg, The Obelisk Gate. (Het slot van de trilogie, The Stone Sky, kwam net uit.) Nederlandse uitgeverijen, noteren jullie deze prijzen? Zet de vertalers maar aan het werk!

Schrijfsters deden het dit jaar geweldig bij de Hugo Awards, dé onderscheidingen voor publicaties op het gebied van Science Fiction. Vrouwen wonnen in bijna alle categorieën, van korte verhalen en grafische romans tot aan de beste redacteur – Liz Gorinsky – en de beste secundaire literatuur – Ursula Le Guin met essays over haar schrijverschap en de diepere lagen in haar romans. Maar Jemisin spande de kroon met haar tweede Hugo in twee jaar.

Ze maakt op lezers en jury’s grote indruk met haar meest recente trilogie. Die speelt zich af op een planeet waar vulkaanuitbarstingen, aardbevingen en andere natuurkrachten voor grote problemen zorgen. Om de zoveel tijd ontploft de boel en krijgen winter, lente, zomer en herfst er een Vijfde Seizoen bij. Eentje met aswolken die jarenlange winters veroorzaken, zure regens die landbouw onmogelijk maken, tsunami’s, enzovoorts.

Alleen mensen met een bepaalde aanleg kunnen dit soort geologische krachten beheersen en bijvoorbeeld voorkomen dat een vulkaan uitbarst. Geweldig, zou je zeggen, want dat redt levens. Maar mensen zijn doodsbang voor deze zogenaamde Orogenes. Iedereen die dit talent heeft geldt als een niet-mens, een gevaarlijk monster, en loopt het risico om gelyncht te worden.

In die setting volgt Jemisin de levens van een Orogene vrouw, haar partners en kinderen. Ze moeten zien te overleven op het moment dat een nieuw Vijfde Seizoen uitbreekt – door toedoen van een mannelijke Orogene, die om zijn moverende redenen besluit een continentale plaat in tweeën te breken.

Meer vertellen zou zonde zijn. Ik wil geen plotwendingen verraden of verrassingen verpesten. Laat ik het hier op houden. Ik schreef al eerder een lovend stuk over haar werk en blijf bij mijn advies: lees haar romans. Ze zijn geweldig. En hopelijk binnenkort ook eindelijk beschikbaar in een Nederlandse vertaling. Tot die tijd moet je het doen met het originele Engels, of de Spaanse vertaling. Of wachten op de televisieserie op basis van The Fifth Season.

Resident Evil laat verrassend feministische erfenis na

”Jovovich heeft haar niche gevonden als de Brünnhilde van de film, de schildmaagd, de sterke en alerte Walküre die geen enkele man nodig heeft om de wereld te redden, tot de volgende apocalypse”. Met die woorden vat filmrecensente Thelma Adams het werk samen van actrice Milla Jovovich en de Resident Evil serie. Die bereikt met deel zes een einde – hoewel je dat nooit zeker kunt weten met zombies. Tijd voor een terugblik, met vrouwen centraal en een focus op gender. Hoe pulperig ook, de reeks films bevat verrassend veel feministische elementen.

Resident Evil begon als een computerspel. Een sinistere onderneming, de Umbrella Corporation, voert experimenten uit die leiden tot een zombieplaag en (bijna) het einde van de wereld. Slechts een paar mensen hebben door wat er gebeurt en proberen de Umbrella Company te bestrijden, terwijl ze zich tegelijkertijd de zombies van het lijf moeten houden. Deze beknopte samenvatting doet absoluut geen recht aan de serie games, dus lees vooral dit type dossier over het hoe en wat, met alle details.

Regisseur Paul Anderson besloot de succesvolle games in 2002 om te zetten naar een film. Met een vrouw in de hoofdrol. Dat beschouwden Amerikaanse studiobazen, ondanks de Alien reeks met Sigourney Weaver, als een te groot risico. Anderson produceerde deel 1 daarom buiten het Hollywood systeem om.

Dat een vrouw centraal staat in de Resident Evil films mag bijzonder heten, want zoals Gender and Genre constateert, begon de zombiefilm als een nogal vrouwvijandig genre. De verhalen straften getrouwde vrouwen die vreemd gingen met andere mannen. Op naar zombieland, slet! Regisseur George Romero gaf vrouwelijke personages meer ruimte, maar volgens Gender en Genre moesten ze hun vrouw-zijn grotendeels bij de voordeur achterlaten, net zoals moderne loopbaanexperts nog steeds adviseren.

Met de Resident Evil serie kreeg je op het eerste gezicht een ander stereotype. De films kregen een vrouwelijke hoofdpersoon, Alice, die er op het eerste gezicht uitziet als de sterotiepe sexy chick die zombies bevecht met allerhande wapentuig, gekleed in zoiets als een rode jurk en laarzen met hoge hakken. Tussen de bedrijven door deden de films echter wel degelijk iets wat je niet vaak ziet. Het verhaal van de eerste aflevering in de serie draaide bijvoorbeeld om twee vrouwen:

The conventional wisdom has always been that video games pull a male audience, and the movies would, too. Anderson, a teenage admirer of Sigourney Weaver’s Ripley, simply ignored that old saw, reasoning that men liked an adventurous heroine as much as women did. He described the first movie as being driven “the relationship between two women, Alice and Rain,” the commando leader played by Michelle Rodriguez.

De serie zette die lijn voort in de daaropvolgende delen. Vrouwen spelen belangrijke rollen, en de centrale heldin opereert in een zeer divers universum. Niet alleen telt haar team meestal meerdere vrouwen, maar ook meerdere mannen met een niet-blanke huidkleur. Bovendien maken de films zich niet schuldig aan het kwetsbare vrouwen syndroom. In iedere film sneuvelen personages, maar vaak gaan er meer mannen dan vrouwen dood.

De serie haalt vanwege de verfrissende diversiteit van de cast meerdere mijlpalen. De Bechtel test: de verhalen kennen meerdere bij naam genoemde vrouwelijke personages, die over iets anders praten dan een man. De Sarkeesian Corollary: als hierboven, met de toevoeging dat de vrouwen langer dan een minuut aan het woord zijn. En de toevoeging dat ditzelfde gebeurt rondom personages met een niet-blanke huidkleur. Tot slot haalt de serie ook de Ripley Test, namelijk dat de sekse van personages er in de kern niet toe doet voor hun functie in het verhaal. Ze doen hun werk, proberen te overleven, ze gedragen zich ‘gewoon’, als mensen.

Wat ook opvalt is dat de meeste vrouwelijke personages samenwerken en elkaar steunen in de strijd – meestal een strijd tegen mannelijke schurken. Actrice Ali Larter hierover in een interview:

“Milla has really spearheaded, and was one of the first women to frontline any action movies,” Larter continues. The fact that we’re now in our sixth one and still female-led, that’s the real story for me. And the fact that we haven’t been pitted against each other, that we haven’t fallen into those traps. We build each other up. We’re there to support each other. And I think that’s something that makes it different and really special.”

Kortom, bloederige pulp van soms twijfelachtige kwaliteit, maar met het hart op de juiste plek en zeer vrouwvriendelijke casts en verhaallijnen. Je kunt het slechter treffen in Hollywood. Om al die redenen tonen filmrecensenten zich enigszins weemoedig, nu het laatste deel in de bioscopen komt:

We all probably wish they were a bit better; that there was better character drama to go with the immersive visuals and bonkers action, but the films deserve some credit too. Not just for the spectacle, but for delivering some good zombie action before it was a commercial craze and for delivering one kickass action heroine after the next. Sure, Alice always has her thighs out for some reason (Alice’s Road Warrior garters in Extinction are an all-timer of stupid sexy costuming) and it would be nice to see women with that kind of training dress a bit more tactically, but you’d be hard-pressed to find another franchise that is overflowing with so many female characters who call the shots and save the day.

Sheldon en de pijn van een tweederangs status

Eindelijk kwam ik er deze vakantieperiode aan toe de biografie te lezen van Alice Sheldon, een SF schrijfster die onder de naam James Tiptree jr. furore maakte in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Julie Philips dook in het leven van deze auteur. Haar prijswinnende biografie brengt haarscherp in beeld hoezeer Sheldon aanbotste tegen haar tweederangs status als vrouw. Het duurde jaren voordat ze haar eigen stem vond en een reeks fascinerende verhalen schreef, die anno 2016 nog steeds actueel zijn.

In Nederland brak Tiptree/Sheldon nooit echt door met haar werk, concluderen twee recensenten in hun bespreking van de biografie. Inez van der Spek, die haar proefschrift aan Tiptree wijdde, speculeert dat fantasievolle verhalen over aliens en ruimtereizen niet passen bij de nuchtere Nederlandse volksaard. Wil je bijvoorbeeld haar in het Nederlands vertaalde verhalenbundel ”10.000 lichtjaren van huis” vinden, dan moet je goed zoeken in tweedehands winkels.

Ook het Engelstalige publiek bleef lang verstoken van goede herdrukken van haar verhalen. Pas met de bundel ‘Her Smoke Rose Up Forever‘ kon het brede publiek weer makkelijk toegang krijgen tot Sheldon’s werk. Nieuwe lezers merken meteen de impact van de verhalen. Misschien ligt het niet alleen aan de nuchtere Nederlandse volksaard dat Sheldon/Tiptree niet echt doorbrak in ons land. De auteur zette angstaanjagende scenario’s neer, vol ‘wat als’ ideeën die op een verontrustende manier logisch zijn:

It reads like “The Handmaid’s Tale” crossed with “28 Days Later” and distilled it through the femicides in Juarez into the most psychologically brutal 22 pages imaginable. And the horrible part is that it is absolutely imaginable – hardly even a stretch. (“Isn’t it strange how we do nothing? Just get killed by ones and twos.”) I only made it through because I was eating a maple glazed doughnut at the time.

In haar biografie maakt Philips inzichtelijk dat die grimmigheid diepe wortels heeft in de levensgeschiedenis van Sheldon. Ze werd geboren in 1915 en was het enige kind van twee zeer succesvolle ouders, die het voor hun eigen gemoedsrust nodig hadden dat Sheldon gelukkig en kalm leek. Haar hele jeugd moest ze alle emoties inslikken die haar ouders verontrustend vonden. Dat liet psychologisch diepe sporen na.

Al snel kwam Sheldon er vervolgens achter dat ze vrouwen zeer aantrekkelijk vond. Dat was in de jaren dertig, veertig en vijftig van de vorige eeuw volstrekt onbespreekbaar. Ook merkte ze dat vrouwen thuis bij de kinderen behoorden te blijven. Ze maakte mee hoe het Amerikaanse leger de talenten en kwaliteiten van vrouwen verkwanselde, hoe de overheid en de media vrouwen na de tweede wereldoorlog terug de keuken in joegen, en je als vrouw ondanks je ambities bleef vastplakken aan de vloer.

Sheldon worstelde enorm met die tweederangs status als vrouw. Hoe moest zij leven, in de verkeerde tijd, op de verkeerde locatie, met de verkeerde sekse? Hoe moest ze als vrouw omgaan met menselijke agressie, in het bijzonder de overal zichtbare en voelbare mannelijke agressie tegen vrouwen? Welke wegen kon zij bewandelen om recht te doen aan haar eigen, individuele persoonlijkheid? Ze worstelde met zelfhaat, de woede die het logische gevolg is van stelselmatige discriminatie, depressies, haar onmogelijke voorliefde voor vrouwen.

Pas door symbolisch een mannelijke identiteit aan te nemen, kon ze ontsnappen aan alle vooroordelen, beperkingen en verwachtingen, stelt Philips in haar biografie over Sheldon. Ze vond haar stem en maakte na haar debuut, in 1968, meteen furore. Bijna tien jaar lang dacht iedereen met een man van doen te hebben. Pas toen Sheldon’s moeder stierf en haar naam in het openbare overlijdensbericht voorkwam, telden vrienden een plus een bij elkaar op en ontdekten dat ze eigenlijk een vrouw was.

Niet verrassend als je dit levensverhaal leest, neemt gender zowel in haar leven als in haar verhalen een belangrijke plaats in. Ze zet de boel op losse schroeven, vat Van der Spek kernachtig samen:

niemand kon nog serieus volhouden dat mannelijkheid en vrouwelijkheid feiten zijn. Tiptrees optreden, stelt Phillips, confronteerde zowel mannen als vrouwen met hun medeplichtigheid als lezers. Tot de onthulling van Tiptrees identiteit werden zijn/haar verhalen vaak geprezen om hun ‘mannelijke stijl’, maar paradoxaal genoeg ook om hun inlevingsvermogen in het lot van vrouwen. Phillips:‘Zoals in andere passing stories bevestigt de onthulling van Tiptrees identiteit de “gendergrens” in fictie maar blaast deze tegelijkertijd ook op. Aan de ene kant wordt van een persoon in vermomming verwacht dat ze na de ontmaskering teruggaat naar haar eigen mensen, haar eigen gender. Maar de categorie gender zelf is twijfelachtig geworden: welke is wat? Wie zijn de “wij” en de “zij”?

Ook in ”onze tijd” hebben we Sheldon hard nodig. We leven nog steeds in een wereld waar (blanke) mannen dé autoriteit zijn, waarna deze poortwachters zelfverzekerd teksten uitspreken zoals

“I read a piece of writing and within a paragraph or two I know whether it is by a woman or not. I think [it is] unequal to me.” The author, who was born in Trinidad, said this was because of women’s “sentimentality, the narrow view of the world”.

Dat, vrienden, is kul.

Leven Alice Sheldon, en leve Julie Philips die haar leven zo prachtig in kaart bracht.

SF Museum lanceert tijdschrift met groot vrouwelijk aandeel

Het Amerikaanse Museum of Science Fiction versterkt met haar eerste nummer van The Journal of Science Fiction een welkome trend naar meer diversiteit. Het nieuwe blad bevat opvallend veel artikelen van vrouwelijke redacteuren. Ook de inhoud van de bijdragen richt zich deels op vrouwen en vrouwelijke personages in SF verhalen. Hulde!

journal of sf kaft eerste nummer 2016

illustratie op de kaft van het eerste nummer van het nieuwe Journal of Science Fiction

Het eerste nummer bevat bijdragen van Monica Louzon, Karma Waltonen en Amanda M Rudd. Daarmee komen drie van de vijf hoofdartikelen van de hand van een vrouw. Eén van die stukken, geschreven door Waltonen, richt zich de manier waarop SF schrijfsters het concept van ‘houden van De Ander’ gebruikten om seksuele taboes te slechten. Op die manier speelde het genre een rol in het veranderen van de cultuur – ten goede, met meer tolerantie voor alles wat buiten het strikte man-vrouw hetero klassieke gezinsmodel valt.

Het belangrijke aandeel van vrouwen in The Journal of Science Fiction past in de tijdgeest. De afgelopen jaren kwam er steeds meer kritiek op de dominantie van poortwachters in de SF – veelal blanke mannen met zeer specifieke opvattingen over wat goede SF is en welke kant het op moet met het genre. Tegelijkertijd met die aanzwellende kritiek op de status quo begonnen ook de pogingen, veelal van vrouwen, om de geschiedenis van SF in beeld te houden. Mensen hebben namelijk de neiging om het aandeel van vrouwen te vergeten en daar kwam terecht verzet tegen.

Anno nu kun je de situatie moeilijk ideaal noemen – zodra vrouwen zichtbaarder worden, zijn er mensen die zich bedreigd voelen en hard terugslaan. Maar niemand kan meer om de vrouwen heen. Onder andere de Engelse krant The Guardian schrijft dat jarenlang buffelen in de marge dit jaar waarschijnlijk gaat leiden tot belangrijke doorbraken op het gebied van diversiteit en inclusie. Hoera!

BONUS Inspiratie en leestips? Komen ze:

  • Een lijstje met dit jaar te verschijnen SF en fantasy romans van schrijfsters, waar lezers het meest naar uitkijken
  • Een podcast van The New Yorker. Onder de slechts licht ironische titel Zijn Vrouwen Mensen interviewt Jill Lepore Amelia Lester en David Haglund over de rol van vrouwen in de moderne SF
  • Weblog SF Mistressworks timmert nog steeds aan de weg, met besprekingen van het werk van vroege en moderne SF schrijfsters
  • Zelf blijf ik de boeken van Octavia Butler en N.K. Jemisin hardnekkig promoten 😉
  • En had u al gehoord van Karen Lord? Probeer haar boeken maar eens….

Enfin, veel leesplezier!

 

Lees vrouwen: N.K. Jemisin

Lees vrouwen 2015 blijft fijn. Als je gericht je horizon verbreedt, kom je pareltjes tegen. Zoals de boeken van N.K. Jemisin. ‘The Killing Moon’ is bijvoorbeeld alleen al de aanschafprijs waard vanwege een grappig zelfinterview in het nawoord. Dan moet je echter wel het Engels machtig zijn. Nederlandse uitgevers, zorg aub voor goede vertalingen en zorg dat Jemisin ook bereikbaar wordt voor een Nederlandstalig publiek!

Jemisin schrijft epische fantasy, maar laat in interviews weten dat ze weinig op heeft met de traditionele vorm die dit genre meestal meekrijgt. Blanke mannen die met een zwaard in hun hand magie bedrijven of in de weer gaan met draken en schone dames, komen er bij haar niet in. Ze wil graag deel uitmaken van vernieuwing en de verwondering terugbrengen in verhalen die over mannen gaan, maar ook over vrouwen, kinderen, mensen met allerlei achtergronden en oriëntaties.

Aan verwondering geen gebrek. Jemisin’s debuteerde in 2010 met The Hundred Thousand Kingdoms, het eerste deel van een trilogie. Even lijkt alles ‘zoals het hoort’ in fantasy: de hoofdpersoon leeft in de marge van de samenleving, maar als haar moeder onder verdachte omstandigheden sterft, blijkt ze de troon van het koninkrijk te erven. Moet ze alleen wel tot een akkoord komen met een nicht en een neef. Tot zover een klassieke fantasy-verhaal opzet.

Maar dan. Duiken er opeens goden op. Goden die onderdrukt worden door machtige personen aan het hof. Goden die hun eigen cultuur hebben. Die zich met allerlei ontwikkelingen in de samenleving bemoeien, en verwikkelt zijn in een eigen strijd op leven en dood. Huh?!? Waarna je als lezer van de ene in de andere verbazing valt.

Jemisin benut bovendien romantiek in deze trilogie. Ze neemt daarmee een risico, want het element van liefde in een verhaal is typisch iets waar de gevestigde orde veel moeite mee heeft. Jemisin heeft lak aan die minachting voor romantiek en ziet liefde voor wat het is. Iets essentieels, waar hopelijk zoveel mogelijk mensen goede, fijne ervaringen mee hebben, en wat ook een serieuze plek verdient in mooie verhalen.

Haar volgende twee boeken, The Killing Moon en The Shadowed Sun, slaan een andere weg in.  Jemisin baseerde deze romans losjes op de klassieke Egyptische samenleving en hun ideeën over het leven na de dood. Daarnaast spelen dromen een grote rol in het verhaal. Mensen met aanleg daarvoor kunnen energie uit dromen halen en daarmee ziekten genezen.

Anderen hebben het talent om mensen in slaap te brengen en dan een zachte dood te bezorgen – euthanasie, een omstreden thema in de conservatieve Amerikaanse samenleving. Soms gaat het niet om euthanasie maar om een executie. Wie de wet overtreedt en ‘corrupt’ raakt, kan in slaap vallen en nóóit meer wakker worden.

Dit alles biedt een buitengewoon originele achtergrond voor een verhaal waarbij een religieuze orde van mensen die dromen beheersen en gebruiken, in een oorlog tussen diverse bevolkingsgroepen en woestijnstammen terecht komt. Jemisin heeft daarbij een goed gevoel voor krachtige, complexe vrouwelijke personages, die geloofwaardige ontwikkelingen doormaken en zowel goede als slechte kanten hebben.

Enfin, of mensen wél willen, of niet, het SF en fantasy genre verandert, vernieuwt en biedt steeds meer diversiteit. Met haar verhalen maakt Jemisin deel uit van de progressieve stroming, zonder dat het prekerig wordt. Als je eenmaal aan een roman begint, loop je een groot risico om te laat naar je bed te gaan. Aaaah, nog één hoofdstukje, eentje maar! Kortom warm aanbevolen, haar werk.

Wil je meer? Dat kan! Auteur Jim C. Hines stelt aan het einde van een artikel over gender bij de Hugo Awards een hele rits schrijfsters aan je voor. Lezers doen in de commentaren nog meer aanbevelingen, zoals Martha Wells, Jude Fisher (Jane Johnson), Andrea K. Höst, Ann Leckie, Patricia Briggs.

UPDATE: Zelfs de New York Times nam de moeite om de meest recente roman van Jemisin te recenseren. The Fifth Season komt op mijn leeslijstje hoor…

Lees vrouwen: Station Eleven van Emily St. John Mandel

Ieder boek met een motto uit de serie Star Trek begint bij mij al met bonuspunten. Maar Station Eleven, van Emily St. John Mandel, biedt nog zoveel meer. De auteur weet in prachtige taal een wereld op te roepen vlak voor, en jaren na, een wereldwijde giep-pandemie. Bijna iedereen stierf. In die nieuwe, veel legere wereld toert een symfonie orkest rond, met acteurs die zich specialiseren in de toneelstukken van Shakespeare. Is dit science fiction? Thriller? Literatuur? Who cares? Lees! 😉

In interviews vertelt Mandel dat ze haar verhaal expres voor en na de ramp situeert Ze vindt dat er al teveel boeken zijn die zich concentreren op het daadwerkelijk uiteenvallen van samenlevingen, met alle bloedbaden waar dat proces waarschijnlijk mee gepaard gaat. Ze slaat die fase van horror en ellende niet helemaal over, maar concentreert zich liever op de weken vlak voor het einde, en de jaren daarna, waarin een nieuwe samenleving ontstaat en mensen langzaam hun weg vinden.

De keuze om zich in de post-apocalyptische delen te richten op een rondtrekkend muziek-en theatergezelschap, vloeide voort uit hoop, aldus Mantel. Daar komt ook het Star Trek motto vandaan: Survival is insufficiënt, oftewel ‘overleven is niet genoeg’. Behalve water en brood heb je ook voedsel voor de geest nodig, bijvoorbeeld in de vorm van klassieke muziek en toneel. Volgens recensenten voegt ze zodoende iets toe aan het genre wat zelden is vertoond: hoop en een nadruk op menselijk fatsoen.

Het verhaal valt uiteen in twee delen, die elkaar overlappen en op elkaar inwerken. De tijdlijn voor de apocalypse concentreert zich op een ijdele acteur Arthur, en de sensatiejournalist die hem en zijn opeenvolgende echtgenotes met zijn camera achtervolgde. Na de apocalypse gaat de meeste aandacht uit naar het eerder genoemde rondtrekkende theatergezelschap. De leden komen terecht in een stadje waar een profeet de macht heeft gegrepen. De ontmoeting met zijn volgelingen heeft vérstrekkende gevolgen.

Beide verhaallijnen delen Station Eleven, de titel van een literaire comic van Miranda, één van de exen van Arthur. De comic, uit het tijdperk voor de griep, belandt na de pandemie in handen van Kirstin, een actrice van het rondreizende gezelschap.

Deze korte schets doet geen recht aan het prachtige verhaal. Het effect van deze techniek reikt ver:

the back-and-forth movements in Station Eleven allow the author to make thematic connections across time. But Station Eleven takes the device an exciting step further. It uses the movements in time to build an incredible emotional depth into its characters.

Het zit ‘m in het taalgebruik, in terugkerende beelden, in de symboliek van mensen die zich in een afgesloten ruimte bevinden en op die manier overleven – een ruimtestation, een luchthaven, een appartement ergens hoog in een flatgebouw, een chique kantoor, allemaal ruimtes met opvallend grote ramen, zodat je een prachtig uitzicht hebt. Maar het is een uitzicht op een omgeving waar je geen direct contact meer mee hebt, waar je naar terugverlangt maar waar je nooit meer kunt zijn.

Enfin, het boek belandde hoog op de lijst van de jury’s van de National Book Award en de PEN/Faulkner prijs en won de Arthur C. Clarke Award 2015. De Nederlandse vertaling is inmiddels op de markt. Dus wat let je?

Missie Aarde neemt het slechtste van SF over

Trots presenteert omroep VPRO een Nederlandse science fiction komedie, Missie Aarde. Het jaar: 2063. De hele wereld is overstroomd, alleen Nederland overleefde dankzij de dijken. Zeven astronauten moeten van de premier op ruimtemissie, om een andere bewoonbare planeet te ontdekken, maar verzanden onderweg in hilarische The Office-toestanden. Top! Totdat je merkt dat de fantasie ophield bij huidskleur en gender. Blanke mannen domineren het beeld.

‘What’s wrong with this picture?’

Missie Aarde neemt met dit uitgangspunt de slechtste kanten van science fiction over. Ondanks hoopvolle ontwikkelingen in 2014 domineren blanke mannen dat genre nog steeds, zeker als het gaat om film en televisie. Als vrouwen al voorkomen in science fiction verhalen, krijgen ze vaak een problematische behandeling, volop seksistische stereotypen, seksualisering en verschillende andere vormen van marginalisering, zoals het Smurfin-principe – één geïsoleerde vrouw van betekenis in het verhaal, temidden van de mannen.

Deze problemen komen terug in Missie Aarde. Het verhaal draait om een bemanning van zes blanke mannen en een (1) blanke vrouw. Kim van Kooten is in deze opzet de Smurfin. De enige andere actrice die mee mag doen is Beppie Melissen, als minister van Ruimtezaken. Maar de politiek gezien belangrijkste figuur, de premier,  is ”natuurlijk” ”gewoon” ”weer” een blanke man. Want Nederland en een vrouwelijke premier? Onbestaanbaar. Zelfs in science fiction.

Van Kooten is niet alleen geïsoleerd. Als enige vrouwelijk bemanningslid marginaliseert Missie Aarde haar ook op andere manieren. Zo is ze geseksualiseerd. Ze draagt als enige een blauw pakje, terwijl wit overheerst bij de mannen. Ze draagt ook het strakste uniform, met blote armen en kekke laarsjes. Alleen de minirok ontbreekt nog, bij wijze van spreken.

In een artikel over de serie, in VPRO-gids 1 (pagina 12, het kader) vertelt de actrice bovendien iets over haar rol waarin zij zich opnieuw onderscheidt van de mannen:

Zat ik daar als enige vrouw tussen de mannen die allemaal grappen maakten. Ze werden steeds erger en viezer… [….] Ik maakte me wel druk of mijn rol niet saai was, als enige serieuze vrouw tussen de grappige mannen. Maar je hebt die normale mensen ook nodig in een comedy als dit, en mijn rol ontwikkelt zich.

Zal best, maar had die rol van ‘de normale’ niet door één van de zes mannen opgepakt kunnen worden? Waarom mogen de mannen op het gebied van humor wel los gaan en moet Van Kooten als ‘normaal’ contrast dienen?

Haar rol duidt bovendien op weinig gevoeligheid voor andere seksistische tradities. Zoals die van het stellige ‘vrouwen zijn niet grappig’. Het duidt ook op een mechanisme wat Virginia Woolf al aan de kaak stelde: de vrouw als spiegel die mannen twee keer zo groot weergeeft. ‘Kijk ons mannen in het bijzijn van die normale vrouw eens gek en grappig doen! RHAAAAA!’

Ik twijfel niet aan de goede bedoelingen van de maker, blanke man Tim Kamps (en zijn broer Wart). In hetzelfde VPRO-artikel legt Kamps enthousiast uit dat hij een echte SF-fan is. Als jongetje volgde hij bijvoorbeeld trouw Star Trek The Next Generation. Fijn voor hem, maar bij de Star Trek series had je tenminste nog zwarte vrouwen, Aziaten, zwarte mannen, een Rus (zeer gewaagd in Koude Oorlogstijd) en zelfs een keer een vrouw als kapitein. Missie Aarde doet in vergelijking daarmee een stap terug.

Bovendien kun je ook als fan van het genre je ogen niet langer sluiten voor het blanke mannenprobleem van sf. Het gebrek aan diversiteit ligt internationaal steeds meer onder vuur. Pogingen van blanke mannelijke makers om hun privileges te verdedigen, kunnen op steeds minder sympathie rekenen.

Kamps had zich rekenschap kunnen geven van dat debat. Hij had het voorbeeld van Sean Munger kunnen volgen, of andere genderbewuste mannen. Maar dat deed hij niet. Dat is het probleem met ‘beschaafd seksisme’: mensen kiezen niet bewust tégen vrouwen en mensen met een gekleurde huid, maar bevoordelen (onbewust) blanke mannen. Met als resultaat dat Kamps blind het problematische gebrek aan diversiteit in SF kopieert en continueert. De VPRO stuurde hem helaas niet bij. De verhaalopzet van Missie Aarde kreeg ongehinderd groen licht.

Het moge duidelijk zijn: ik vind de uitgangspunten van Missie Aarde op het gebied van ras en gender op z’n zachts gezegd problematisch. Het is een keuze van makers om in hun fictieve verhalen en werelden blanke mannen centraal te stellen. Ook Kamps maakte zijn keuzes. En zijn Missie Aarde past zodoende eerder bij 1950 dan 2063. Een gemiste kans.

De VPRO zendt op 9 januari de eerste aflevering uit. Als groot fan van zowel The Office (de originele, Engelse variant) als SF ga ik natuurlijk kijken. Maar met zeer gemengde gevoelens.

Nieuwsronde

Een nieuwe week, een nieuwe nieuwsronde. Met onder andere TEDx lezingen over feministische onderwerpen, seksistische incidenten in Turkije, oorlog als een zaak van mannen, met mannen, vrouwelijke wetenschappers, en nog veel meer.

De ‘vrouwelijke wetenschappers’ set van Lego leidde tot een twitteraccount, ‘Lego Academics’, met de drie poppetjes in de hoofdrollen.

  • ICT een mannenwereld? Niet in Senegal. Niet gehinderd door vastgeroeste patronen en tradities timmeren vrouwen hier vrolijk aan de weg. Google, Twitter, Apple, leer van dit voorbeeld en vergroot je diversiteit aub.
  • Canada, organisator van het WK Vrouwenvoetbal 2015, wil alle zes stadions vol kunstgras leggen. Binnen het professionele voetbal wordt dat gezien als een inferieur, tweederangs speelveld.  Ruim veertig sporters van verschillende teams dreigen nu met juridische stappen als Canada dit plan doorzet. Ze voelen zich gediscrimineerd ten opzichte van het mannenvoetbal.
  • Lego boekt groot succes met een set rondom vrouwelijke wetenschappers. Binnen een week waren alle doosjes met een astronome, een scheikundige en een paleontoloog al uitverkocht. De set inspireerde vrouwelijke wetenschappers van de Glasgow Academy om academische situaties na te spelen. Hun Twitteraccount, ‘Lego Academics‘, groeide uit tot de nieuwste internetsensatie, met tot nu toe 18.700 volgers. Ook in de echte wereld zijn er successen: voor het eerst won een vrouw de Fields Medal voor buitengewone prestaties op het gebied van wiskunde. De winnares, Miryan Mirzakhani, hoopt dat deze eer andere vrouwen zal inspireren en aanmoedigen.
  • Interessant artikel in The Atlantic over de genderdynamiek binnen de militarisering van Israel. Mannelijke leiders delen een achtergrond in een Israelische variant van de commando’s, terwijl vrouwelijke soldaten in hun pakketten mannenondergoed en after shave aantreffen – tekenen dat ze zich ergens bevinden waar ze niet behoren te zijn. Waar ze wel lijken te horen: in posities als slachtoffer van oorlogsgeweld, bezorgde moeder die pakketten naar soldaten stuurt, en dienstbare vrouw die soldaten geeft wat ze nodig hebben (seks, afleiding, eten).

  • Nederland schrikt wakker: de overheid wilde huiselijk geweld lange tijd ‘genderneutraal’ aanpakken. Oftewel, of iemand man of vrouw is, maakt niet uit. De overheid heeft onderzoek laten doen naar de effectiviteit van de aanpak van huiselijk geweld. Verrassend: door gender neutraal te werken mis je allerlei aspecten van de problematiek. Inmiddels klinkt de roep om gendersensitief te werken, steeds luider. Want sekse speelt wel degelijk een rol, en huiselijk geweld is een genderprobleem. Net doen alsof dat niet zo is, werkt niet. Hopelijk zal het tij nu keren….?
  • TEDx biedt steeds meer vrouwelijke sprekers en meer lezingen over feministische onderwerpen. Wie wil kijken en luisteren naar gepassioneerde lezingen over feminisme, mannelijkheid, vrouwelijkheid en gender, heeft tegenwoordig een ruime keuze.
  • Tsja, zelfregulering in het bedrijfsleven…. Zonder dwang doen bedrijven weinig tot niks. Dat merken ze onder andere in Engeland, waar ondernemingen vrijwillig cijfers openbaar kunnen maken. Tweehonderd ondernemingen beloofden inzicht te geven, zodat duidelijk wordt hoe het gesteld is met de loonkloof. Slechts vier bedrijven gaven echter daadwerkelijk de beloofde informatie. Ondertussen tieren mythes over de loonkloof welig.
  • Protesteren tegen seksistische reclame werkt. Zo haalde Renault een reclame van internet, waarin vrouwen excuses maken voor hun rijgedrag en briefjes onder ruitenwissers plakken met boodschappen als ‘”Sleep alsjeblieft mijn auto niet weg, ik draag hoge hakken’. Anno 2014 zouden autobedrijven toch echt beter moeten weten.
  • Actrice Zoe Saldana boekt succes met haar rol als buitenaards wezen in de film Guardians of the Galaxy. Maar haar rol betekent geen mijlpaal voor vrouwen in het algemeen, en superheldinnen in het bijzonder, waarschuwt The Daily Beast. Bovendien haalt de film de Bechdel test niet, dus zoveel ruimte geeft het verhaal vrouwen niet.
  • Feministische Theologie haalt bijna nooit het nieuws, maar het bestaat en de stroming om kritisch stil te staan bij gender in religies is tot op de dag van vandaag relevant, betoogt sociologe en theologe Anneleen Decoene. Decoene: ,,Tijdens mijn studie werd een bepaalde theologie steeds gepresenteerd als dé theologie. Er werd nooit gezegd: ‘dit is een theologie van een middelbare blanke en welgestelde man uit Europa’, maar ‘dit is dé theologie’. De positie van waaruit gesproken werd, werd vaak niet benoemd en werd voorgesteld als neutraal en algemeen. Dat kan anders!” In Nederland houdt onder andere de Oecumenische Vrouwensynode zich bezig met feministische theologie.

  • Oh, oh Turkije. Eerst kwam vicepresident Arinc seksistisch uit de hoek met de oekaze dat vrouwen niet in het openbaar mochten lachen, want lachende vrouw = slet. Dat was al erg genoeg. Nu gaat premier Erdogan daar nog eens overheen. Hij maakte ruzie met een journaliste. Ze oefende haar vak uit, waarna de premier haar toebeet dat ze haar plaats moest weten. Ook noemde hij haar een ‘schaamteloze militant’. Vrouwen nemen deze en andere seksistische incidenten serieus. Zo maakt parlementslid Aylin Nazliaka op dit moment furore met een toespraak over de systematische discriminatie van vrouwen in Turkije. Veel vrouwen vallen haar bij.
  • ,,Ik wilde zoals de hoofdpersoon zijn: degene met het zwaard, die iedereen te slim af is. Niet het meisje dat voor het eten zorgt.” Als meisje doe je andere leeservaringen op dan jongens, want diversiteit in kinderboeken is nog steeds teleurstellend, blijkt uit een interview van Kinderboek en Representatie.
  • Muziekgeschiedenis? Net als bij andere soorten geschiedenis hoor je dan vooral de stem van mannen. De ervaringen en verhalen van vrouwen ontbreken, of komen alleen voorbij als leuke anecdote om de door mannen gepresenteerde versie van de gebeurtenissen te illusteren. Niet goed, aldus opinietijdschrift New Statesman.

Nieuwsronde: achtergrond-editie

Wat langere, analytische stukken in de nieuwsronde van deze week. Want bij de waan van de dag is het goed om af en toe stil te staan bij trends, onderliggende thema’s, en achtergronden bij het nieuws. Enjoy…

– De Engelse kwaliteitskrant The Guardian publiceerde een serie over vrouwelijke politici. Wat maken ze mee in de democratische arena? Kun je patronen ontdekken of heeft iedere vrouw andere ervaringen? Al snel bleek uit de rondgang dat de vrouwen een overtuiging delen. Namelijk dat ontwikkelingen langzaam maar zeker de goede kant op gaan. Dat geeft hoop en motiveert hen om verder te werken aan een betere wereld. Die hoop en motivatie hebben ze hard nodig, want dit deelden de politici ook:

Around the globe, female politicians struggle with preconceived ideas of how women should speak and behave; they struggle, too, to reconcile motherhood with long, unpredictable hours and a career that rarely allows for maternity leave. […] Depressingly often, too, female politicians report ugly and highly sexualised abuse from men who seek to intimidate them out of power.

– Trouw publiceerde een essay over vrouwenbesnijdenis, en de verbanden met islam en gewoonterecht. Een prima achtergrond om discussies over deze verminkende ingreep bij meisjes beter te begrijpen. Wat vinden vrouwen er zelf van? Hier en daar tref je hun ervaringen aan op internet, meestal in de context van de strijd tegen besnijdenis. Want ja, die praktijk komt ook voor in Nederland. Het is geen ver-van-mijn-bed verhaal…

– Logisch dat vrouwen blijven steken in allerlei ondergeschikte baantjes. Ze kunnen het niet, beschikken niet over de juiste kwaliteiten, en hebben het talent niet om iets te bereiken in de wetenschap, de kunsten of de politiek. Zelfs voor zoiets vrouwelijks als koken deugen ze niet. Sorry, dames, laat eerst maar eens zien dat je een goede echtgenote en moeder bent, voordat je allerlei andere ambities najaagt…

– De Belgische politici Evie Embrechts en Ida Dequeecker kennen de debatten over vrouwen die geheel zelf, vrijwillig kiezen voor een anderhalf verdienersmodel, waarbij alle flexibiliteit en compromissen van haar moeten komen. Ze wijzen erop dat deze discussie niet gevoerd kan worden zonder na te denken over je uitgangspositie. Hou je rekening met structuren, of geloof je in een gelijk speelveld waarbij iedereen dezelfde keuzevrijheid heeft? Embrechts en Dequeecker analyseren de kwestie en geven wat handvaten om zulke debatten zuiverder te voeren.

– De organisaties achter twee grote science fiction en fantasy-prijzen, de Arthur C. Clarke Award en BSFA Awards, zien eindelijk in dat ze niet langer geloofwaardig zijn als ze bijna alleen blanke mannelijke genomineerden presenteren. Dit jaar pakken ze het anders aan. Hun bewustwording past binnen een context van toenemende alertheid op genderdiscriminatie. Vooruitgang! Bovendien hebben dit soort debatten een bredere impact dan ‘alleen een sf-aangelegenheid’. De discussie past bij iedere beweging naar meer diversiteit op welk terrein dan ook, omdat vaak dezelfde patronen optreden:

it has not escaped notice that those who protest against “pimpage” are mainly straight cis able-bodied white men, while those trying to get heard are often not in that group. In any field traditionally dominated by one particular cultural group, the arrival of people from another culture will be seen as an invasion, even if their numbers are quite small. This can quickly lead to an angry backlash.

-Baas in eigen buik blijven wordt steeds moeilijker in de Verenigde Staten. Magazine Mother Jones zette op een rij wie zich bezig houden met anti-abortus wetgeving, welke voorstellen het halen en welke niet, en wat vrouwen kunnen verwachten in 2014. Met infographics en talloze interessante weetjes. Zoals: politici die de reproductieve rechten van vrouwen in willen perken, komen met een overweldigende meerderheid uit de Republikeinse (conservatieve) hoek. En ja, het zijn bijna allemaal mannen….

– Regelmatig lees je stereotiepe verhalen over mannen, vrouwen en relaties. Wie wordt het meest beledigd door dat soort artikelen? Mannen of vrouwen? Slate Magazine telde het aantal beledigingen in een artikel over vrouwen die tijdens hun studie snel een man aan de haak moeten slaan, anders wordt het nooit meer wat met ze. Met hilarische uitkomsten.

Iain Bank’s Culture romans: ode aan sterke vrouwen

Heel, heel erg triest dat schrijver Iain Banks is overleden. De auteur wisselde ‘gewone’ romans af met science fiction, en liet in die romans zien dat hij geen enkele moeite had met vrouwen in leiderschapsposities. Kom daar maar eens om bij veel fantasy en sf. Zijn dood betekent dat we nooit meer kunnen genieten van nieuwe verhalen over de Culture. Een hoog ontwikkelde, zeer beschaafde maatschappij, waarin materiële ongelijkheden verdwenen zijn, democratie voorop staat, mensen alle tijd hebben om te doen waar ze zelf zin in hebben, en de seksen niet beperkt worden door hun biologie.

Als je erop gaat letten, merk je pas hoe vaak het in romans voorkomt. Een vrouw treedt zelfstandig handelend op, heeft autoriteit, en prompt volgen er bijvoeglijk naamwoorden die duidelijk maken dat ze kil is, hard, afstandelijk, eng, onbetrouwbaar. Veel mensen hebben moeite met een vrouwelijke leider. Zo niet Banks. Hij gaf vrouwen in zijn sf verhalen alle ruimte.

LET OP: in onderstaand stuk bespreken we belangrijke wendingen in een aantal verhalen. Mocht je de romans niet gelezen hebben, dan wil je die onthullingen misschien niet weten. Je bent gewaarschuwd…

Lees je door? Ok.

Dat begon meteen met zijn eerste sf roman, Consider Phlebas. Eén van de hoofdrolspelers in dat boek is Balveda, een geheim agente van de Culture, die jacht maakt op een man die van gedaante kan verwisselen. Met inzet van al haar intelligentie, kracht en moed slaagt ze uiteindelijk in die missie. Of neem Use of Weapons, waarin Diziet Sma optreedt als contactpersoon voor een man die als spion, huurmoordenaar en oorlogsleider werkt voor The Culture. Ze recruteert hem, neemt beslissingen over zijn missies, bemoeit zich met oorlogen en de manieren waarop andere beschavingen zich kunnen ontwikkelen, en heeft fijne seks met mannen zonder dat de auteur daarna de behoefte voelt het vrouwelijke personage te straffen voor die ‘losbandigheid’.

Banks leek er af en toe zelfs een genoegen in te scheppen om lezers indirect met hun eigen vooroordelen te confronteren. Zo associëren veel mensen vrouwen met het moederschap. Vrouwen geven om hun kinderen, offeren zichzelf op. Zo niet in Against a Dark Background. Deze roman draait volledig om Sharrow, een vrouw uit een adellijk geslacht. Ze wekt de woede op van religieuze fanatici en moet alles uit de kast halen om te overleven. Aan het einde van het boek blijkt ze een kind te hebben. Haar dilemma is: vernietig ik een wereld, waar mijn kind zich bevindt, om zelf te overleven, ja of nee. Ze kiest voor haar eigen overleven, wetende dat vanwege die beslissing haar kind zal sterven. Niks geen zelfopofferende moeder hier.

Meer recente romans haalden niet meer de kwaliteit van zijn werk uit de jaren negentig. Ook de vrouwelijke personages leden daaronder. The Hydrogen Sonata heeft als vrouwelijke hoofdpersoon bijvoorbeeld Vyr Cossont, reservist en muzikante, maar zij blijft gedurende het verhaal behoorlijk passief. Haar overkomt vanalles en ze heeft constant hulp nodig van ruimteschepen en hun technologie. Echt zelfstandig handelen zit er niet in.

Toch bleef Banks een vriend van vrouwen. In interviews zei hij daarover onder andere:

‘I can recall when “Women’s Lib” was in the news – before it became “Feminism”… It made a big impact at the time I was being brought up. Then, the media portrayal of women was very clear cut and gender roles were set out for you. ‘When I was a child, I remember noticing that women in films couldn’t run unless the male hero placed his hand in the small of their backs and kinda pushed them along, as if this was what made them go. And if the plot demanded that the villains caught them, then it was the woman who fell over or sprained an ankle and the man had to stay in order to protect her. So you thought you had it all worked out and the difference between men and women was very clear cut… Then you realised that perhaps it wasn’t true – in fact it was all nonsense. So it is something that fascinates me, to this day, and I am aware of it. It is a theme that runs through my writing, intentionally…

Het is heel, heel jammer dat we nu nooit meer een nieuwe roman van Banks onder ogen zullen krijgen. Rust zacht, Iain, en moed en kracht voor zijn nabestaanden om hun verlies te verwerken.

Vrouwen hebben geen stem in verkiezingsdebat

In de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen wemelt het in de media van de verhalen over polemische kwesties zoals abortus, vrouwenrechten en het gebruik van voorbehoedsmiddelen. Als je vervolgens gaat kijken wie er precies aan het woord komen bij deze debatten, borrelen nare cijfers op. Vrouwen krijgen in het allergunstigste geval in eenderde van de gevallen een stem. Mannen en hun opinies domineren alle kranten, televisiestations en websites.

Bij abortus, het meest persoonlijke dilemma, domineren de mannen de discussie met 81 procent. Met nog eens 7% geciteerde organisaties blijft er voor vrouwen slechts 12% van de zendtijd over. Bij voorbehoedsmiddelen liggen die percentages op  75% mannen, 6% organisaties en 19% vrouwen. De cijfers komen via 4thEstate, een organisatie die zich richt op analyses van de berichtgeving rondom de verkiezingen in de V.S.

Omdat conservatieve Republikeinen op dit moment zo vijandig staan tegenover vrouwen en wat zij met hun lichaam doen, is dit een extra ernstige constatering. Mannen praten over vrouwen, terwijl de onderwerpen waar het om gaat de meeste gevolgen hebben voor vrouwen.

Die marginalisering van vrouwen, hun stemmen en hun lijven, dringt inmiddels ook door tot auteurs van dystopische science fiction voor tieners:

Welcome to the future, when condoms are illegal, orphaned teens are forced to bear children, and 16 is the mandated age to get knocked up. Is this what America will look like 25 years from now? In several recent post-apocalyptic young adult novels, young women aren’t battling to the death in a televised game or hiding from Big Brother. They’re fighting for control of their wombs. […] With 944 provisions related to reproductive health and rights introduced in 45 legislatures in January through March 2012 alone, any apprehension that adolescent women might have about their reproductive rights and the future would be justified.

Het valt te hopen, schrijft het blad, dat vrouwen de invalshoek van deze romans over vijftien jaar inderdaad ervaren als science fiction. In het ergste geval is het namelijk geen toekomstmuziek. In het ergste geval hebben de conservatieven gewonnen en kunnen Amerikaanse meiden en vrouwen geen baas in eigen buik meer zijn. Brrrrrrr!

Religieus rechts gijzelt Republikeinen

Hoe kan het dat een politieke partij ernstige problemen op het gebied van de economie terzijde schuift, en zich in plaats daarvan richt op het demoniseren van abortusartsen en het moeilijk verkrijgbaar maken van voorbehoedsmiddelen? Het is zo’n opvallend beeld in de huidige Amerikaanse politiek, dat steeds  meer commentatoren de situatie analyseren. Daaruit komt een rode draad naar voren: religieus rechts houdt de Republikeinse partij in gijzeling. Deze groep wil de sociale omwentelingen van de afgelopen vijftig jaar terugdraaien, met name op het gebied van vrouwenrechten.

Bron: Miami Herald.

Vrouwen moeten vooral niet zelf kunnen beslissen wat ze met hun lichaam doen. Iedere vrouw die niet trouwt en kinderen krijgt, moet zich schamen. Dat is de laatste jaren het devies van de golf fundamentalistische Republikeinen die in land en regio zetels bezetten:

The progress women have made in achieving independence and equality is now under attack by a Republican campaign so retro that, as a friend of mine who lives in the U.S. puts it, “I just substitute the word “Taliban” for “tea party” or “right-wing base” and that says it all.”

Deze fanatici verzetten zich tegen wat zij zien als een verloederde cultuur, op gang gekomen sinds de seksuele revolutie en de komst van de pil. Want laten we niet vergeten hoe revolutionair de komst van betrouwbare anticonceptie was. Voor het eerst in de geschiedenis konden vrouwen zelf beslissen of en zo ja wanneer ze kinderen wilden krijgen. Dat sloeg aan, want veel mensen ervoeren betrouwbare voorbehoedsmiddelen als een bevrijding. Vrouwen hadden er baat bij, maar mannen ook:

Most men have a complex relationship to patriarchy. They do enjoy the benefits, but most of them pay a price, too, and having crappy sex because you’re worried about having another mouth to feed is just one part of that. That effective contraception tends to take off wherever it’s available suggests that in this way, men are just fine with the new order.

Helaas, niet iedereen was blij met de veranderingen. Want de bevrijding van je biologische lot gaf vrouwen tijd en ruimte om te studeren, te reizen, een onafhankelijk bestaan op te bouwen. De basis onder het ‘man als hoofd van het gezin’ model viel weg. Erger nog: vrouwen konden seks hebben, en dan onder een ongewenste zwangerschap uitkomen. Wat?!? Een minderheid, uit de religieus/conservatieve hoek, sloeg de angst om het hart. Ze begonnen zich te verweren tegen wat zij zagen als een aanval op hun wereldbeeld. Daarbij haalden ze alles uit de kast:

…conservatives, with the support of powerful right-wing foundations and think tanks, poured millions of dollars into research and propaganda promoting family values and demonizing reproductive freedom, including emotional television ads that ran for years on major media outlets. A relentless stigmatizing of abortion, along with campaigns of intimidation and outright violence against Planned Parenthood and other providers, had a chilling effect on politicians generally shy of social controversy.

Deze conservatieve kruistocht leidde tot een grote sociale druk, ook op politieke kandidaten. Steeds meer Republikeinen verlegden zodoende hun koers. Zo gaf de Republikeinse kandidaat Mitt Romney tien jaar geleden nog aan dat hij Planned Parenthood  (PP) van harte ondersteunde. In zijn huidige campagne wil hij deze Amerikaanse versie van de Rutgers Stichting juist zo snel mogelijk afschaffen. Veel kiezers hadden niet door dat politici hun prioriteiten verlegd hadden, signaleert Cecile Richards, directeur van PP:

After the 2010 elections we saw this total realignment of  Congress and legislatures, based on reproductive issues.  People had been elected on the basis of anger about this enormous economic dislocation. But what we saw was that the House of Representatives was then two-thirds anti-choice. This was not a topic at all in the election. Yet, as soon as they were sworn in, they didn’t focus on jobs, the economy or foreclosures, but the first legislation they introduced was about abortion and healthcare. One of the first bills the House passed was to completely eliminate Planned Parenthood funding.

Een bedankkaartje voor Republikeinen die zich vanaf dag 1 inzetten om de reproductieve rechten van vrouwen aan te pakken, in plaats van de economische crisis.

Een soort wolven-in-schaapskleren scenario dus, zo van ‘we hadden geen idee, ze wilden toch de economie redden, dus oeps, waar komen deze standpunten opeens vandaan?’ Andere commentatoren denken dat ongeloof een rol speelt. Wie goed had opgelet zou niet verrast zijn geweest, maar helaas:

the problem is that the vast majority of the people who don’t share the extremists’ view did not take them seriously, and did not view this assault on reproductive rights—including contraception—as a logical outgrowth of an extreme anti-choice and anti-feminist position, but instead dismissed it out of hand with smug ableism: They’re crazy. They’re wackos. They’re nutbags. They’re batshit nuts. They’re the lunatic fringe. Nope. They’re very rational, patient, determined, and methodical actors, who have been quietly waging war on reproductive rights in state legislatures for decades.

Dat klopt – onder Republikeinse vlag hebben rechtse fundamentalisten sinds 2010 een enorme waslijst aan maatregelen door de diverse politieke en juridische gremia kunnen loodsen. De meest recente overwinning is een uitspraak van een rechter dat apothekers vanwege hun religieuze overtuiging mogen weigeren om de morning after pil aan vrouwen te verstrekken. Daarmee kom je terecht bij vraagstukken van het type de weigerambtenaar. Met dit verschil dat het hier gaat om iemand die met zijn weigering zijn werk te doen, een vrouw kan veroordelen tot het gedwongen uitzitten van een zwangerschap, danwel de gestigmatiseerde keuze voor abortus. Want niet iedereen woont in steden met op iedere hoek van de straat een apotheek.

Ondanks dit soort overwinningen begint het er langzaam op te lijken dat er steeds meer georganiseerd verzet komt tegen de ver strekkende invloed van religieuze fundamentalisten binnen de Republikeinse partij. Mensen beginnen wakker te schrikken, en dat is zichtbaar in allerlei nederlagen voor Republikeinen. Mississippi, de meest conservatieve staat van het land, weigerde een zich delende eicel gelijk te stellen aan een volgroeid levend mens. In Virginia strandde een wetsvoorstel voor een echo met vaginale sonde, als verplicht vooronderzoek voor het al dan niet overgaan tot abortus. Komische televisieshows maken de absurde standpunten van Republikeinen met veel genoegen belachelijk. Waardoor ze imagoschade lijden, en in de politiek komt dat hard aan.

De Daily Show fileert de wetgevers in Virginia die vrouwen willen onderwerpen aan een vaginale penetratie met een sonde.

Zou dit alles helpen? Ms Magazine hoopt er het beste van, maar sluit een politieke analyse als volgt af:

Both sides may well summon the spirit and words of Barry Goldwater, who cautioned against allowing faith-based extremism to gain control of the Republican Party. “Politics and governing demand compromise,” he told John Dean, who reports on the conversation in his 2006 book, Conservatives Without Conscience. “But these Christians believe they are acting in the name of God, so they can’t and won’t compromise. I know. I’ve tried to deal with them.”

Dus wat er ook gebeurt in de V.S., één ding lijkt zeker: de gemoederen zullen nog lange tijd zeer verhit blijven, en er is voorlopig geen einde in zicht als het gaat om vrouwvijandige wetsvoorstellen en de mentaliteit waaruit dit soort plannen voortkomen.

TOEGIFT: wat science fiction ons kan vertellen over reproductieve rechten en de samenleving.

Vrouwen zonder mannen in science fiction

Wat gebeurt er als vrouwen leven zonder mannen? Het is al decennia lang een populair thema in science fiction boeken en strips. De visies waar de auteurs mee komen zeggen veel over de tijdgeest, de ideeën over mannen, vrouwen, hoe we met elkaar omgaan of om zouden moeten gaan, en hoe het uit kan pakken als vrouwen zonder mannen hun gang gaan – een idee waar het patriarchaat altijd erg zenuwachtig van wordt. De BBC besloot het thema uit te diepen. Schrijfster Sarah Hall, die deze kwestie zelf ook behandelde in haar meest recente sf roman, leidt twee gesprekken van ieder een half uur. Hier kun je de radio uitzendingen beluisteren.

Weber speelt met gender in de ruimte

Recent ontdekt: een SF-serie rondom hoofdpersoon Honor Harrington. Schrijver David Weber schetst een universum vol diversiteit, met een beschaving waar vrouwen en mannen beiden kunnen doen waar zij goed in zijn. Dat zorgt voor spanningen als de personages in aanraking komen met culturen waarin dat bepaald niet het geval is. Weber speelt op die manier met gender en rolpatronen. En dat valt op….

Alles draait om Honor Harrington, een vrouw die dienst heeft genomen bij de marine van het koninkrijk Manticore. Ze begint als kapitein van een klein ruimteschip, maar er broeit oorlog met Haven, een naburig sterrenstelsel. Spectaculaire gevechten breken uit. Harrington’s moed en kunde zorgen ervoor dat zij en haar bemanning belangrijke overwinningen halen. Al snel klimt ze op tot admiraal en gaat ze een cruciale rol spelen in de interplanetaire conflicten.

De serie valt binnen het genre in de subcategorie militaire sf. Normaal gesproken een macho tak van science fiction, maar niet bij Weber. De grote vanzelfsprekendheid waarmee de schrijver competente vrouwen op gelijke voet laat staan met de mannen, valt op bij recensenten en lezers. Waarom nemen vrouwen zo’n belangrijke plaats in? In interviews reageert de auteur meestal met de wedervraag waarom niet:

I don’t know. I never considered not making Honor a woman. She just was a female when I started developing the character. […] I guess the best answer I’ve ever been able to come up with is that (A) I like women, (B) I like strong, competent people, and (C) therefore, I like strong, competent women. I’m comfortable around them, my mother was one of them, my wife is one of them, and my twin daughters (although still only nine) are bidding fair to grow up to be two more of them.

De Zesde Clan vindt het juist erg opvallend dat het opvalt als de hoofdpersoon een vrouw is, of als er ‘veel’ vrouwelijke karakters voorkomen in een boek. We zijn zo gewend aan verhalen die draaien om mannen, dat Weber’s universum gezien wordt als afwijkend. Dit weblog ziet dat juist als positief. Zijn boeken zijn een verademing vergeleken bij al die sf waarin vrouwen met minachting worden behandeld, of uit het verhaal geschreven worden als het aan de uitgever ligt.

Weber zelf maakt in ieder geval korte metten met alle mensen die zich ongemakkelijk voelen bij zijn vrouwvriendelijke militaire science fiction:

far-future science fiction in which women continue to face the same sorts of barriers that they’ve faced in the twentieth and twenty first centuries (and earlier) irritates the heck out of me. In my opinion, it criminally short-sells women, who I don’t think are going to put up with that sort of treatment in technic societies that far in the future. It also presupposes that the majority of men are too stupid to figure out (given enough time; I did say it was far-future science fiction where this bothers me) that denying half the human race the opportunity to contribute to its fullest capability is self-defeating, as well as morally wrong.

Voor iedereen die de serie eens wil uitproberen: verwacht geen literaire hoogstandjes. Het is pulp, maar goede pulp. De Harringtonserie biedt uitstekend vermaak, vol intriges, ruimtegevechten en politiek gekonkel. Behalve gendervraagstukken snijdt Weber ook andere thema’s aan, zoals sociale veranderingen, macht, leiderschap en wat oorlog doet met mensen. Plus: iedere auteur die een katachtige (in dit geval een soort buitenaardse boomkat) een rol geeft in een verhaal krijgt bonuspunten van de Zesde Clan 😉

David Weber.

 

Vrouw versus stereotype 5: de wonderlijke zwangerschap

Een vrouw! Zwanger! Iek!!! Met name in science fiction blijkt hoe beladen het is als een vrouw in verwachting raakt. Er móet iets buitenissigs aan de hand zijn – iets met buitenaardse wezens en/of monsters. Maar wat er ook aan de hand is, een paar elementen zijn altijd aanwezig: de vrouw staat machteloos, haar overkomt iets. Ze wordt compleet gereduceerd tot haar biologische functie. Plus: lijden zal ze. Kortom, aflevering vijf van de serie Vrouw versus Stereotype van Feminist Frequency: de wonderlijke zwangerschap.

Voor geïnteresseerden: de website TV Tropes, gespecialiseerd in stereotypen en televisie clichés, heeft alle patronen rondom zwangerschap, zwangere vrouwen en baby’s op een rijtje gezet. Het zijn er veel. Heel veel.