Tag Archives: openbaar vervoer

Dat soort complimenten zijn helemaal geen complimenten

Bij dit geweldige artikel van Laura Bates van het Everyday Sexism Project moest ik meteen denken aan een recent incident bij de NS. Een vrouw meldde dat een conducteur in de trein ongewenst achter haar aan zat, naast haar ging zitten en aandacht wilde. Een anonieme klantenservice medewerker was niet onder de indruk van haar klacht. Zie het maar als een compliment, kreeg ze te horen. Beetje flirten, moet kunnen, en als het echt vervelend wordt kun je er zelf iets van zeggen.

Jahaaa…. alleen het probleem is: dit soort gedrag van mannen is geen compliment. Het is niet ‘een beetje flirten’. En de circa 90% vrouwen die erg zenuwachtig worden van zulke mannen hebben volkomen gelijk, want als ze laten merken niet van zulk gedrag gediend te zijn, breekt de hel verrassend snel los. Zoals Laura Bates analyseert: situaties escaleren in een oogwenk, met zeer negatieve gevolgen voor de vrouw die een grens stelde:

Women who have shared their experiences with the Everyday Sexism Project, which I founded, have variously described being chased, hit by cars, punched, spat on, having bricks and bottles thrown at them, and being subjected to sexual assault – all after rejecting unwanted male advances. Yet, had they reported the initial ‘compliment’ that began the interaction, many would have told them to be grateful, to smile, to enjoy it.

Precies de eerste reactie van de NS-medewerker. Compliment! Doe niet zo moeilijk! Maar deze complimenten die geen complimenten zijn, gebeuren in een context van mannen die een instrumentele kijk hebben op vrouwen. Vrouwen verdienen alleen ”respect” in de mate waarin ze voldoen aan zijn behoefte, inclusief het beschikbaar stellen van haar lijf. Dat lijf is niet van haarzelf, maar van hem, om te bekijken, te beoordelen en desgewenst te bepotelen.

Het is de kijk op vrouwen die je tegen komt bij intellectuele auteurs die belangrijke maatschappelijke misstanden aan de kaak stellen. Het is de blik die je tegenkomt bij de studenten die een bangalijst van sexy studentes samenstellen en rondmailen. Het is de blik die je tegenkomt bij hoog opgeleide consultants van internationale accountantsbureau’s. Het is de blik die naar voren komt in rap- en hiphopvideo’s, bij presidentskandidaten voor wie zelfs een Miss Universe niet knap en aantrekkelijk genoeg is en bij journalisten die astronautes vragen hoe dat zit met hun lippenstift in de ruimte.

Het is een blik die vrouwen reduceert tot gebruiksvoorwerp en seksobject. Je hebt als man het recht dat voorwerp te gebruiken, want daar is het voor. Dat voorwerp moet niet opeens amok maken, aldus Bates:

There is a power dynamic at play here – a hierarchy that dictates whose body belongs to whom. Violence is the price for those who dare to break these unwritten rules.

Daarom is het volstrekt terecht dat de politie in Engeland een hatecrime maakt van straatintimidatie en andere vormen van agressie tegen vrouwen in de openbare ruimte. Dat nafluiten, toeroepen, jezelf opdringen en vrouwen achtervolgen, schoppen en slaan, komt voort uit haat en minachting van vrouwen. Je moet zulk gedrag aanpakken voordat het escaleert. Zie voor ons land: stop straatintimidatie. En de Nederlandse tak van Hollaback, waar vrouwen incidenten kunnen melden en steun krijgen om standvastig te blijven. Want, zoals Laura Bates zegt:

We will never fully address the harassment and violence women face unless we begin at its roots, by tackling the underlying idea that women are second class citizens, that their bodies are fair game for male comment and touching, and that men have an inherent ‘right’ to expect a sexual response from a woman. This is a problem that can only be solved by disrupting that sense of entitlement that some men believe holds true.

Openbaar vervoer blijft mijnenveld voor vrouwen

Zes mannen slaan vrouw in elkaar. Zomaar een berichtje in De Volkskrant. Volgens de leverancier van het nieuws, persagentschap ANP, zat de vrouw op vrijdagavond in een bus. Twee mannen van rond de 25 spraken haar aan. Er volgde een discussie en nadat de vrouw uitstapte kreeg ze het duo achter zich aan. De mannen kregen hulp van vier maten, begonnen te slaan en bleven slaan, ook toen ze al op de grond lag. De vrouw wist uiteindelijk te ontsnappen. De politie heeft tot nu toe nog niemand aangehouden. Typisch een geval van Schrödingers Aanvaller...

Campagne in de V.S.

Zomaar een berichtje, maar als vrouw slaat de schrik je om het hart. Velen, zeer velen van ons, komt dit scenario bekend voor. Het is op z’n minst een schrikbeeld.  Of we hebben al varianten meegemaakt van dit verhaal. Het blijft opvallend hoe snel in het openbaar aangesproken worden door onbekende mannen uitdraait op explicietere vormen van agressie. ‘Heej mooie benen, heej, heej meisje, zeg eens wat, lach eens, verdomme, KUTHOER!!!!’ Dat genre. Soms blijft het bij schelden. Soms niet.

Onderzoek wijst uit dat vrouwen vaak last hebben van onbekende mannen die hen aanspreken in openbare ruimtes. In alle definities van het woord staat centraal dat je elkaar niet kent, maar dat de een toch vindt dat hij de persoonlijke ruimte van de ander mag claimen. In Londen maakt vier op de tien jonge vrouwen dit regelmatig mee – en waarschijnlijk onderschat die enquete het probleem. Vandaar dat de politie inmiddels een speciaal project opzette om het openbaar vervoer voor vrouwen minder te laten lijken op spitsroeden lopen. Vandaar dat we in 22 landen de organisatie Hollaback kennen.

Dat zogenaamde ‘gezellig aanspreken, niks aan de hand toch’ is op zich al schadelijk:

catcalls, wolf-whistles and groping – persistent, unsolicited intrusions into your personal space – are not only irritating and upsetting, but really damaging to women and girls’ self-esteem.

Bovendien loopt de situatie te vaak uit de hand. Het begint met fluiten of hoi zeggen, en het eindigt in 20 procent van de gevallen in een aanval, bleek uit een onderzoek van Stop Street Harassment onder 811 vrouwen. Bij gebrek aan wetenschappelijke belangstelling voor het onderwerp zijn dat zo’n beetje de beste gegevens die we hebben. Voor de rest zijn het anecdotes over persoonlijke ervaringen. Ook dat is een probleem, maar dat moet wachten tot een volgende blogpost.

Kortom, in plaats van Schrödingers Rapist (zie ook hier voor meer uitleg over dit begrip) hebben vrouwen op straat en in het openbaar vervoer te maken met een variant, namelijk Schrödingers Aanvaller. Je zit in trein, bus of tram. Of je loopt op straat. Een man spreekt je aan. Dat is Schrödingers Aanvaller. Want je kent hem niet. Als hij je aanspreekt weet je niet precies of die persoon je grenzen zal respecteren, of dat het praatje een voorbode is van geweld.

Het ANP-bericht lijkt een geïsoleerd incident, maar dat is het hoogstwaarschijnlijk niet. De hele gang van zaken riekt naar een gevalletje Schrödingers Aanvaller, dat toevallig de krant haalde. Het topje van de ijsberg.

Culturele patronen hullen zich in vanzelfsprekendheid

Ooit gelet op de figuren op waarschuwings- en verkeersborden? Of de houding waarin mannen en vrouwen op posters en flyers staan? De website Sociological Images brengt al jaren in kaart hoe culturele fenomenen mannelijkheid en vrouwelijkheid tonen. Het gaat om patronen die zich vermommen in vanzelfsprekendheid. Ze vallen niet op, maar ondertussen nestelen de beelden zich in je geheugen. Van daaruit fluisteren ze boodschappen als ‘vrouwen zorgen voor kinderen, mannen niet’.

Voorbeelden te over. Neem waarschuwingen- en verkeersbordjes in de openbare ruimte. Vaak staan daar primitief getekende figuurtjes op die laten zien wat je moet doen of laten. Ze geven boodschappen als ‘hou de reling vast’ of ‘invaliden zitplaats’. Tegelijkertijd zeggen ze echter nog iets anders. Zo zijn de poppetjes meestal mannelijk, tenzij het bord iets zegt over omgaan met kinderen. Dan krijgt het poppetje opeens een rok aan:

In case you doubted it, the fact that the fourth panel includes a stick figure in a skirt (1) proves that the non-skirted stick figures are implicitly men and, on an entirely different note, (2) reminds us that men do not take care of children. Similarly, these two pictures of warning signs for moving sidewalks (snapped in the Dublin airport) feature “neutral” stick figures, unless a child is involved

Nederland krijgt een aparte vermelding omdat wij zonder poppetje tóch duidelijk weten te maken wie actief is en wie niet. Onze borden en stoplichten voor fietsers tonen namelijk een herenfiets.

Hetzelfde gebeurt met sites die je de mogelijkheid geven een foto in je profiel op te nemen. Zolang je dat niet doet toont de site een geanonimiseerde avatar. Dat is opvallend vaak een mannelijk silhouet. Terwijl dat niet zo hoeft te zijn, want er zijn ook voorbeelden van neutrale of vrouwelijke avatars.

Nog een voorbeeld: de manier waarop mannen en vrouwen op posters, flyers en reclames getoond worden. Opvallend vaak staat de man rechtop, terwijl de vrouw zich in allerlei bochten wringt. Hij kijkt direct naar de kijker, zij toont een silhouet of kijkt schalks opzij. Hij staat, zij poseert. Vaak in een houding die borsten en billen accentueert. Zo’n houding seksualiseert een vrouw niet alleen, het kan bovendien nog andere boodschappen overbrengen:

As these types of images add up in our subconscious, they tell us a story about masculinity and femininity.  It’s a complicated one, but might include lessons like this: men face things head on, while women are uncertain; women pose and men take action;  men are straightforward, women sly.

Waren deze voorbeelden nog redelijk impliciet, als het gaat om de marketing van consumentenproducten worden de signalen explicieter. Fabrikanten laten duidelijk merken of hun spullen voor een jongen / man of meisje / vrouw zijn. Door de verpakking roze of blauw te maken. Door piraten voor de jongens en prinsessen voor de meisjes te tonen. Of door de naamgeving van het product. Zo verkoopt Albert Heijn jongenspasta en meisjespasta. Uiteraard in een roze en blauwe verpakking.

Wat veel van deze culturele patronen uiteindelijk tonen is dat ‘man’ de neutrale algemene basis vormt. ‘Vrouw’ wijkt af. Je hebt poppetjes op verkeerstekens, en je hebt bordjes die vrouwen vertellen dat ze in deze trein hun kind op schoot moeten houden. Je hebt deodorant, en deodorant voor vrouwen. Die boodschap versterkt ongelijkheden in de samenleving. Gelukkig kan het ook anders!

Vrouwen willen niet achter in de bus zitten

Indonesië voerde eerder deze week in de stad Jakarta aparte wagons voor vrouwen in. Het gedrag van bepaalde mannen in het openbaar vervoer nam zulke vormen aan, dat de treinmaatschappij ingreep. In de eigen wagons kunnen vrouwen zich ontspannen en reizen zonder dat ze half aangerand worden, dus de eerste reacties zijn positief. En de gemengde coupé’s blijven beschikbaar voor iedereen, man of vrouw.

Hoe anders is het in Jeruzalem. Daar rijden buslijnen waar de ultra orthodoxe gedragscodes zijn ingesteld, en waar vrouwen achterin moeten zitten. Deze bussen zorgen voor steeds meer botsingen tussen seculiere en orthodoxe bewoners. Orthodoxe joden bekogelen ‘gewone’ bussen. Seculiere vrouwen die niet achterin wilden zitten krijgen te maken met intimidatie en geweld. Groepen vrouwen zijn het zo zat, dat ze een protestbeweging begonnen onder het motto: zeg nee tegen achter in de bus zitten. Ze hebben rechtszaken aangespannen en dringen bij de overheid aan op maatregelen.

Wat is het verschil? Apart zitten is apart zitten, toch? Maar dat is niet helemaal waar. De orthodoxe buslijnen in Jeruzalem stoppen ook in seculiere wijken. Op sommige lijnen rijden er louter orthodoxe bussen. Wie niet tot de orthodoxe gemeenschap hoort, heeft een grote kans om in botsing te komen met een normen en waardensysteem waar je eigenlijk niet aan wilt. Ik stel me zo voor dat je in Nederland opeens in een SGP bus blijkt te zitten, en er weer uit wordt gedonderd omdat je een broek draagt. Zou een vreemde ervaring zijn.

Bovendien roept achter in de bus zitten bij veel vrouwen uit de seculiere bevolking een gevoel op van vernedering. Wie minderwaardig is, zit achterin. Dat weten we al sinds de apartheid en de rassenscheiding. Er was een Rosa Parks voor nodig, die ook weigerde om achter in de bus te zitten, om een einde te maken aan die vorm van racisme. Daarnaast signaleren diverse woordvoerders dat de koshere bussen een veel grotere betekenis hebben gekregen dan je zou verwachten. Het is een symbool geworden van de strijd om macht en invloed. Wie hebben het voor het zeggen in Jeruzalem? Internetmagazin Salon.com citeert onder andere Anat Hoffman van het Religious Action Center of Reform Judaism:

The suggestion that a voluntary arrangement can be enforced is very funny. … I think the countdown started today about segregation as a religious expression in the Jewish state. … It’s a slippery slope. If signage makes it kosher, then next we are going to find segregated post offices, HMOs and sidewalks, all of which we already know examples of.

In Jakarta daarentegen spelen dit soort politieke en religieuze overwegingen veel minder. Het gaat om seksuele intimidatie in het openbaar vervoer, waardoor vrouwen problemen ondervinden met het reizen. Om reizen weer wat aantrekkelijker te maken kunnen vrouwen kiezen welk treinstel ze nemen, en als ze apart willen zitten is er niet binnen een wagon een onderscheid in de zin van mannen voor en vrouwen achter.

Ook in Mexico Stad is het geen probleem. De stad ging in 2008 over op aparte metrostellen voor vrouwen, om precies dezelfde reden: vrouwen enige bescherming bieden tegen grijpgrage mannen. Ook hier blijven in principe alle wagons beschikbaar, de keuze is aan de vrouw. De San Francisco Chronicler interviewde vrouwen destijds, en die waren dolblij: eindelijk rustig reizen zonder gedoe met mannen. En ook in Japan, Tokyo, geven aparte wagons lucht aan vrouwen die het gegraai van mannen spuugzat zijn.

Aparte wagon voor vrouwen in de metro van Tokyo. Bron: BBC.

Blijft natuurlijk de open deur staan dat het triest is dat die aparte vrouwenwagons in Jakarta, Tokyo en Mexico Stad nodig zijn. Mannen zouden zich fatsoenlijk moeten gedragen, dan heb je dit probleem helemaal niet. Maar dat is de ideale wereld, en helaas hebben we die nu niet. Als vrouwen kunnen kiezen, en als ze dat willen, lekker rustig in hun eigen wagon zitten, so be it.