Tag Archives: onbewuste vooroordelen

Onbewuste vooroordelen nekken wetenschapsters

Als je onderzoekstijd wil aanvragen bij de beheerders van de Hubble telescoop, kun je maar beter een man zijn. Hun aanvragen worden 9 tot 11% vaker gehonoreerd dan verzoeken van vrouwelijke wetenschappers. Een wetenschapster die deelnam aan de beoordelingsprocessen verwijst naar onbewuste vooroordelen om de verschillen te verklaren. Ze maakt zich zorgen, want wetenschappers hebben de beelden van de Hubble nodig om verder te kunnen met hun onderzoek. Als vrouwen minder toegang krijgen dan mannen, worden wetenschapsters op achterstand gezet.

In Scientific American zegt Meg Urry van de Hubble proposal review committee:

Meg Urry, who formerly led the Hubble proposal review committee for several years and admitted to frustration that some of the results occurred during her tenure. “I made a lot of efforts to have women on the review committees, and during the review I spent time listening to the deliberations of each panel. I never heard anything that struck me as discrimination—and my antennae are definitely tuned for such things—so it’s clear the bias is very subtle, and that both men and women are biased.”

Urry baseert zich daarbij op diverse wetenschappelijke onderzoeken, die keer op keer hetzelfde patroon weergeven. Zowel mannen als vrouwen groeien op in een omgeving waarbij mensen mannen anders zien dan vrouwen. Dit uit zich niet alleen in roze en blauwe vakken in speelgoedzaken, of kinderkleding met roze opschriften zoals ‘Lief’ en blauwe opschriften zoals “Stoer’. Het leidt ook tot waardeoordelen.

Die waardeoordelen pakken meestal nadelig uit voor vrouwen. Veel mensen denken bij ‘succesvolle wetenschapper’ nog altijd automatisch aan een blanke man. Of, in de campagneposters van Naturalis: veelal blanke jongens en mannen die wetenschap dóen, met een in een blauw (= codetaal voor ‘mannelijk’) jasje geklede ‘pop-up’ wetenschapper als een soort mascotte:

Er is ook een poster met twee meisjes, waarbij de kleur roze domineert. Het moet niet te verwarrend worden natuurlijk!

Hetzelfde gebeurt in ondernemingen. Goede manager? Automatisch volgt het beeld van een blanke man. Dus nemen managers vaker een man aan. Vrouwen zijn de rare Ander in dit geheel, de afwijking van de norm. Ze worden vaker met argwaan bekeken en vaker op afstand gehouden. Door zowel mannen als vrouwen, want nogmaals: we zijn allemaal seksisten in een van seksisme doordrenkte cultuur.

Bij de Hubble telescoop leiden dit soort normen en waardenpatronen tot uitkomsten waarbij mannen systematisch in het voordeel zijn. Met een vrouw als trekker van een aanvraag had je gemiddeld negen tot elf procent meer kans om geen tijd met de Hubble telescoop te krijgen. Bij gebrek aan andere zinnige verklaringen voor dit verschil, en in het licht van al die studies die soortgelijke patronen aantonen, is het volstrekt logisch dat Urry de lijn van de meest recente inzichten doortrekt en vermoedt dat onbewust seksisme ook in dit geval, voor de zoveelste keer, vrouwen benadeelt.

Het positieve nieuws: wetenschapsters doen ieder jaar opnieuw meer aanvragen. Hun verzoeken maken nu bijna een kwart van het totaal uit. Da’s een positieve trend waarvan de selectiecommissie hoopt dat die zich voortzet. Daarnaast gaat de organisatie rondom de Hubble de procedures nalopen om het risico van onbewuste vooroordelen beter uit te sluiten. Bijvoorbeeld door aanvragen voortaan anoniem in te laten dienen. Bij symfonie orkesten leidde anoniem auditie doen, onzichtbaar achter een gordijn, tot 30% meer vrouwelijke orkestleden. Zo’n ingreep heeft dus bewezen effect en zou ook in dit geval nuttig kunnen zijn.

Bingokaart voor conferenties die vrouwen vergeten

Oeps, tsja, een congres en toevallig zijn alle sprekers man. Spreker? Man! Logisch toch? En de vrouwen dan? O, nou, we hadden twee vrouwen uitgenodigd maar eentje wilde niet, dus wat moet je dan? Tsja, er houden zich nou eenmaal weinig vrouwen bezig met dit soort kwesties. Vrouwelijke sprekers? Bestaan die dan? Enzovoorts. Je zou er moedeloos van worden. Maar vrees niet, je kunt zulke drogredenen, smoesjes en luiheid nu aangrijpen voor een gezellig potje bingo. Het vakje ‘Free’ zou je kunnen reserveren voor de organisaties die niet eens de moeite nemen hun keuze voor mannen uit te leggen. Enjoy:

Female-Conference-Speaker-Bingo-e1348511495522

Situatie hopeloos? Huur een vrouw in om met het schip ten onder te gaan

Gaat het fout in het zakenleven? Dan denken mensen automatisch aan leiders met als vrouwelijk gekwalificeerde eigenschappen. Prompt nemen bedrijven daarna in die situatie vaker een vrouw aan. Deze leidster gaat vervolgens roemloos met het schip ten onder. Kortom, situatie hopeloos? Neem een vrouw aan om de schuld op zich te nemen.

Dat mechanisme kwam naar voren uit een serie onderzoeken van Michelle Ryan, onder andere gepubliceerd in het Journal of Applied Psychology. De volledige tekst van het onderzoek zit achter een betaalmuur, maar zakenblad Forbes las de onderzoeken en bracht voor een breder publiek in kaart hoe het werkt. Het gaat als volgt:

  • Bij het woord ‘manager’ of ‘leider’ denken de meeste mensen automatisch aan mannen. Zij hebben de juiste eigenschappen, zoals assertiviteit, dominantie en besluitvaardigheid, om bedrijven goed te leiden.
  • Gaat het mis met een bedrijf, dan raken mensen van slag. De kloof ontstaat met name omdat het zijn van een ‘onsuccesvolle manager’ haaks staat op ‘man-zijn’.
  • De onsuccesvolle leider, die geen man kan zijn, wordt geassocieerd met begrippen als passief, nerveus, angstig. Dat zijn vrouwelijke trekken.
  • Eureka! De onsuccesvolle manager heeft niet alleen vrouwelijke trekken, ze is ook gewoon een vrouw.
  • Dus zoek je vaker een vrouwelijke manager in crisissituaties. Zij is uitermate geschikt voor het managen van het falende team, het incasseren van klappen en verantwoordelijkheid nemen voor falen. En logisch dat ze faalt, want ze had immers vrouwelijke eigenschappen zoals passiviteit en nervositeit.
  • De wereld klopt weer. Phew, wat een opluchting!

Voor alle duidelijkheid: het gaat hier om onbewuste processen. Ook Forbes neemt aan dat geen enkel bedrijf bewust, willens en wetens, een vrouw uitkiest om als zondebok te fungeren. Het probleem is echter dat onbewuste vooroordelen niet opeens wegvallen omdat ze onbewust zijn. Integendeel, ze woekeren ondergronds, uit het zicht, en beïnvloeden besluiten op manieren die vaak nadelig uitpakken voor vrouwen.

Bovenstaand proces van associaties, aannames en vooroordelen over mannelijkheid en vrouwelijkheid, draagt onder andere bij aan het bestaan van de glazen klif. Onderzoekster Ryan bestudeert dat gegeven al een aantal jaar. Het gaat bij de glazen klif om het patroon dat vrouwen vooral kans maken op belangrijke posities in organisaties die falen. Ze komen pas aan bod nadat het mannelijk leiderschapsmodel aantoonbaar mislukte. Vanwege de problematische situatie loopt een vrouw vervolgens een veel groter risico om te falen. Zie je wel? Vrouw = probleem.  Man = succes. Precies wat iedereen al dacht.

Webmagazine Jezebel noemt de hele situatie een gekmakende vicieuze cirkel:

Thanks to certain traits being stereotypically cast as “female,” women are more likely to be hired on to steer sinking ships, thus propping up the idea (when those ships inevitably go under) that women aren’t good in business because of our indomitable feels, which then feeds back into the idea that women are tactful sacks of intuition, perfect for putting your dying business to sleep. Enjoy your shitty eternal spin cycle, businesswomen!

Gelukkig kun je uit de drie onderzoeken ook sprankjes hoop ontdekken. Forbes signaleert dat een succesvolle manager tegenwoordig iets vaker ook vrouwelijke trekjes krijgt toebedeeld. Blijkbaar beginnen we als cultuur langzaam door te krijgen dat ook vrouwen goed voor het bedrijfsleven kunnen zijn. Stap 1 van het proces zwakt zodoende iets af, zodat de vervolgstappen in de toekomst wat minder vaak optreden. De link ‘het gaat mis, huur een vrouw in’ bleek bovendien wat zwakker of zelfs afwezig, als de functieomschrijving expliciet stelde dat de manager ook de woordvoering zou doen en actief moest proberen het tij te keren. Ook dat biedt hoop.

Tot slot: gezien alle vooroordelen en onbewuste associaties wordt het hoog tijd om veel meer tamtam te maken als vrouwen succes hebben. Dat kan een tegenwicht bieden voor al die onderbuikgevoelens.

De Gereedschapskist: het Matilda Effect

Soms zien mensen een bepaald patroon pas als er een term voor bestaat. Zo verdwijnen vrouwen opvallend vaak uit beeld in de wetenschap. Ze kunnen nog zulke fantastische ontdekkingen doen, maar de waardering, de prijzen en de vermelding in de geschiedenisboekjes gaan naar de mannen. Zoals bij deze zes wetenschapsters die National Geographic onlangs alsnog erkenning gaf. Dit fenomeen heeft een naam: het Matilda effect.

Rossiter vernoemde het Matilda effect naar de Amerikaanse feministe Matilda Joslyn Gage.

Onderzoekster Margaret Rossiter bedacht het begrip twintig jaar geleden, in 1993. Het Matilda effect staat voor het over het hoofd zien van de prestaties van vrouwen, danwel het aan mannen toeschrijven van de prestaties van vrouwen. In beide gevallen verdwijnt de vrouw naar de marge en blijft het beeld van ‘de wetenschapper als man’ intact.

Rossiter vernoemde het Matilda effect naar de Amerikaanse feministe Matilda Joslyn Gage. Die schreef anderhalve eeuw geleden ‘De Vrouw als Uitvinder’, en bekritiseerde het feit dat vrouwen door de eeuwen heen geen erkenning kregen voor hun prestaties en meestal nauwelijks konden profiteren van hun uitvindingen.

Indertijd speelde de tijdgeest een grote rol. Vrouwen hoorden huisvrouw en moeder te zijn, geen uitvinder. Na allerlei feministische golven hebben vrouwen veel meer mogelijkheden. Anno nu bestaat die tendens echter nog steeds, want de onderliggende oorzaak bleef intact. Namelijk systematische discriminatie van vrouwen, onder andere voortvloeiend uit onbewuste vooroordelen. Vrouwen beginnen al meteen met een achterstand ten opzichte van hun mannelijke leeftijdsgenoten, en dat wordt er in de loop van hun carrière alleen maar erger op.

Als universiteiten vrouwen al weten te behouden, als vrouwen al doordringen tot de positie van professor, dan nog is het maar de vraag of ze erkenning krijgen voor hun werk.  Rossiter kon voorbeeld na voorbeeld noemen van vrouwen die uitvindingen deden en zorgden voor doorbraken in de wetenschap. Om vervolgens geen enkele erkenning te krijgen. Onder andere de Nobelprijs commissie werd berucht om het belonen van de man, en het negeren van de vrouw.

Rossiter signaleert dat veel mannen hun mond hielden en hun voordeel deden met de situatie. Gelukkig waren er ook wetenschappers die zo misselijk werden van het onrecht, dat ze persoonlijk hun best deden om de schade van het Matilda effect enigszins te beperken:

Frieda Robscheit-Robbins, the associate for thirty years of pathologist George Hoyt Whipple and the co-author of nearly all of his/their publications, did not share his Nobel Prize for Medicine in 1934. (Two men at other institutions did.) But Whipple, realizing his indebtedness to her and recognizing the awkwardness and injustice of the award, praised her lavishly and even shared the prize money with her and two other female assistants.

Het Matilda effect beperkt zich uiteraard niet tot de wetenschap. Het fenomeen treedt op in alle gebieden waar mensen creatief of wetenschappelijk bezig zijn, en door anderen gewaardeerd worden – of niet. Neem de literatuur. Ook daar meten mensen met twee maten. Zo bestond de jury van de Libris prijs het in 2007 om met name schrijfsters neer te sabelen omdat ze alleen kleine persoonlijke wissewasjes behandelden. Om daarna een man te eren voor een roman over zijn kinderen. Als een vrouw dat doet wordt ze weggehoond, als een man het doet krijgt hij 50.000 euro en een lovend juryrapport.

Zie verder: het vrouwelijke geeft geen status. Of een aflevering van de Gereedschapskist over een ander fenomeen, namelijk het Paula Principe. Dit is het fenomeen waarbij vrouwen veel minder promotie krijgen dan je op grond van hun prestaties zou mogen verwachten, zodat ze eindigen op een niveau onder hun kunnen.

Diversiteit in de top werkt

Investeerders, opgelet. Het loont letterlijk de moeite om te onderzoeken hoe divers het hoger management van bedrijven is. Want met vrouwen in de top presteren ondernemingen beter, met name als het gaat om vernieuwing en de juiste keuzes maken bij complexe vraagstukken. Dit blijkt uit een onderzoek naar de besluitvorming bij 624 directeuren van Canadese bedrijven. Heeft een bedrijf een mannelijke monocultuur aan de top, dan doet die onderneming eigenlijk de aandeelhouders tekort, concludeert een Canadese universiteit.

Groepen zoals deze nemen NIET de beste beslissingen.

Op dit moment maken vrouwen slechts 10 procent van de directeuren. Co-auteur Chris Bart, business professor bij de McMaster University in Hamilton, Canada, vindt dat ondernemingen hun aandeelhouders tekort doen als zij geen vrouwen in de top van het bedrijf toelaten. Bart wijst naar de bestaande mannenclub als oorzaak van het lage percentage Canadese topvrouwen:

Despite their ability, he argues the ongoing shortage of women on boards is not due to a shortage of women in top ranks, but is actually caused by a reluctance by some men to hire women because they have a more challenging decision-making style and are less deferential to tradition or defined power structures. […] ”…A woman comes on a board, and she says ‘I understand tradition and the way you’ve always done things, but let’s look at it differently, and why are we doing it the same way we’ve always done it for 50 years,’” he suggests.

Tsja, da’s vervelend natuurlijk. Temeer daar een vrouw, nog voordat ze ook maar iets zegt of doet, sowieso een bedreiging is voor de status quo. Want als een bestuur al een vrouw telt, is ze vaak de enige in een groep mannen. Je bent de uitzondering, en zeer zichtbaar. Niet altijd een onverdeeld genoegen – als die ene vrouw iets fout doet, zijn meteen alle vrouwen fout, zie je wel, ze kunnen het niet.

Natuurlijk begon onmiddellijk de discussie hoe je de uitkomst van het onderzoek moet duiden. De onderzoekers zelf komen vreemd genoeg met een neuroseksistische verklaring. Volgens Bart zijn vrouwen van nature beter. Betere beslissingen nemen zit ingebouwd in hun biologie. Tsja, zou het echt?

Webmagazine Jezebel komt met een andere verklaring voor het toch wel opvallende verschil in kwaliteit. Biologie heeft er niet zoveel mee te maken. Wel het feit dat diversiteit de blanke mannelijke monocultuur aan de top doorbreekt. Dan krijg je automatisch betere besluitvorming. In plaats van allemaal mensen met dezelfde achtergrond krijg je diverse personen met allemaal andere achtergronden en ervaringen, die andere kennis inbrengen en op verschillende dingen letten die een ander niet ziet. Samen kom je dan tot betere resultaten. Iets wat onderzoek al vaker aantoonde.

De Zesde Clan wil bovendien wijzen op het effect van discriminatie. Canada was een jaar of twee terug het toneel van een grootschalig onderzoek naar de loopbanen van 20.000 werknemers van een en hetzelfde bedrijf. Na vijf jaar leverde dat opvallende patronen op. Vrouwen kwamen eenvoudig weg niet vooruit. De promoties gingen naar mannen. Allochtone mannen konden tot de middenlaag doordringen. Daarna stagneerde hun loopbaan. Blanke mannen konden doorstomen naar de top.

De enige vrouwen die van de plakkende vloer af konden komen,  waren een paar blanke – geen allochtone, nee, blanke – vrouwen, die zó ontzettend geniaal waren dat niemand om ze heen kon. Gewoon goed is voor een blanke man prima. De werkgever ziet zijn potentie, neemt hem aan of geeft hem promotie. Bij vrouwen ligt dat anders. Zelfs als ze loopbaan technisch alles goed doen en alle gebruikelijke adviezen opvolgen, maken ze minder kans dan mannen.  Gewoon goed, gewoon competent, is voor een vrouw niet goed genoeg.

Met andere woorden, er vindt bij vrouwen een selectie plaats die veel hardvochtiger is dan de selectie waar mannen mee te maken hebben. Geen wonder dat de vrouw die doordringt tot de top, beter is dan de mannen. Ze moest wel. Dat ligt niet aan haar biologische gesteldheid, maar aan structurele vooroordelen in haar nadeel. Vooroordelen waar zowel mannen als vrouwen mee kampen, en die vaak in het verborgene hun werk doen. Want seksisme is zoooo naar, natuurlijk doe je daar niet aan en let je alleen op kwaliteit, niet op gender. Helaas. Zo werkt het dus niet. Jammer, want nu loopt de samenleving competente vakvrouwen mis….