Tag Archives: schrijfsters

Klassieker Joanna Russ krijgt nieuwe uitgave

Leve de universiteit van Texas! Die verzorgde een gedegen nieuwe uitgave van de klassieker ‘How to Suppress Women’s Writing” van Joanna Russ, met een voorwoord van Jessa Crispin. (In Nederland verscheen haar boek onder de veel mildere titel Andere Levens, Andere Letteren). Dit is geweldig nieuws, want wat Russ schreef over uitsluitingsmechanismen bij schrijfsters geldt net zo goed voor de situatie rond kunstenaressen, onderneemsters, wetenschapsters, opiniemaaksters enzovoorts. En is nog steeds akelig actueel.

Bron: Financieel Dagblad

Russ wijst er in haar boek op dat culturen echt wel veranderen en beschaafder kunnen worden. Zo hebben we sinds een paar decennia nauwelijks wetgeving die vrouwen expliciet en gericht uitsluit van bepaalde beroepen of bezigheden. Vrouwen blijven sinds de jaren vijftig handelingsbekwaam na hun huwelijk. Bijna niemand doet in het openbaar nog botte uitspraken dat vrouwen iets niet zouden kunnen, niet zouden mogen of niks voorstellen. Doet iemand dat wel, dan volgt (terecht) felle kritiek.

Je zou oppervlakkig gezien kunnen denken dat alles ok is. In de praktijk, stelt Russ, wéten we als samenleving echter heel goed wie iets mag zijn of doen, en wie niet. Zo zijn historici witte mannen, onderzocht Suze Zijlstra. Serieuze auteurs vinden we witte mannen, onderzocht Corina Koolen. Ondernemers vinden we witte mannen, analyseerde het Financieel Dagblad.

Vanuit dat wereldbeeld zijn vrouwen vreemde eenden in de bijt. Ze horen er niet bij. Duiken ze toch op, dan ontstaat er een probleem waar je zo snel mogelijk vanaf wilt. Russ zette voor de literaire wereld op een rijtje wat de acties zijn om het Serieuze Schrijverschap te behouden voor leden uit de correcte groep, namelijk witte mannen. Heel in het kort: ontkennen, belachelijk maken of afbreken, bijvoorbeeld door te zeggen dat ze inferieur werk aflevert, dat ze een waardeloos onderwerp uitkoos, dat ze slechts een eenzame uitzondering is, zich op de verkeerde genres richt, enzovoorts.

Lukt het om vrouwen af te schrikken of, als ze toch schrijven, in het hokje broddelaarsters te houden, dan heb je meteen een extra stok om vrouwen mee weg te slaan. Kijk, vrouwen mogen en kunnen alles maar doen het niet. Of ze doen het wel maar komen niet verder dan truttige romannetjes. Ze kunnen het blijkbaar niet. Ze spannen zich niet genoeg in. Zie je wel, mánnen zijn de serieuze auteurs.

Die manier van kijken en denken heeft voor vrouwen verstrekkende negatieve gevolgen. Anno 2018 ontdekte Corina Koolen dat lezers, recensenten en uitgevers nog steeds niet goed kunnen kijken naar het werk van schrijfsters. Mensen plakken allerlei seksistische etiketten op romans van schrijfsters en weigeren hun werk te erkennen als literatuur. Wat Russ kwalitatief analyseerde, trof Koolen even genadeloos hard aan in haar kwantitatieve onderzoek.

Wat schrijfsters overkomt, overkomt ook andere vrouwen die opduiken op plaatsen waar ze niet horen. Zo vinden we het in Nederland volstrekt normaal als er alleen blanke mannen aan tafel zitten bij talkshows op de televisie. Als er plotseling louter vrouwen aan tafel dreigen te komen, in het programma Buitenhof in dit geval, worden mensen zenuwachtig. Dus zegt de redactie één van de vrouwen af en laat voor haar in de plaats een man komen. Zo ver gaat onze cultuur om het plaatje weer een beetje te laten kloppen.

Vrouwen lopen niet alleen tv optredens mis, ze lopen vanuit het “mannen behoren X te doen” wereldbeeld ook geld en middelen mis om hun ambities te verwezenlijken. Vervolgens kan iedereen hoofdschuddend zeggen “tsja, ze kunnen en willen niet, vrouwen blijven liever bij hun gezin”.

Het Financieel Dagblad schonk bijvoorbeeld onlangs aandacht aan een fascinerend onderzoek naar het taalgebruik van investeerders. Mannen en vrouwen met macht (en geld) spraken met jonge ondernemers die kapitaal wilden werven om hun onderneming te starten of verder uit te bouwen. Na de analyse van talloze gesprekken bleek dat de investeerders bij ‘ondernemer’ aan mannen denken. Vrouwen zijn de vreemde eend, het klopt niet dat zij daar zitten als ondernemer. Daarna hijsen ze mannen in het zadel en wijzen vrouwen af:

De capaciteiten van vrouwelijke ondernemers werden stelselmatig omlaag gepraat, die van mannen omhoog. Mannelijke eigenschappen werden geassocieerd met ondernemerschap, vrouwelijke juist niet. Zelfs als het over dezelfde eigenschappen ging. Alsof – zo schrijven de onderzoekers – het imago van de vrouw ‘strijdig is met de persoonlijkheid van de entrepreneur’. Bijvoorbeeld: ‘Zoals alle vrouwen is ze voorzichtig. Ze durft niet.’ Over een man daarentegen: ‘Hij is voorzichtig, en dat is goed. Hij neemt weloverwogen beslissingen.’ Leeftijd en ervaring werden ook verschillend uitgelegd. Bij een vrouw negatief: ‘Ze is jong en heeft waarschijnlijk geen ervaring in het leiden van een business.’ Bij een man is dat iets positiefs: ‘Hij is een jonge kerel en heeft nog een veelbelovende toekomst voor zich liggen.’

De omgeving moet wakker worden, vooroordelen bijsturen en vrouwen eerlijker beoordelen. Dan pas verandert er écht iets en maakt een vrouwelijke canon of traditie een kans. Joanna Russ constateerde dat in How to Suppress Women’s Writing, en in Nederland kun je haar gelijk dagelijks ervaren door het nieuws te volgen en bijvoorbeeld dat onderzoek van Koolen te lezen.

Daarom top dat haar boek opnieuw breed verkrijgbaar is. Lees haar analyse, ken de argumenten om vrouwen buitenspel te zetten, en wees er alert op als je die mechanismen vervolgens tegen komt op kantoor, aan de talkshow-tafel, op je literaire platform enzovoorts. Want vrouwen zetten door en er is hoop op verbetering:

For hundreds of years, despite those odds against them, the “wrong” writers still manage to write. Likely it won’t be remembered long enough or taken seriously enough, but to read this book is to admire this buried tradition, and realize how much there is to be discovered — and how there’s no time like the present to look at the marginalized writers you might be missing. “Only on the margins does growth occur,” Russ promises, like the guide in a story telling you how to defeat the dragon. Get angry; then get a reading list.

Advertenties

Mannenliteratuur vertekent het vrouwbeeld

Onderzoek op basis van duizenden romans over een periode van 200 jaar wijst uit, dat mannelijke auteurs vrouwen meestal niet zien staan. Ze geven vrouwelijke personages maximaal dertig procent van de ruimte – meestal minder. Er zit geen vooruitgang in: mannelijke auteurs uit de Victoriaanse tijd schreven zelfs vaker over vrouwen dan nu. Dit draagt bij aan beeldvorming waarbij we de wereld zien door de ogen van mannen. Slecht nieuws voor vrouwen. Die zien zichzelf nauwelijks terug in verhalen, of worden geconfronteerd met gaslighting.

Gaslighting is een term voor een vorm van psychologische ondermijning. Door een genderbril bekeken: mannen die vrouwen aan zichzelf laten twijfelen door hen constant te vertellen dat ze niet weten wat ze weten, niet voelen wat ze voelen, dat ze zich dingen inbeelden, overreageren, slechte intenties hebben. Zie voor een Nederlands voorbeeld de SF serie Missie Aarde, waarin haar mannelijke collega’s het enige vrouwelijke bemanningslid van een ruimteschip mentaal door de mangel halen, net zolang totdat ze zelf ook gaat geloven in bepaalde vrouwvijandige mythes.

Sarah Churchwell schrijft in een mooi essay dat mannelijke auteurs in hun romans vaak terugvallen op gaslighting van vrouwen via vrouwelijke personages. Ze definiëren de wereld zoals hen dat als man goed uitkomt en reduceren vrouwen tot hysterische domme karikaturen en/of hulpjes van de man. Hun verwrongen vrouwbeeld steekt in verhevigde mate de kop op tijdens periodes, waarin vrouwen in het openbare leven protesteren tegen hun tweederangs status en meer ruimte opeisen. Dat levert bijvoorbeeld personages op die zichzelf feministisch noemen maar de mannelijke held tegeljkertijd op een vernederende manier dwingen om zittend te plassen, beschrijft Churchwell. Huuuu, enge feministen….

Die literaire traditie levert vooral verliezers op, signaleert Churchwell. Verhalen hebben effecten op mensen. Mannen verliezen iets als ze niet lezen of alleen boeken kiezen van mannen, over stoere mannen die oorlog voeren en sexy vrouwen veroveren. Lezeressen vervallen in een totaal gevoel van vervreemding als ze vooral verhalen lezen waarin ze niet voorkomen, of waarin de enige rol die is van een bordkartonnen hatelijk stereotype. De standaard canon vol boeken van blanke mannen die vrouwen negeren of vertekend weergeven is zodoende vooral een lijst van boeken die geen vrouw zou moeten willen lezen. (Tenzij je als schrijfster een studie van hun seksisme wil maken, om de vrouwenhaat daarna te ontmantelen in je eigen romans).

Daarnaast heeft het ook psychologische effecten op schrijfsters, als onze cultuur de beeldvorming uit de kokers van mannen aanneemt voor neutraal en universeel:

Here’s playwright Alison Croggon on the effect such bias can have on the confidence of a writer: “The woman who begins with talent but who finds herself struggling to gain notice simply because she is a woman, can find her ambitions dwindling, her possibilities shrunken, in a continually amplifying feedback loop. Just as success breeds confidence, so the lack of it breeds uncertainty. If millions of reinforcing signals say a woman’s work is less significant, something will eventually begin to stick. This kind of intensifying feedback, which begins at birth, is very difficult to track and even more difficult to combat.”

Dat verzet is echter broodnodig om de dominante beeldvorming te veranderen. Gelukkig komt de zaak steeds meer in beweging. Onderzoeken zoals VIDA tonen in overduidelijke cijfers aan dat het werk van mannen nog steeds onevenredig veel aandacht krijgt in literaire media. Dat leidt tot bewustwording en debat, met hier en daar een verbetering. Vrouwelijke auteurs zoeken ook steeds vaker zelf hun weg, waarbij internet en sociale media zeer behulpzame kanalen zijn. En er kwamen campagnes zoals Lees Vrouwen. In inspirerende artikelen vertellen lezers hoe ze hun leesgewoonten aanpasten en ruimte maakten voor verhalen  van en vaak ook over vrouwen. Churchwell juicht deze ontwikkelingen toe. Het vormt een noodzakelijk cultureel tegenwicht en biedt mogelijkheden om onszelf anders te laten kijken en denken.

Verder lezen: Zie voor de mannelijke dominantie in de Nederlandse literatuur de bevindingen van de Lezeres des Vaderlands. In haar artikelen duikt ze ook regelmatig in de inhoud van romans en zie je dat vrouwelijke personages er ook in Nederland bekaaid vanaf komen. Zoek je geloofwaardige vrouwelijke personages, dan moet je bij de schrijfsters zijn, want hun mannelijke collega’s blijven steken in slachtoffers of hoeren. Zie verder een artikel over de vooroordelen rond hun werk, waar schrijfsters nog steeds mee geconfronteerd worden. Of deze mooie beschouwing van auteur Niña Weijers, of deze analyse van Sanne van Oosten, of dit artikel over de manier waarop ons literatuuronderwijs vrouwen buiten sluit. Kortom nog genoeg werk te doen….

Het citaat: middeleeuwen en nu

”Maar het zien van dit boek […] had mij toch op een nieuwe gedachte gebracht, die gevoelens van grote verbazing bij me opwekte, als ik me afvroeg wat toch de oorzaak kon zijn, dat zoveel verschillende mannen, geleerde klerken en anderen, zozeer geneigd waren en het nóg zijn, om in woord en geschrift zoveel duivelse dingen over vrouwen te zeggen en uiting te geven aan hun afkeuring voor de vrouw en het vrouw-zijn. En niet een of twee […] maar in het algemeen bijna in alle verhandelingen van filosofen en dichters en van alle redenaars – het opsommen van hun namen zou een lange lijst vormen – lijkt het of allen met dezelfde mond spreken en of ze allemaal tot dezelfde conclusie komen, namelijk dat de vrouwelijke zeden vol ondeugd zijn en de vrouw tot ondeugd is geneigd.”

Christine de Pisan, Het Boek van de Stad der Vrouwen, circa 1405/1410

“What matters is not which guys said it: What matters is that, when you put their statements side-by-side, they all sound like the exact same guy.  And when you look at what they’re saying, how similar these slurs and insults and threats we get actually are, they always sound like they’re speaking to the exact same woman. When men are using the same insults and sentiments to shut down women and “feminine” people, across the board, then we know what’s going on. And we know that it’s not about us; it’s about gender.

Sady Doyle, The #MenCallMeThings Round-Up, november 2011

Jemisin wint tweede Hugo met apocalyptische trilogie

SF auteur N.K. Jemisin begint een fenomeen te worden. Het lukte haar om twee jaar achtereen een Hugo Award te winnen voor haar romans. De vorige keer dat iemand dat voor elkaar kreeg, was 25 jaar geleden. Dat betrof Lois McMaster Bujold. Jemisin won de onderscheidingen voor beste SF roman voor The Fifth Season en het vervolg, The Obelisk Gate. (Het slot van de trilogie, The Stone Sky, kwam net uit.) Nederlandse uitgeverijen, noteren jullie deze prijzen? Zet de vertalers maar aan het werk!

Schrijfsters deden het dit jaar geweldig bij de Hugo Awards, dé onderscheidingen voor publicaties op het gebied van Science Fiction. Vrouwen wonnen in bijna alle categorieën, van korte verhalen en grafische romans tot aan de beste redacteur – Liz Gorinsky – en de beste secundaire literatuur – Ursula Le Guin met essays over haar schrijverschap en de diepere lagen in haar romans. Maar Jemisin spande de kroon met haar tweede Hugo in twee jaar.

Ze maakt op lezers en jury’s grote indruk met haar meest recente trilogie. Die speelt zich af op een planeet waar vulkaanuitbarstingen, aardbevingen en andere natuurkrachten voor grote problemen zorgen. Om de zoveel tijd ontploft de boel en krijgen winter, lente, zomer en herfst er een Vijfde Seizoen bij. Eentje met aswolken die jarenlange winters veroorzaken, zure regens die landbouw onmogelijk maken, tsunami’s, enzovoorts.

Alleen mensen met een bepaalde aanleg kunnen dit soort geologische krachten beheersen en bijvoorbeeld voorkomen dat een vulkaan uitbarst. Geweldig, zou je zeggen, want dat redt levens. Maar mensen zijn doodsbang voor deze zogenaamde Orogenes. Iedereen die dit talent heeft geldt als een niet-mens, een gevaarlijk monster, en loopt het risico om gelyncht te worden.

In die setting volgt Jemisin de levens van een Orogene vrouw, haar partners en kinderen. Ze moeten zien te overleven op het moment dat een nieuw Vijfde Seizoen uitbreekt – door toedoen van een mannelijke Orogene, die om zijn moverende redenen besluit een continentale plaat in tweeën te breken.

Meer vertellen zou zonde zijn. Ik wil geen plotwendingen verraden of verrassingen verpesten. Laat ik het hier op houden. Ik schreef al eerder een lovend stuk over haar werk en blijf bij mijn advies: lees haar romans. Ze zijn geweldig. En hopelijk binnenkort ook eindelijk beschikbaar in een Nederlandse vertaling. Tot die tijd moet je het doen met het originele Engels, of de Spaanse vertaling. Of wachten op de televisieserie op basis van The Fifth Season.

Locus Awards zien vrouwen staan

De winnaars van Locus Awards zijn bekend, en schrijfsters deden het goed. Zowel de eer van de beste SF -als Fantasyroman ging naar een vrouw, net als het beste korte verhaal en het beste non-fictie werk. Alleen bij Young Adult, een genre waar schrijfsters domineren, kreeg vreemd genoeg geen enkele vrouw eer van haar werk. Hoe dan ook, zoek je een goed boek om je zomervakantie op te fleuren, dan leveren dit soort prijzen fijne tips op. Lees je mee?

Ann Leckie is hopelijk een beetje bekend bij fans van het SF genre. Ze schreef een trilogie rond een hoofdpersoon die eigenlijk een groot oorlog-ruimteschip was, maar het door omstandigheden moet doen met een menselijk lijf. Dit terwijl ze een interplanetair conflict moet beslechten. Haar werk is in het Nederlands vertaald, met titels als ‘Het Bewind van de Radch’. Ze won voor eerdere delen de Hugo Award. Voor Ancillary Mercy, het slotstuk, ontving ze nu de Locus voor beste SF roman.

Ook in het Fantasygenre konden schrijfsters op lof en eer rekenen. Naomi Novik won met Uprooted een Locus. Haar verhaal draait om een Pools aandoend gebied waar meisjes mee moeten doen aan een loterij. Wie ”wint” gaat het bos in om daar tien jaar bij een geheimzinnige tovenaar te verblijven. Actrice en producente Ellen DeGeneres heeft inmiddels de rechten gekocht en wil het verhaal verfilmen.

Kattenplaatjes, asjeblieft, komt uit de koker van Naomi Kritzer. Ze schreef een komisch kort verhaal over een kunstmatige intelligentie (A.I.) die mensen behulpzaam wil zijn op een geheel eigen manier. Lezers konden dat wel waarderen:

The narrative is absorbing. We’re drawn into their lives and feel the AI’s frustration when things don’t work as expected. This is also that rare bird, the completely positive story. I’m going to give it four and a half stars. […] An interesting question: Does humor ever win the Nebula? The Hugo?

In ieder geval wel de Locus.

Vrouwen deden het daarnaast ook goed bij de non-fictie boeken over het genre. Redactrices Alisa Krasnostein en Alexandra Pierce wonnen een Locus met de bundel ‘Brieven aan Triptree’. Het gaat zowel om ‘echte’ brieven, die diverse auteurs in hun tijd aan Triptree stuurden, als om fictieve brieven die huidige auteurs postuum aan haar opdragen. Bij de kunstboeken kreeg Julie Dillon een Locus, voor haar overzichtswerk Julie Dillon’s Imagined Realms, Book 2: Earth and Sky

Andere boeken haalden het net niet, maar kregen wel een nominatie. Zoals  Women of Wonder: Celebrating Women Creators of Fantastic Art, onder redactie van Cathy Fenner. Nancy Kress viel ook bijna in de prijzen, met een collectie van haar verhalen (The Best of Nancy Kress).

Bij de categorie Beste Fantasyroman waren, naast de winnares, ook alle genomineerden schrijfsters. Dat klopt met de verhoudingen in dit genre, waar vrouwen domineren. Elizabeth Bear kreeg net geen Locus voor haar boek Karen Memory. Evenals Elizabeth Hand met Wylding Hall, de door mij zeer bewonderde N.K. Jemisin met The Fifth Season en Aliette de Bodard met The House of Shattered Wings.

In de categorie Young Adult gebeurde opvallend genoeg iets anders. Hoewel dit genre, net als Fantasy, wordt gedomineerd door schrijfsters, won een man en kregen diverse andere mannen een nominatie. Dat leidde tot gefronste wenkbrauwen:

“YA, including YA fantasy, is a vastly female-dominated age category, but there’s a history of male authors being picked out for awards or heralded as champions of the age category,” Katz expanded on her argument to me via email. “Yet another all-male slate reinforces the message that an art form primarily practised by women and girls only becomes noteworthy when a man gets in on it.”

Wil je Fantasyschrijfsters lezen, kijk dan vooral even naar de lijst in dit artikel. Want er is genoeg.

Trouw scoort goed bij Lekker Tellen

Wat leuk! De VIDA telling, die het aantal Engelstalige recensentes en gerecenseerde boeken van schrijfsters telt, heeft een Nederlandse tak gekregen. De Lezeres des Vaderlands houdt al ruim drie maanden de m/v verhouding bij in acht literaire katernen. De meeste media laten schrijfsters opvallend vaak links liggen. Maar Nederland beschikt over één lichtpuntje: Dagblad Trouw. Alleen daar weet de redactie vrouwen gelijkwaardig aan het woord te laten.

VPRO gids laat boeken van vrouwen links liggen

Na veertien weken tellen constateert de Lezeres des Vaderlands dat het aandeel van de vrouwelijke stem blijft steken op gemiddeld 27%. De boekenbijlagen van onder andere NRC, Parool, Volkskrant, Groene Amsterdammer, De Morgen en De Standaard weten recensentes en schrijfsters nauwelijks te vinden. Regelmatig blijven de boekenkaternen verstoken van een vrouwelijk aandeel.

Komen vrouwen al aan bod, dan staan hun boeken verdacht vaak in de kleinere stukken en in de signalementen-rubriekjes. Dichteressen, kinderboekenschrijfsters en auteurs van erotica krijgen het snelst aandacht, signaleert de Lezeres des Vaderlands. Serieuze Literatuur komt van mannen – een beeld dat het Nederlandse onderwijssysteem overigens graag in stand houdt.

De Lezeres des Vaderlands maakt met haar tellingen een bekend patroon opnieuw zichtbaar.  In 2012 turfde ik schrijfsters die aan bod kwamen in de boekenrubriek van de VPRO gids. Eindresultaat: in de nummers 1,2,3,4,5,6,7,9,10,11, 12, 13 en 14 bleef de teller steken op zeven schrijfsters op een totaal van 39 besproken boeken. Het hoofdportret van de rubriek, een langere reportage met een grote foto, betrof in tien van de twaalf gevallen het werk van de mannelijke auteurs.

Tijdschrift Opzij besteedde in 2013 aandacht aan de genderverhoudingen in boekenkaternen. Ook bij die steekproef bleef het aandeel vrouwen op 27% steken. Net als de Lezeres volgde Opzij kranten als NRC en De Volkskrant. We praten dus over een hardnekkige vorm van discriminatie, en redacties die hun leven niet beteren.

De Lezeres des Vaderlands besteedt, naast tellen en nagaan of schrijfsters in een klein of groot stuk aandacht krijgen, ook aandacht aan de teksten van de recensies. Uit die analyses blijkt dat de acht boekenkaternen (on)bewust seksistisch taalgebruik hanteren. Zoals de Groene Amsterdammer:

boeken zijn ‘mooi en jongensachtig’ geschreven en ‘jongensachtig proza’ is ‘zo levendig, vrolijk, energiek’, terwijl literatuur negatief wordt besproken met woorden als ‘keukenmeidencliché’s’. De ondertitel van het artikel impliceert bovendien dat de scholier van vandaag te vergelijken is met ‘een meisje dat niet kan aarden’.

Mannelijk = goed, vrouwelijk = minderwaardig. En dat anno 2016.

Waarschijnlijk laten redacteuren zich onbewust beïnvloeden door de inhoud van de door hen gelezen boeken. Uit een andere telling, namelijk van personages uit de 170 romans van de groslijst van de Libris Literatuurprijs 2013, blijkt dat mannen op allerlei manieren domineren. De groslijst bestaat voor tweederde uit romans van mannelijke auteurs. Vrouwelijke personages komen volstrekt eenzijdig in beeld. Ze zijn huisvrouw, studente of hoer. Daar kunnen wij lezeressen het mee doen in de Nederlandse literatuur. Dank jullie wel, mannelijke auteurs!

Maar dan Trouw. Hoe achterlijk andere redacties zich ook opstellen, Trouw haalt week na week schijnbaar moeiteloos een bijna gelijkwaardige m/v verhouding. Tot grote vreugde van de Lezeres des Vaderlands:

Gelukkig blijft Trouw – nomen est omen – deze week een rolmodel voor een goed huwelijk, met evenveel recensies door vrouwen als door mannen. Bij de auteurs van de besproken boeken is de verhouding 44% vrouw om 56% man: iets minder dan vorig week, maar vergeleken met andere kranten en tijdschriften nog steeds een zonnig resultaat.

En:

Fijn ook dat er bij de signalementen eens meer boeken staan van vrouwen dan van mannen – dat kan dus gewoon, Volkskrantredacteuren!

En:

Het reeds ingezette patroon zet stug door, wat betekent dat een gebrek aan vrouwen zich steeds helderder aftekent. Maar ook wordt steeds duidelijker dat er één bijlage is die positief uitsteekt boven het gortdroge maaiveld van mannen van middelbare leeftijd. […] Trouw komt keer op keer uit de bus als de boekenbijlage die het meeste aandacht aan vrouwen besteedt en vrouwen het meeste ruimte geeft voor kritische bijdragen. Daarom krijgt Trouw van mij deze week een Gouden Leesbril.

De andere redacties moeten zich schamen. Vrouwen schrijven, denken, publiceren. Als redacties dat werk negeren, schaden ze de kwaliteit van hun krant of tijdschrift, en schaden ze de belangen van hun lezers. Die mist dan namelijk goede boeken en interessante opinies. Hulde voor het goede voorbeeld van de Trouw-redactie, die wél begrijpt hoe het zit met kwaliteit en diversiteit.

Nigeriaanse vrouwen boeken succes met romantische verhalen

Geweldig! In het Noordelijke deel van Nigeria blijken vrouwen zeer succesvol romantische boeken te schrijven en te publiceren. Een gemiddelde eerste druk heeft een oplage van 10.000 stuks. De vrouwen verdienen een aardig inkomen met de verkoop. En veranderen het culturele landschap in hun regio, door over seks te schrijven en sociale problemen in hun land aan te stippen in de verhalen.

romance-literature-written-by-women-in-nigeria-file-photo-AP-640x480

Voor de vrouwen zelf is het niks nieuws dat ze romantische verhalen schrijven en uitgeven. Het is zoals Columbus: die ontdekte alleen iets omdat de ”nieuwe wereld” bij de Spaanse en Portugese koningen onbekend was. Zo ook hier: voor de ”westerse” wereld of ”Engelstalige media” is het nieuws dat vrouwen dit doen. De Columbus van dienst is fotografe Glenna Gordon. Ze kwam de schrijfsters op het spoor tijdens een project rondom huwelijksrituelen in het noorden van Nigeria.

Er ging een wereld voor Gordon open toen ze in gesprek raakte met de schrijfsters. Een aantal van hen wilde anoniem blijven. Vaak uit schaamte of uit angst voor represailles van conservatieve groeperingen. Anderen toonden echter geen schroom. Ze spraken met Gordon over hun werk en lieten zichzelf portretteren. Het leverde prachtige beelden op van trotse vrouwen die een gevoel van eigenwaarde ontwikkelden en doen wat ze leuk vinden.

De activiteiten van de Nigeriaanse auteurs zette Gordon ook aan het denken over haar ideeën rondom feminisme en Islamitische samenlevingen:

“The fact that I went there and met women making money and writing books and being totally feisty and self confident, that alone shattered my image of what women look like in our image of a repressive Muslim society. … Maybe it’s a Muslim society where people are happy with the boundaries that exist between genders and happy for the roles they have in their homes. A lot of what I learned when working on this is that none of this looks like to me what I think feminism looks like but maybe I need to change what I think feminism looks like.”

Hear hear ;)

BONUS Voor meer artikelen over feminisme, romantische boeken en ”niets is zoals je denkt dat het is”-inzichten: Wetenschapster Linda Duits over de status en de functies van het genre – met de eye-opener dat lezeressen dit type roman onder andere gebruiken om hun horizon te verbreden en iets bij te leren. Schrijfster Charlotte Lamb over het genre: ‘In feite is het feministische kunst”. Iets waar magazine Bustle, website Radical Notion en Frans van der Roest en Mayo de Vries zich bij aansluiten – de verhalen zitten beter in elkaar dan je zou vermoeden en tonen een zeer positief vrouwbeeld. Een auteur merkte zelfs dat het schrijven van een romantisch boek een scherpere feministe van haar maakte. Tot slot: website Smart Bitches, Trashy Books houdt alle nieuwe publicaties bij (Engelstalig). En Nederland heeft onder andere romantischeboeken.nl.

‘Meer vrouwen’ vergt vooral de wil om te veranderen

Waar zijn de vrouwen toch? Wat houdt vrouwen tegen? Waarom zien we ze niet? Ja, waarom niet? Zo af en toe neemt iemand de handschoen op en beantwoordt de vraag van de zoveelste verbijsterde, in het duister tastende journalist of ‘deskundige’ met een experiment. Zo ging de gastheer van een televisieprogramma aan de slag om meer vrouwen in zijn literaire programma te krijgen. Met succes. Want ‘te weinig vrouwen’ is niet het echte probleem. Dat is ‘teveel mannen en onwil om die situatie te veranderen’.

Geen glazen plafond voor mannen, maar een glazen lift die je geruisloos naar hogere regionen brengt. Heerlijk!

De Oplossers schreven voor Vrij Nederland dat het gaat om perceptie. In geval van ‘weinig vrouwen’, zou je eigenlijk over iets anders moeten praten. Namelijk de oververtegenwoordiging van mannen. Een ‘gewone’ man met een gemiddelde intelligentie en een gemiddelde prestatie maakt goede kansen. Hij doet zijn ding en belandt automatisch op een ‘ glazen lift’ naar boven. Vrouwen niet. Alleen zij die overduidelijk blijk geven van buitengewoon veel talent, vallen nét genoeg op om een kansje te maken.

Het inzicht dat vrouwen meer moeten doen dan mannen, om dezelfde zichtbaarheid te verwerven, staat bijvoorbeeld aan de basis van de gendered conference campaign. De ervaring leert dat organisatoren actief tegenwicht moeten bieden aan onbewuste vooroordelen. Doe je dat, dan ontstaan opeens congressen met veel meer spreeksters dan ”gewoonlijk”. Omdat het niet gewoon is, maar het resultaat van de positieve discriminatie van, voor en vaak ook door mannen.

Steven Weiss, presentator van Up Close, ontdekte dat dit type onderzoeksresultaten en leerervaringen cruciaal waren om meer schrijfsters in zijn studio te krijgen. Juist op het niveau van de gemiddeld goede, interessante auteur, de categorie waarbij mannen kans maken en vrouwen uit beeld verdwijnen, eiste hij stelselmatig en structureel vrouwen:

It’s at the tier where, for the most part, anybody on the list is as valuable and welcome as anybody else in the tier that prioritizing a discriminated-against group can achieve a great amount of difference. I can’t make more highest-priority guests be female, but I can prioritize women over men at the level where they represent the same value to our show.

Door vrouwen in die zin voorrang te geven, wist hij een 50-50 verhouding tussen de seksen te bereiken. Voor de mensen die nu roepen ‘dat is oneerlijk, hij trekt vrouwen voor’, heeft Weiss een pijnlijk rijtje observaties in petto. Uitgeverijen trekken mannelijke auteurs voor. Bijvoorbeeld door vooral mannelijke auteurs op p.r. materialen te zetten. Mannen vonden makkelijker fondsen om naar een televisiestudio te reizen. Universiteiten en organisaties schuiven eerder een man dan een vrouw naar voren om een nieuw boek te promoten.

Kortom, Weiss wijst erop dat mannen op zoveel manieren voordeel krijgen – de glazen lift, de gratis bonuspunten – dat je als televisiezender heel erg je best moet doen om nog een beetje een gelijkwaardig speelveld te creëren. Dat doe je door tegenover de structurele voordelen die mannen genieten, een structurele eis voor vrouwelijke kandidaten door te voeren. Dan wordt seksisme bespreekbaar en verandert de situatie fundamenteel:

A testimony from one female staffer explains the change this way: “I didn’t think of the gender issue as a taboo previously, but it is funny how these things just don’t come up. Now it always comes up.”

Zonder inzicht in de werking van (onbewuste) vooroordelen, en zonder de wil om te veranderen, lukt het echter niet. Daarom gaan steeds meer regeringen over tot het instellen van een hard vrouwenquotum voor het bedrijfsleven. Of stellen organisaties literatuurprijzen voor schrijfsters in, zoals in Nederland tijdschrift Opzij deed. Misschien niet ideaal, maar zolang bedrijven voorrang geven aan mannenmacht, boven goede economische resultaten, en mensen het werk van vrouwen systematisch onderwaarderen, waar je ook kijkt, zijn zulke initiatieven hard nodig om de situatie in balans te brengen.

Vrouwen, mannen en literatuur

In de aanloop naar Lees Vrouwen 2015 brengt De Zesde Clan graag wat achtergronden onder de aandacht. Waaronder discussies over schrijfsters en de mannelijke canon, en een boeiend essay over literatuur, wie we identificeren als serieuze auteur, wie niet, en wat gender daar mee te maken heeft.

Dat vrouwen mensen zijn, moet steeds opnieuw herhaald worden. Want mensen, vrouwen dus ook, zijn sociale wezens. Waarom is dat van belang voor Lees Vrouwen 2015? Nou, mensen worden psychologisch en sociaal beïnvloed door machtsverhoudingen, vooroordelen en tradities. Dat uit zich vervolgens in hun gedrag. Ook als het gaat om lezen, schrijven en wie er meestal vandoor gaan met de lof, eer en prijzen (hint: meestal geen vrouwen. En al helemaal geen vrouwen met een getinte huidskleur).

De literaire wereld probeert bovenstaande genderkwestie in de regel angstvallig buiten de deur te houden. Zo begon eind jaren negentig een project om een nieuwe literatuurgeschiedenis te produceren, die de officiële normen weer decennia lang vast legt. In het Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde stonden prompt mensen op – in 2001, niet 1950, mocht je dat denken – om ervoor te pleiten dat gender eindelijk meegenomen zou worden als integraal onderdeel van deze afwegingen.

Dat was namelijk niet eerder op een fatsoenlijke manier gebeurd. Terwijl uit alles blijkt dat de sekse van de auteur een cruciale rol speelde in de literatuurgeschiedenis:

…de bijdragen die vrouwen hebben geleverd aan het literaire productie-proces blijken bepaald te zijn door allerhande factoren, die onlosmakelijk verbonden zijn met middeleeuwse machtsstructuren. […] Poëticale opvattingen – en in het kielzog hiervan canonvorming en literatuurgeschiedschrijving – zijn subjectief en cultureel. Niet alleen geletterdheid (in het Latijn) is een factor die vrouwelijke auteurs aan de zijlijn plaatst, maar ook de opvattingen over de vrouwelijke natuur in het middeleeuwse waardenstelsel zijn strijdig met het optreden van een vrouw als auteur.

Dat was in de middeleeuwen zo, en nu nog steeds. Als je hier geen aandacht aan besteed, kom je uit op een kritiekloze herhaling van bestaande machtsverhoudingen.

Die machtsverhoudingen zijn er namelijk nog steeds. Niet zo expliciet als in voorgaande eeuwen, maar misschien daarom juist moeilijker te zien en moeilijker te bestrijden. Zeker als mensen een wetenschappelijk sausje gieten over aloude stereotypen.

In die culturele en psychologische mannenwereld krijgen vrouwen nog steeds signalen dat zij niet voldoen aan de norm van ‘schrijver’. Nog steeds merken vrouwen regelmatig dat anderen hen niet serieus hoeven te nemen. Auteur Katherine Angel geeft deze context weer in een essay met de ironische titel Gender, Blah Blah Blah:

Being underestimated — by men, by women, by themselves — is something most women have in common. We have to work harder from the outset to resist being dismissed, to attain equal footing, and then to maintain it. It’s endless, repetitive work, cut across and intensified by yet other assumptions based on accent, skin color, class, education, dress. And it’s a powerful thing, the learnt reflex to look at a woman and see someone who is by definition unaccomplished, a novice; someone’s disciple, companion, muse; someone with no power or expertise of her own.

Niet zo vreemd dus, dat vrouwen moeite hebben om zichzelf een plek te geven in de literaire traditie. Vanaf Bijbelse tijden ontnamen mannelijke machthebbers vrouwen het recht om dingen een naam te geven en een visie op de wereld te vormen. Wees stil, hou je mond, gehoorzaam, was eeuwenlang de boodschap.

De wereld draaide en draait om mannen. Tot op de dag van vandaag moeten critici benadrukken dat het altijd een keuze van de auteur is, als die een fictief verhaal schrijft zónder relevante vrouwelijke personages, en/of seksistische cliché’s gebruikt.

Christine de Pizan, een van de moedigen die de pen oppakte.

Weten vrouwen desondanks genoeg zelfvertrouwen op te bouwen om toch de pen ter hand te nemen, dan moeten ze maar hopen dat anderen hun werk op waarde weten te schatten. Want ook die anderen zitten vast aan een mannelijke canon, de man als norm voor het universum. Hun keuzes maken dat regelmatig pijnlijk duidelijk. Beroemd voorbeeld: de jury van de Libris Literatuurprijs, die eerst vrouwen afserveert omdat ze teveel over persoonlijke wissewasjes zouden schrijven. Om daarna een man te bekronen voor een roman over zijn kinderen:

De jury stelde: “Je moet het maar durven. Schrijven over het aller, allergewoonste, dat tegelijkertijd het meest dierbare is: je eigen kinderen”, aldus het juryrapport.

Schrijven over huiselijke of persoonlijke dingen is dus helemaal niet erg. Als je een man bent. Als vrouw kun je je er echter maar beter verre van houden. Anders schrijf je vrouwenboeken, die een specifiek soort kaft krijgen en per definitie buiten de literatuur vallen.

Deze dubbele moraal leidt ertoe dat vrouwen die willen schrijven, voor een moeilijke opgave staan. Ze moeten hun vrouw-zijn symbolisch afschaffen om mee te kunnen doen. Mannen niet:

De mannelijke schrijvers, intussen, hielden ferm vast aan hun geslacht. Hier geen literaire critici en juryvoorzitters die hen opriepen eraan te ontsnappen. Hier geen gemopper op de beperkte thematiek van de liefde en op ‘de onverbloemde weergave van de werkelijkheid’, maar lof voor de durf om persoonlijke onderwerpen te kiezen. ‘Zijn zoektocht naar liefde, seks en intellectuele negerinnen doet ijzingwekkend authentiek aan.’

Kortom, een dubbele moraal. Bovendien, als vrouwen ‘moeten ontsnappen aan hun eigen geslacht’, raken ze afgesneden van hun eigen ervaringen en hun eigen stem. Het kost heel veel moeite om die spagaat om te vormen tot iets werkbaars. Schrijfsters moeten, letterlijk, hun ‘moedertaal’ uitgraven onder een berg mannelijke beelden, normen, waarden en tradities. Ze moeten vechten voor het recht om zichzelf te mogen definiëren.

Wat te doen? Deze systematische marginalisering van schrijfsters kun je niet alleen aanpakken op het niveau van intellectuele analyses, cijfers en aanklachten. Lezen en schrijven hebben namelijk óók te maken met emoties, met half onbewuste beelden over  kwaliteit, wat we een goed boek vinden, wiens stem we willen erkennen, wie we automatisch als auteur zien.

Het gaat daarom om bewustwording en traditievorming. Als lezer moet je wennen aan de manier waarop vrouwen, die hele andere ervaringen opdoen dan hun mannelijke leeftijdsgenoten, de wereld beschrijven.

Cue Lees Vrouwen 2015. Deze campagne geeft iedereen de kans zijn of haar horizon te verbreden en ervaring op te doen met die andere stemmen. Op gevoelsmatig en psychologisch niveau kan dat veranderingen bewerkstelligen en schrijfsters een gelijkwaardige plek in de canon geven.

Daarom steunt De Zesde Clan dit project. Lees Vrouwen!

Lees Vrouwen 2015 boekt eerste resultaten

2015 is nog niet eens begonnen, maar een campagne om boeken van vrouwelijke auteurs in de schijnwerpers te zetten, Lees Vrouwen 2015, heeft nu al positieve effecten. Leesclubs in Leeuwarden, Drachten en Groningen. Meer recensies over romans van schrijfsters in twee Noord-Nederlandse dagbladen. Vijfhonderd reacties op een oproep voor één lezer die een jaar lang iedere maand een ”vrouwenboek” wil lezen en die ervaring wil delen. Dat belooft wat!

Boekhandel Van der Velde in Drachten.

Journaliste Kirsten van Santen kwam met het idee om Read Women 2014 door te trekken naar Nederland. Ze overtuigde de Leeuwarder Courant en het Dagblad van het Noorden om, net als bij het Amerikaanse voorbeeld, een jaar lang meer aandacht te besteden aan boeken die door vrouwen geschreven zijn. Da’s hard nodig, want de gevestigde orde concentreert zich vooral op blanke mannelijke auteurs. Zodoende missen lezers boeken van vele auteurs die niet aan dat strikte profiel voldoen. In de V.S. en Engeland (#readwomen2014!) maar ook in Nederland.

Dankzij Van Santen krijgen schrijfsters deze maanden extra ruimte in de kolommen van de Leeuwarder Courant en het Dagblad van het Noorden. Na die vijfhonderd reacties op 1 vrijwilligersbaan kunnen twintig proeflezers hun leeservaringen in deze kranten delen. Daarnaast kreeg de journaliste boekhandel Van der Velde mee. Deze onderneming zet in haar drie filialen in Groningen, Leeuwarden en Drachten leesclubs op. Onder andere omdat ze het met Van Santen eens zijn dat de literaire wereld vrouwen achter stelt:

Het spreekt de boekhandelaar wel aan om een bijdrage te leveren aan het opvijzelen van vrouwelijke auteurs. ‘Elk jaar als de auteur van het Boekenweekgeschenk bekend gemaakt wordt, denk ik teleurgesteld: weer geen vrouw.’

Inderdaad. Voor de zoveelste keer ging de eer van het schrijven van dat Boekenweekgeschenk naar de voorkeurscategorie, een blanke man.

Kortom, fijn dat vrouwelijke auteurs extra aandacht krijgen. En hoewel de campagne zich tot nu toe vooral afspeelt in het noorden van Nederland, valt het te hopen dat midden en zuidelijk Nederland zich ook aansluiten. De Zesde Clan, hoofdkwartier in het midden van het land, staat alvast paraat….

Schrijfsters in vertaling

Niet specifiek gerelateerd aan de campagne, maar wel leuk nieuws: uitgeverij Cossee heeft de vertaalrechten voor Een Dwaze Maagd, van Ida Simons, verkocht aan zeven landen. Onder andere Frankrijk, Spanje, Italië en Tsjechië kunnen binnenkort kennis maken met haar prachtige roman.

Een goede ontwikkeling, want als uitgeverijen talent van eigen bodem via vertalingen willen laten uitzwermen over de wereld, kiezen ze veel vaker voor een mannelijke dan een vrouwelijke auteur. Ook Engelstalige landen merken dat. Spaanse schrijvers in een Engelse vertaling? Geen probleem. Maar schrijfsters? Dan moet je de Engelse vertaling opeens met een lantaarntje zoeken. Inmiddels begint de verontwaardiging over die scheve situatie zulke vormen aan te nemen, dat er initiatieven komen om te investeren in meer vertalingen van het werk van vrouwelijke auteurs.

Welke schrijfsters ontdek jij in 2015?

Nog drie maandjes, zo’n twaalf weken, en dan begint Lees Vrouwen 2015! Journaliste Kirsten van Santen kwam in juni met het idee van een jaar lang in het bijzonder boeken van schrijfsters te lezen. Ze sloot met dat idee aan bij de succesvolle campagne Read Women 2014. De Leeuwarder Courant en het Dagblad van het Noorden ondersteunen dit plan. Ook De Zesde Clan doet graag mee. Welke boeken zullen we lezen? We zien je graag bij #LeesVrouwen2015.

Hoeveel boeken van vrouwelijke auteurs leest De Zesde Clan? Aan de samenstelling van de eigen boekencollectie zal het niet liggen. Librarything, waar alle titels netjes in staan, geeft de percentages schrijvers en schrijfsters. Met afgerond 52% schrijfsters blijken mannen en vrouwen elkaar goed in evenwicht te houden bij De Zesde Clan.

Dat het in de kast staat, wil echter niet altijd zeggen dat je de boeken ook echt hebt gelezen. De Zesde Clan hikt aan tegen een behoorlijke stapel ongelezen romans en non-fictie. De afgelopen twee maanden domineerden de mannen in de selectie uit die stapel. Een lekkere weglees-thriller van Robert Harris. Twee sf-romans van James Corey (vermakelijk). Een geschiedenisboek van Stephen Ambrose. Horror van Stephen King.

Schrijfsters kwamen echter ook goed aan bod (phew!). Tosca Niterink met ‘Klimmen naar Kruishoogte’, een briljant verslag van haar wandeltocht door Spanje, naar Santiago de Compostela. Een bekroonde science fiction roman van Ann Leckie, Ancillary Justice.  Een biografie van de Chinese keizerin-weduwe Cixi, van Jung Chang. Die lijn trekt De Zesde Clan graag door, dus hoog tijd voor een leeslijstje om 2015 te veranderen in een revolutionair jaar.

Een revolutie? Zeg, eh, we hebben het hier over lezen. Iets wat je meestal in je uppie doet, binnenshuis, of hooguit in een tuin- of strandstoel. Toch kan bewust boeken van vrouwen opzoeken en vertellen over je leeservaring een revolutionaire daad zijn. Want de literaire wereld kent twee soorten auteurs: blanke mannen en de rest. Keer op keer blijkt dat media mannen boeken van mannen laten recenseren. Boeken van schrijfsters komen veel minder vaak aan bod. Dat gaat op voor Nederland, de V.S., Australië, en andere landen. Het patroon is steeds hetzelfde.

Als schrijfsters al aan bod komen, is het volgens tellingen vaak in kortere stukken, gepubliceerd op een minder prominente plek. Dat heeft gevolgen voor de leescultuur, en opvattingen over de status van iemand’s verhaal:

As Stella Executive Director Aviva Tuffield has noted, ‘the media is also reinforcing our ideas about which stories and voices are most important’. As a result, masculine experience becomes accepted as the default literary mode. […] There seems to be a perception that the work of male writers is serious and worthy (even when they deal exclusively with the domestic sphere), while the work of female writers (even when it is ambitious in style or scope) is dismissed as frivolous and less literary.

Om hier verandering in aan te brengen hoef je de straat niet op met een spandoek. Je hoeft alleen maar gericht boeken van schrijfsters te lezen, en te genieten van de vele inzichten, ervaringen en leefwerelden die je dan tegenkomt. En als je het boek goed vond, kun je dat laten weten aan anderen. Zodat die op hun beurt boeken ontdekken waar ze anders niet op waren gekomen.

Bij De Zesde Clan staan in ieder geval op de wensenlijst voor 2015:

  • De Vergeetclub van Tosca Nitterink
  • We Need New Names van Noviolet Bulawayo (Elizabeth Tshele)
  • Een Dwaze Maagd van Ida Simons. Een boek uit 1959 waarvan recensenten nu zeggen: ,,‘Zij werd vergeten, het boek werd vergeten. Totaal ten onrechte, alleen het begin al, als je die regels leest weet je dat je een heel goed boek in handen hebt.’’
  • Who’s Afraid of Feminism?, een collectie essays, samengesteld door Ann Oakley en Juliet Mitchell
  • Octopus Pie, een graphic novel van Meredith Gran
  • La Muerte Me Da van Cristina Rivera Garza – De samenvatting van ‘een thriller met een seriemoordenaar en twee vrouwen die jacht op hem gaan maken’ doet waarschijnlijk geen recht aan de gedurfde stijl en andere vernieuwende elementen die Garza volgens recensies gebruikt.
  • …….

Kortom, leve Lees Vrouwen 2015! Welke ontdekkingen ga jij doen volgend jaar? En als je leestips hebt horen we het natuurlijk graag. Want met zeven opties op het wensenlijstje hebben we nog maanden over als de boeken ‘op’ zijn.

Zoveel vrouwen, zoveel verhalen

2014 is het jaar van Read Women, ‘lees vrouwen’. Zoveel schrijfsters uit zoveel landen hebben zoveel prachtige boeken geschreven, en daar besteden we bij de Zesde Clan graag aandacht aan. Want hoe goed moet een schrijfster zijn, voordat het geen ‘vrouwenfictie’ meer is maar gewoon een goede roman?  Schrijfsters kunnen wel wat solidariteit gebruiken…Dat doen we met artikelen over boeken, genres, schrijfsters, het ontwikkelen van je eigen stem, en door af en toe tips onder de aandacht te brengen die voorbij komen op twitter. Onderstaande links en suggesties staan hopelijk weer garant voor dagen leesplezier. Enjoy!

  • De wereld is groots en wijds. Waarom zou je je beperken tot je eigen land of ‘westerse’ boeken? Neem eens een kijkje bij zeven grootse romans van zeven Afrikaanse auteurs. Of deze lijst. Voor iedere maand een boek van een Arabische schrijfster. En kende je Qaisra Shahraz al?
  • Hoera, detectives! Dorothy Uhnak (1930-2006) was er vroeg bij. Deze Engelse schreef als een van de eerste auteurs ooit een scherpe politieroman met een vrouwelijke hoofdpersoon. Zelf werkte ze jarenlang bij de politie. Ze kreeg in de loop van haar carrière twee keer een onderscheiding voor moed.
  • Over pioniers gesproken. Voor het Nederlandstalig gebied: ,,Wie weet dat de eerste Nederlandse brievenroman geschreven werd door twee vrouwen (Wolff en Deken)? Wie weet dat de eerste Nederlandse historische roman op naam staat van een vrouw (Margaretha de Neufville)? Wie weet dat de eerste romans over homoseksualiteit door vrouwen werden geschreven (Anna Blaman)? Wie weet dat de eerste Nederlandse postmoderne roman door een vrouw is geschapen (Hella S. Haasse)?” Dat en meer bij Het Plankje van FS, in een essay over 2014, het jaar van de schrijfsters.
  • Prijzen uitreiken is hard werken. Als jurylid moet je je bijvoorbeeld in 16 weken door 158 boeken heen werken om te komen tot nominaties. Hoe doe je dat? Helen Fraser, voorzitter van de Baileys Women’s Prize for Fiction 2014, geeft tips en legt uit hoe ze trends en ontwikkelingen uit de woordenberg destilleert. Dit jaar veel historische romans – 57, zeg maar eenderde van het totaal. De andere 101 richtten zich opvallend vaak op de tweede helft van de vorige eeuw. Onder andere Hannah Kent en Chimamanda Adichie haalden de shortlist.
  • Ook weblog Overgangstergirls doet mee aan readwomen2014. Hun eerste tip is Thriller van Suzanne Hazenberg: ,,Een huiveringwekkend, heerlijk boek, dat je niet wilt wegleggen.”
  • Clare Wright won de Stella Prize voor haar studie naar de vrouwen van een Australische mijnwerkerskolonie rond 1850. In The Forgotten Rebels of Eureka behandelt ze een gevoelige mijlpaal, een opstand van mijnwerkers die af wilden van toenemende overheidscontrole. Zowel de kolonie als die opstand zijn altijd weergegeven als een zaak van mannen, voor mannen en door mannen. Onnodig te zeggen dat historici het een en ander over het hoofd zagen. Wright vertelt de andere helft van het verhaal en ontkracht zodoende diverse mythes.
  • The Huffington Post noemt 18 boeken die veranderden hoe vrouwen zichzelf zagen. In het lijstje onder andere The Bluest Eye van Toni Morrison, Witte Oleander van Janet Finch, en de gedichten van Emily Dickinson.
  • De #readwomen2014 campagne komt uit de koker van journaliste en auteur Joanna Walsh. Ze beveelt graag vijf romans aan, die voor een deel niet meer in druk zijn. Penguin geeft één titel, Swallowing Geography van Debora Levy, echter opnieuw uit. Zodoende kunnen lezers mee op ontdekkingstocht. Wie weet volgt er meer.
  • Opzij zorgt met haar Literatuurprijs ieder jaar weer voor een lijstje vol hoogtepunten uit de Nederlandstalige literatuur. Dit jaar won Saskia de Corte met haar roman ‘Wij en ik’. Maar de shortlist leverde meer tips op: Hanna Bervoets met Alles wat er was, Margriet de Moor met Mélodie d’amourHet lam van Jannie Regnerus en De duimsprong van Mieke Zwamborn (Van Oorschot).
  • Vergeet ook Ieneke Riem niet, die dit jaar de Dioraphte Jongerenliteratuurprijs won met de verhalenbundel Zeven pogingen om een geliefde te wekken. Onder de genomineerden die nét niet wonnen, zaten Aukelien Weverling met Het land, en Saskia Maaskant met Kieuw.
  • Jaja, Jack Kerouac’s Onderweg (on the road) kennen we nu wel. Schrijfsters beheersen dit genre ook. Wat dacht je van Edith Wharton’s boek over haar motorreis door Frankrijk? En nog elf andere aanbevolen werken waarbij vrouwen en vrouwelijke personages te voet, per motor, en met de auto door landen trekken en vanalles beleven.
  • Novella’s, essays, boeken voor kinderen en tieners… The Hairpin gaf een lijstje met suggesties voor de maand april. Ook handig voor de andere maanden van het jaar. Met essays over pijn, een boek vol brieven aan overledenen, grappige kinderavonturen en de Tovenaar van Oz, maar dan heeeeeel anders.
  • Elena Poniatowska won de Cervantes Literatuurprijs, zo’n beetje de allerhoogste eer voor Spaanstalige auteurs. Ze nam de prijs op 23 april in ontvangst met een poëtische, ontroerende toespraak. Tot nu toe wonnen 35 mannen en drie vrouwen – Poniatowska is nummer vier. Vooruitgang…
  • Judith Visser stond een week lang centraal bij de site Crimezone. Ze beantwoordde onder andere vragen van lezers en gaf een interview. Vanaf mei 2014 draait de verfilming van haar roman Stuk in de Nederlandse bioscopen.

Nieuwsronde: achtergrond-editie

Wat langere, analytische stukken in de nieuwsronde van deze week. Want bij de waan van de dag is het goed om af en toe stil te staan bij trends, onderliggende thema’s, en achtergronden bij het nieuws. Enjoy…

– De Engelse kwaliteitskrant The Guardian publiceerde een serie over vrouwelijke politici. Wat maken ze mee in de democratische arena? Kun je patronen ontdekken of heeft iedere vrouw andere ervaringen? Al snel bleek uit de rondgang dat de vrouwen een overtuiging delen. Namelijk dat ontwikkelingen langzaam maar zeker de goede kant op gaan. Dat geeft hoop en motiveert hen om verder te werken aan een betere wereld. Die hoop en motivatie hebben ze hard nodig, want dit deelden de politici ook:

Around the globe, female politicians struggle with preconceived ideas of how women should speak and behave; they struggle, too, to reconcile motherhood with long, unpredictable hours and a career that rarely allows for maternity leave. […] Depressingly often, too, female politicians report ugly and highly sexualised abuse from men who seek to intimidate them out of power.

– Trouw publiceerde een essay over vrouwenbesnijdenis, en de verbanden met islam en gewoonterecht. Een prima achtergrond om discussies over deze verminkende ingreep bij meisjes beter te begrijpen. Wat vinden vrouwen er zelf van? Hier en daar tref je hun ervaringen aan op internet, meestal in de context van de strijd tegen besnijdenis. Want ja, die praktijk komt ook voor in Nederland. Het is geen ver-van-mijn-bed verhaal…

– Logisch dat vrouwen blijven steken in allerlei ondergeschikte baantjes. Ze kunnen het niet, beschikken niet over de juiste kwaliteiten, en hebben het talent niet om iets te bereiken in de wetenschap, de kunsten of de politiek. Zelfs voor zoiets vrouwelijks als koken deugen ze niet. Sorry, dames, laat eerst maar eens zien dat je een goede echtgenote en moeder bent, voordat je allerlei andere ambities najaagt…

– De Belgische politici Evie Embrechts en Ida Dequeecker kennen de debatten over vrouwen die geheel zelf, vrijwillig kiezen voor een anderhalf verdienersmodel, waarbij alle flexibiliteit en compromissen van haar moeten komen. Ze wijzen erop dat deze discussie niet gevoerd kan worden zonder na te denken over je uitgangspositie. Hou je rekening met structuren, of geloof je in een gelijk speelveld waarbij iedereen dezelfde keuzevrijheid heeft? Embrechts en Dequeecker analyseren de kwestie en geven wat handvaten om zulke debatten zuiverder te voeren.

– De organisaties achter twee grote science fiction en fantasy-prijzen, de Arthur C. Clarke Award en BSFA Awards, zien eindelijk in dat ze niet langer geloofwaardig zijn als ze bijna alleen blanke mannelijke genomineerden presenteren. Dit jaar pakken ze het anders aan. Hun bewustwording past binnen een context van toenemende alertheid op genderdiscriminatie. Vooruitgang! Bovendien hebben dit soort debatten een bredere impact dan ‘alleen een sf-aangelegenheid’. De discussie past bij iedere beweging naar meer diversiteit op welk terrein dan ook, omdat vaak dezelfde patronen optreden:

it has not escaped notice that those who protest against “pimpage” are mainly straight cis able-bodied white men, while those trying to get heard are often not in that group. In any field traditionally dominated by one particular cultural group, the arrival of people from another culture will be seen as an invasion, even if their numbers are quite small. This can quickly lead to an angry backlash.

-Baas in eigen buik blijven wordt steeds moeilijker in de Verenigde Staten. Magazine Mother Jones zette op een rij wie zich bezig houden met anti-abortus wetgeving, welke voorstellen het halen en welke niet, en wat vrouwen kunnen verwachten in 2014. Met infographics en talloze interessante weetjes. Zoals: politici die de reproductieve rechten van vrouwen in willen perken, komen met een overweldigende meerderheid uit de Republikeinse (conservatieve) hoek. En ja, het zijn bijna allemaal mannen….

– Regelmatig lees je stereotiepe verhalen over mannen, vrouwen en relaties. Wie wordt het meest beledigd door dat soort artikelen? Mannen of vrouwen? Slate Magazine telde het aantal beledigingen in een artikel over vrouwen die tijdens hun studie snel een man aan de haak moeten slaan, anders wordt het nooit meer wat met ze. Met hilarische uitkomsten.

Vrouwen redden Orange Prize voor literatuur

Een groep particulieren, waaronder de auteurs Joanna Trollope en Elizabeth Buchan, hebben de Orange Prize gered. Het is de enige prijs specifiek bedoeld voor vrouwelijke auteurs uit de Engelstalige literatuur. Hoofdsponsor Orange besloot zich echter terug te trekken. Zonder geld zou de literaire onderscheiding wegvallen. Dankzij donaties kan de prijs nu voortbestaan onder de nieuwe titel Women’s Prize for Fiction.

De vrouwen schonken graag geld om de onderscheiding te behouden, en kunnen rekenen op lof en eer:

“I wasn’t approached by anyone. I offered,” Trollope told the Observer. “I suddenly realised this was necessary. Women writers need all the help they can get,” she adds. “This is simply the best administered, most positive global prize that’s also generous in spirit and ambition. Of course I was supportive.” British booksellers and publishers joined the chorus of approval for the women who had saved Orange. Tim Hely Hutchinson, CEO of Hachette UK, said: “It inspires, encourages and rewards writers all over the world. The prize is a key event in global publishing.”

Nu de prijs is gered, kan een jury ook volgend jaar weer de aandacht vestigen op geweldige boeken van schrijfsters. Dit jaar won Madeline Miller de onderscheiding voor haar roman The Song of Achilles, een historische roman over de oorlog rondom Troje, verteld vanuit het gezichtspunt van Patroclus.

Téa Obreht wint Orange prijs 2011

Emma Donoghue leek de gedoodverfde winnaar met haar boek Room, maar de Orange prijs 2011 ging uiteindelijk naar de relatief onbekende Téa Obreht. Haar boek The Tiger’s Wife is nog niet vertaald in het Nederlands maar ligt in de Engelse versie vanaf juli op de tafels in de boekwinkels.

Obreht vertelt in The Tiger’s wife een verhaal waarin de oorlog op de Balkan en de ontsnapping van een tijger uit een dierentuin op magisch-realistische wijze met elkaar in verband staan. Ze wint met het boek een sculptuur en een prijs van 30.000 pond. Uit het juryrapport:

“The book reminds us how easily we can slip into barbarity, but also of the breadth and depth of human love. Obreht celebrates storytelling and she helps us to remember that it is the stories that we tell about ourselves, and about others, that can make us who we are and the world what it is.”

Liefde in een tijd van Chanel

Homerus Odyssee? Nee, ‘Hermés Odyssee’, met als fictieve flaptekst: ”Terwijl haar man op zee verblijft, wijdt Penelope zich aan het opzetten van haar eigen bedrijf. Ze is er zeker van dat haar ontwerpen net zo populair worden als die van Hermes – ze is geweldig op het weefgetouw! Maar hoe kan ze zich concentreren als allerlei mannen achter haar aan zitten? Zal Penelope kiezen voor de liefde, of het succes? Of kan ze toch beide hebben?”

Dat zou er volgens tijdschrift The Gloss gebeurt zijn als auteurs destijds te horen hadden gekregen dat het wat vrolijker en luchtiger moest. Het tijdschrift:

Some of our friends have been getting pushback from their editors that their manuscripts could be a little bit more “chick lit.” That’s sort of like Picasso presenting ‘The Old Guitarist’ and being told “more pink! And put a cupcake in it!”

Deze klacht komt niet uit de lucht vallen. Het boeken weblog van de Engelse krant The Guardian signaleerde twee jaar geleden al dat schrijfsters automatisch een roze kaft om hun boeken krijgen, met de titel in zwierige letters. Alles werd chicklit. Want dat verkoopt. Probleem is alleen dat al die vrolijke letters met pastelkleurtjes etc, etc. de auteurs in een hoek drukken waar ze lang niet altijd in passen. En de term zelf heeft een negatieve klank, die voor Nederlandstaligen misschien niet duidelijk is, maar voor Engelstaligen des te meer. Want ‘chick’ is van oorsprong een scheldwoord:

A glance at the slang dictionary tells us that the first recorded use dates to 1899, probably deriving from the British “bird”, and in 1927 and Sinclair Lewis’ Elmer Gantry, it’s employed thusly: “He had determined that marriage now would cramp his advancement in the church and that, anyway, he didn’t want to marry this brainless little fluffy chick, who would be of no help in impressing rich parishioners.”

Tsja, met zo’n achtergrond wordt het lastig iets positiefs te maken van het label. Zeker als je moet opereren in een omgeving die toch al niet positief aankijkt tegen vrouwelijke auteurs. (zie hiervoor onder andere hier, hier en hier, om maar een paar voorbeelden te noemen). Goed dat The Gloss met deze klassiekers-satire laat zien hoe belachelijk het is om auteurs in hokjes te willen douwen. ‘Liefde in een tijd van Chanel’. ‘Prada & Prejudice‘. Inderdaad.

Vrouwen en mannen gaan gelijk op voor Gouden Strop

De longlist voor de Gouden Strop 2011, de prijs voor het beste Nederlandse spannende boek, ziet er bijzonder uit. Vijf boeken van mannen, vijf van vrouwen, en één van een duo: Corine Kisling en haar man Paul Verhuyk. De jury houdt daar op 19 april vier tot vijf titels van over. Het is de vraag hoe de schrijfsters er dan vanaf komen, maar het is in ieder geval bijzonder dat ze de helft van de longlist uitmaken.

Eén van de genomineerde schrijfsters won eerder al de Opzij Literatuurprijs: Jessica Durlacher. Zij dingt mee naar de Gouden Strop met het boek De Held. Het juryrapport van de Opzij Literatuurprijs was vol lof over De Held. Een dijk van een thriller, een ontroerend boek, waren enkele van de kwalificaties.

De andere boeken zijn Na Delphine van Siska Mulder,  Verloren Zoon van Lieneke Dijkzeul, Maskerade van Tess Franke, en Caleidoscoop van Linda Jansma. Het is een divers gezelschap. Naast een gelauwerd auteur als Jessica Durlacher staat een debutante als Linda Jansma. Haar eerste boek verscheen bij Uitgeverij Verbum Crime. Deze uitgeverij heeft nog twee boeken van haar op stapel staan: Tweestrijd en Buitenspel. ‘Hou deze dame in de gaten’, prijst Verbum Crime haar aan.

Lieneke Dijkzeul tot slot is een veterane die vijftig jeugdboeken op haar naam heeft staan, en nu al weer een paar jaar succesvol thrillers schrijft. Onder andere Crimezone gaf haar boek Verloren Zoon een zeer lovende recensie:

Verloren zoon is een spannende, goedgeschreven, echte literaire thriller. Het zou mooi zijn na de vele nominaties voor haar eerdere boeken als Lieneke Dijkzeul voor Verloren zoon een mooie prijs in ontvangst zou kunnen nemen: de Gouden Strop of de Diamanten Kogel. Het boek verdient het zeker.

Op 19 april weten we of Dijkzeul en consorten de shortlist halen.

Geschiedenis van Amerikaanse schrijfsters krijgt lovende recensies

De Zesde Clan heeft het boek al eerder aangeraden, maar ook dagblad Trouw heeft nu A Jury of Her Peers ontdekt. In dit boek geeft Elaine Showalter een overzicht van het werk van Amerikaanse schrijfsters. Van de eerste kolonistenvrouw en haar ontmoeting met de inheemse bevolking van de Verenigde Staten, tot aan de meest moderne auteurs. Trouw bespreekt Showalter’s boek omdat er een soortgelijk overzicht is gemaakt van Vlaamse en Nederlandse schrijfters.

Schrijvende vrouwen.

Helaas ontbreekt in die bundel volgens Trouw de historische context die het boek van Showalter zo interessant maakt. ‘Schrijvende vrouwen, een kleine literatuurgeschiedenis van de Lage Landen’, houdt het op een verzameling individuele portretten van schrijfsters uit de periode van 1880 tot nu. De opstellers van dit boek stelden voor iedere auteur een keurige biografie op, met een korte bespreking van hun werk. Naast grootheden zoals Anna de Savornin Lohman komen ook vergeten schrijfsters aan bod, zoals Melati van Java en Virginie Loveling.

Vanwege de individuele aanpak per auteur ontbreken de rode lijnen en de grotere, overkoepelende thema’s. Vanwege de historische aanpak van Showalter weet zij bij de Amerikaanse schrijfsters die thema’s juist wel voor het voetlicht te brengen. Trouw somt ze even op:

Dankzij de weelde aan beschikbare studies, kost het Showalter weinig moeite thema’s te ontdekken in de boeken en levens van deze vrouwen: gemengde gevoelens over het moederschap, gedwarsboomde liefde, ingehouden woede, het verlangen naar een minder beperkt bestaan, en matrofobie, ofwel de angst net zo te worden als je moeder. […] Showalter slaagt erin alles in één beweging te vangen: de uit de mode geraakte publiekslievelingen, de worstelende eenlingen én diegenen die nu ouderwets lijken, maar de pioniers waren van hun eigen tijd. Dat maakt haar boek tot een opwindend verhaal over vrouwelijk-artistiek heldendom én een belangrijke bijdrage aan de geschiedenis van de literatuur.

Dat zouden we in Nederland en Vlaanderen ook wel kunnen gebruiken. Enfin, we hebben nu in ieder geval een mooie bundel portretten. Hopelijk treffen lezers auteurs aan van wie ze wel eens iets willen lezen, en kunnen schrijfsters als Melati van Java een nieuw, modern publiek aanboren.

Monopolie schrijvers kan omslaan met wat gerichte aandacht

Status verkrijgen door een boek te publiceren is nog steeds voornamelijk voorbehouden aan blanke mannelijke auteurs. Zij krijgen de meerderheid van de recensies in gezaghebbende bladen, de opdrachten om te schrijven voor de gezaghebbende media, en domineren op die manier het publieke domein. Dat blijkt uit recent onderzoek naar de situatie van schrijfsters in de Engelstalige literaire wereld. Het kan ook anders. In Nederland slaat onder andere uitgeverij Artemis een andere weg in. En Engelse kranten wisten de monocultuur van blanke mannen te doorbreken door beter na te denken over hun aanpak.

Meer lezen over dit onderwerp? Dit boek is een goede keuze.

Eerst maar even het deprimerende nieuws, dan hebben we dat gehad. Zowel in Engeland als in de Verenigde Staten gaat driekwart van alle aandacht naar blanke mannelijke auteurs. Zij krijgen de recensies, en in eveneens driekwart van de gevallen was de recensent ook een man. Negatieve uitschieter is de New York Review of Books: hier verdwijnen vrouwelijke auteurs en recensenten helemaal uit het zicht. Maar liefst 83% van de bijdragen is een door een man geschreven bespreking van het werk van een man.

In het Nederlandstalige gebied is de situatie niet veel anders. Mariët Meesters constateert dat vrouwen statistisch gezien minder nominaties krijgen dan je op grond van hun aandeel in publicaties mag verwachten. Als ze al genomineerd zijn maken ze minder kans om te winnen. Ook merkt ze een toename van vooroordelen: mannen die zeggen dat vrouwen helemaal niet schrijven, of beweren dat vrouwen voornamelijk voor andere vrouwen schrijven, in hun eigen roze gekleurde niche markt. Ook in België laten studies zien dat schrijfsters veel meer moeite moeten doen om aan de bak te komen.

Verklaringen te over voor dit fenomeen: ontbreekt het de schrijfsters aan zelfvertrouwen? Of is het een gevolg van ingesleten normen en waarden, waarin een boek van een man automatisch hoger gewaardeerd wordt dan dat van een vrouw? De commentatoren bij een artikel in de Guardian denken dat dit laatste een grote rol speelt. Ze vergeleken onder andere romans van Dan Brown met Sophie Kinsella. In beide gevallen populaire boeken met bordkartonnen personages en onlogische verwikkelingen, maar Brown krijgt de recensies terwijl Kinsella hooguit genoemd wordt in reportages over chicklit. Hmmm…..

Dan zijn er nog de op de persoon gerichte vooroordelen. Niet alleen Mariët Meesters wijst daarop, het probleem kwam ook duidelijk naar voren in 2007, toen het Libris rapport de bijdragen van vrouwen massaal afserveerde als lichtgewicht. Auteur Herman Stevens nam deel aan een debatavond naar aanleiding van dit schandaal, en vat de situatie kort samen:

Er (wordt) in onze literatuur nog steeds met twee maten wordt gemeten. Terwijl een man zich nooit hoeft te rechtvaardigen als hij een boek de wereld instuurt, moeten vrouwelijke schrijvers allerlei vooroordelen overwinnen. […]  Schrijfsters zijn al gauw “lichtgewicht” en schrijven over “kleine persoonlijke wissewasjes en relatieproblemen al dan niet eindigend in moord of een cursus”.

Kortom, het literaire klimaat pakt anders uit al naar gelang je geslacht. Ben je een man dan is het klimaat warm en zonnig, vol schouderklopjes. Ben je een vrouw dan regent het en heb je te maken met gure tegenwind.

Kan het ook anders? Ja. In Nederland richt uitgeverij Artemis zich specifiek op schrijfsters. Met groot succes: ‘Haar naam was Sarah’ van Tatiana de Rosnay was in 2010 het best verkopende boek in Nederland. Het boek kwam dankzij Artmis beschikbaar voor Nederland, en met dit verkoopsucces kan de uitgeverij vrouwelijk talent verder koesteren en publiceren.

In de Engelstalige wereld weten literaire bladen soms ook uit het blanke mannen patroon te breken. De kranten Guardian en Observer plaatsten recensies die in bijna gelijke verhoudingen geschreven waren door mannen en vrouwen. De gerecenseerde boeken kwamen in ruim zestig procent van de gevallen van een mannelijke auteur, maar dat was beter dan de 83% van de New York Review. Dit positievere beeld is het gevolg van bewust beleid:

The Observer’s literary editor, William Skidelsky, said that it would be “unduly rigid” to attempt to enforce “a strict 50/50 division of genders on the Observer’s books pages”, but added that he does “try to ensure each week that there is a decent male-female spread in terms both of the authors we cover and the people we get to review them”.

Zo kan het dus ook. Het laat zien dat de scheve verhoudingen met bewustwording en wat aandacht in geen tijd te verbeteren zijn, en dat vrouwen meer kansen krijgen naarmate mensen beter inzien welke automatismen ze hanteren bij het kiezen van auteurs en recensenten. Hopelijk gaan meer media en uitgeverijen deze goede voorbeelden volgen.

Girlebooks, voor al uw e-boeken van schrijfsters

In bezit van een e-reader? Engelse taal geen probleem voor je? Bezoek dan een keer de site Girlebooks. De site wil klassieke werken van schrijfsters toegankelijk maken voor een breed publiek, en zet hun boeken gratis op het net om naar je e-reader te downloaden. Naast zeer gangbare titels, zoals Heidi (jawel) en Jane Eyre, grossiert Girlebooks in boeken die niet erg bekend meer zijn. Zoals The Leavenworth Case, een Engels moordmysterie uit 1878. Kathy Reichs en Ruth Rendell ontstonden niet in een vacuüm….

Girlebooks is opgericht door een team van moeder en dochter: Laura en Joyce McDonald. Met behulp van vele vrijwilligers verzamelen ze titels en maken ze technisch beschikbaar voor allerlei digitale dragers, waaronder de e-reader. Over de reden waarom het alleen gaat om boeken van vrouwen, zijn de McDonalds duidelijk:

We love books by both men and women. However, if we may generalize, women’s most loved and re-read books are generally books by other women. The same is probably true for men. Also, as women authors were not always as celebrated and promoted as they are today, we are digging up many forgotten books that that we believe deserve a wider audience than they have.

Enfin, een site om lekker te snuffelen, recensies te lezen, te kijken in de commentaren wat andere lezers vonden, downloaden en heerlijk op de bank je boekje lezen. Let op: tussen de vele, vele gratis titels staan hier en daar ook nieuwe titels, die onder verschillende rechten vallen en daarom wel iets kosten. Drie dollar bijvoorbeeld. Je ziet het meteen als je op een titel klikt, dus als het goed is word je niet overvallen door een financiële transactie.