Tag Archives: Ombudsvrouw

Taal en gender blijft zoektocht

Wat een mooi stuk van Annieke Kranenberg, de ombudsvrouw van De Volkskrant. In een analyse over taal, gender en de aanduiding van beroepen (is het ombudsman of ombudsvrouw, als een vrouw die functie vervult?) maakt ze overduidelijk hoe moeilijk het is om aanduidingen echt neutraal en gelijkwaardig te laten klinken in het Nederlands:

,,Ik zou het vreemd vinden om ombudsman te heten, hoewel ombudsvrouw de sekse erg benadrukt terwijl dat er nou juist niet toe doet”

Briljant! Dit illustreert precies het probleem. Ombudsman klinkt neutraal, terwijl dat woord de sekse van de functionaris net zo erg benadrukt als het woord Ombudsvrouw.  Alleen valt dat bijna niemand op, omdat we volstrekt automatisch de man en het mannelijke als norm hanteren in de Nederlandse taal en in ons wereldbeeld.

Niet vreemd dus, dat mensen moeite hebben om een goede koers te varen. Kranenberg noemt een paar typische problematische situaties:

  • Bij ombudsman of ombudsvrouw krijgt het beroep meestal een andere ‘sekse’, afhankelijk van de situatie. Internationaal gezien kent echter niemand de term ombudsvrouw, en duiden mensen Kranenberg ‘dus’ als ombudsman aan
  • Soms zijn woorden zo ingeburgerd dat het raar klinkt als een vrouw de ‘mannelijke’ vorm krijgt. Dat geldt bijvoorbeeld voor termen uit de culturele sector of de sport. Een vrouw is geen acteur (raaaarrrrr) maar een actrice
  • ”Vrouwelijke” beroepsnamen kregen een neutrale vorm toen mannen het werk vaker gingen doen. Verpleegster werd verpleegkundige bijvoorbeeld
  • Omgekeerd veranderden beroepsnamen niet toen vrouwen het werk vaker gingen doen. Artsin? Hooglerares? Kranenburg signaleert dat zulke woorden mal klinken

Daarnaast verwijst Kranenberg impliciet naar de Wet van Sullerot. Deze Franse econome stelde in de jaren zeventig al vast dat beroepen in status dalen als meer vrouwen toetreden. Kranenberg ziet dit ook in taalgebruik om die banen te omschrijven:

uit onderzoek is gebleken dat een vrouwelijke benaming statusverlagend werkt. Bij een directrice denkt kennelijk niemand aan een CEO van een multinational.

Dat directrice kan slaan op een CEO van een multinational, en dat hooglerares net zo normaal zou kunnen zijn als lerares, lukt pas als wij mensen een gelijkwaardiger beeld krijgen van de seksen en de beroepen die ze uit kunnen oefenen. Zolang we vrouwen in onze beeldvorming automatisch zien als minder, de uitzondering, de lagere in rang en de vreemde eend in de bijt, blijft het worstelen met beroepsaanduidingen….

Meer lezen over taal, gender en (on)bewuste vooroordelen? Zie onder andere dit leuke interview met Dr. Ingrid van Alphen, waarin ze mythes over sekse en taalgebruik ontkracht. Of dit artikel van Tolk- en Vertaalcentrum Nederland, over de manieren waarop taal de ongelijkheid tussen man en vrouw in stand kan houden en zelfs versterken. Zo vergroot grammaticaal seksisme aantoonbaar de loonkloof. De Zweden begonnen daarom te experimenteren met sekseneutraal taalgebruik in hun streven om man en vrouw een meer gelijkwaardige positie in de samenleving te geven. Tot slot: acht woorden die het seksisme in de Engelse taal zichtbaar maken.

Nieuwsronde

De ombudsvrouw van de Volkskrant steekt de hand in eigen boezem – journalisten geven regelmatig blijk van meer of minder subtiel seksisme, en dat kan niet. Angst regeert onder Marokkaanse vrouwen. Amnesty International zegt waar het op staat bij de kwestie van abortus in Ierland. En leve de kattenvrouwtjes. Dat en meer in deze nieuwsronde.

  • Annieke Kranenberg neemt als ombudspersoon van De Volkskrant seksistische journalistiek onder de loep. Zonder enige moeite kan ze diverse voorbeelden noemen, al dan niet geholpen door lezers die in de pen klommen om seksisme te melden. Met een echte oplossing komt ze niet, of het moet een intentie zijn om feiten te blijven verzamelen: ,,Tellen dus. Dan blijkt de aanname dat er zelden vrouwelijke gidsen in Sir Edmund staan aardig te kloppen. Van de 41 waren er acht een vrouw. Ongetwijfeld zijn er tal van verklaringen, maar dat kan echt beter.”
  • Media in de V.S. pakken hun seksistische verslaggeving weer op nu de presidentscampagnes op gang komen. Jeb Bush geldt als een volwassen kandidaat. Hillary Clinton daarentegen krijgt kritiek op haar leeftijd, met de ondertoon ‘enge ouwe heks’. Welkom in 2015.
  • Seksisme in de wetenschap: studie na studie bevestigt het. Hij is de hoogleraar, zij ‘de jongedame’. Vier Leidse hoogleraren (v) hebben er genoeg van en richtte een platform op. Met Athena’s Angels willen ze stereotypen doorbreken en vrouwen een steun in de rug geven. Iedereen kan misstanden melden onder de noemer Angel Alerts, om advies vragen en uiteraard kennis nemen van de feiten.
  • Neymar en Marta. Allebei zeer getalenteerde Braziliaanse voetballers. Allebei toveren ze met de bal. Maar de één krijgt miljoenendeals terwijl de andere nauwelijks verder komt omdat teams opgeheven worden of failliet gaan. Raad hun gender…
  • Wat is de beste manier om carrière te maken in een zogenaamd ‘vrouwenberoep’? Wees een man. Je krijgt een hoger salaris en leidinggevenden staan te trappelen om je promotie te geven. Mannen merken ook dat met name oudere vrouwen moederlijke zorg bieden, en dat ze gezien worden als competenter dan hun vrouwelijke collega’s.
  • Als het gaat om de problematiek van Marokkaanse medelanders, ligt de nadruk vaak op mannen en jongens, constateert Renée de Zwart, medewerkster van een migrantenvrouwenorganisatie in Amsterdam. Meisjes en vrouwen worden vergeten, terwijl die vaak in een kwetsbare positie verkeren. Meiden komen vaak klem te zitten tussen conservatieve mores thuis en een tolerantere westerse samenleving buiten. En veel meisjes en vrouwen zijn bang voor mannelijke familieleden, die hun gedrag willen controleren.
  • Amnesty International publiceerde een snoeihard rapport over de houding van Ierse autoriteiten als het gaat om abortus en andere reproductieve rechten: Ierland behandelt vrouwen als wandelende baarmoeders. Wil ze iets anders dan verplicht baren, dan behandelt de overheid haar als een crimineel, schrijft AI in een rapport. Dat moet stoppen. Meer rechten voor vrouwen, want vrouwen zijn mensen.
  • Ms Magazine doet een pleidooi: eer kattenvrouwtjes zoals ze zijn. Want de vrouw en de kat hebben een lange traditie samen, te beginnen met de prehistorische godinnen, afgebeeld met katachtigen.
  • Tot slot: zou de gamesindustrie eindelijk doorhebben dat vrouwen ook geld uitgeven aan hun producten? In ieder geval verschijnen dit najaar allemaal computerspellen met een vrouwelijke hoofdpersoon. Tijdens een grote vakbeurs presenteerden studio’s meer dan 23 games waar meiden en vrouwen blij van kunnen worden. Zoals nieuwe afleveringen in de series Mass Effect, Tomb Raider en Assassin’s Creed, en originele titels zoals Ashen, Gigantic, ReCore en Adr1ft.

Volkskrant ombudsvrouw heeft het moeilijk

Oef, wat een moeizaam stukje van Margreet Vermeulen, de ombudsvrouw van de Volkskrant… De ombudsvrouw gaat in op klachten van lezers dat de Volkskrant nog steeds een meneer is. Wat volgt is een verhaal waarbij duidelijk blijkt dat de ombudsvrouw worstelt met deze kwestie. De bevestigingen en ontkenningen wisselen elkaar zo snel af, dat het geheel een nogal zwalkende indruk maakt. Zit het wel snor met het feministische gehalte van de Volkskrant, of juist niet? Wat wil de ombudsvrouw nou eigenlijk zeggen?

De titel ‘Volkskrant langs de feministische meetlat’ geeft een hint. De feministische meetlat is een verwijzing naar een gelijknamige rubriek van het maandblad Opzij. Dit blad interviewde mannen over hun persoonlijk leven, analyseerde daarbij hun  feministische gehalte, en kende hen vervolgens een rapportcijfer toe. Schrijver Harry Mulisch kreeg een min drie, cabaretier Dolf Jansen een (plus) vier, om wat voorbeelden te noemen. Wie meer wil lezen kan terecht bij De Maat Genomen van oud Opzij hoofdredactrice Cisca Dresselhuys.

Een rapportcijfer ontbreekt echter in het stuk van de Volkskrant ombudsvrouw – tenzij dit element op internet toevallig is weggevallen. Wél doet ze een poging het feministische gehalte van haar krant in kaart te brengen. Ze noemt een aantal goede punten. Zo blijkt 40% van de redacteuren een vrouw te zijn. Vrouwen waren bijna even vaak als mannen het onderwerp van interviews en portretten in de afgelopen week. En de rubriek Peiling, waarin de Volkskrant meningen brengt, kende eenderde vrouwelijke opinies.

Volgens Vermeulen hebben vrouwen inmiddels ook hun stempel gedrukt op de nieuwsagenda. Ten opzichte van tien jaar geleden is het veel gebruikelijker geworden om persoonlijk getinte onderwerpen te behandelen. ‘Vrouwenzaken’ zijn veel algemener relevant geworden. De ombudsvrouw noemt als voorbeeld een stuk over kinderopvang, geschreven door een man en gepubliceerd in het economiekatern.

Maar de Zesde Clan vraagt dan: heeft dit specifiek te maken met Volkskrant vrouwen, of met een veranderende tijdgeest? Vermeulen geeft eigenlijk zelf het antwoord in haar stuk:

…met meer vrouwen op de redactie wordt de krant niet automatisch een mevrouw. Vrouwen kunnen zich zo aan de bestaande mores aanpassen dat er niets verandert. En als ze niet doordringen tot gezichtsbepalende posities en chefsfuncties blijft hun invloed beperkt.

Uit wat erna komt blijkt dat die invloed inderdaad beperkt blijft. Wat Vermeulen namelijk eerlijk toegeeft in haar stuk is dat vrouwen zwaar ondervertegenwoordigd zijn in hogere functies of in de banen met status – de gezichtsbepalende functies. Bij de Volkskrant zijn slechts vier van de twaalf chefs een vrouw, meldt ze. De hoofdredacteur is een man, zijn vervanger ook. Prestigieuze functies, zoals de buitenlandse correspondentschappen, zijn volgens Vermeulen een bijna volledig mannelijk domein: zestien mannen en slechts twee vrouwen. In het commentaarberaad neemt een vrouw plaats op de zes mannen. Wie bepaalt dus de nieuwsagenda? Het begint met een m en niet met een v…..

Wat zou een goed cijfer kunnen zijn als je de Volkskrant inderdaad langs de feministische meetlat zou leggen? Uit sociologisch onderzoek blijkt dat minderheden de dominante cultuur pas kunnen beïnvloeden als zij dertig procent of meer van het aantal mensen vertegenwoordigen. De Volkskrant krijgt zodoende pluspunten voor die veertig procent vrouwelijke journalisten. Ook punten voor de rubriek Peiling, met eenderde vrouw, en de bijna evenredige aandacht voor vrouwen in de interviews en portretten van de afgelopen week.

De schaarste aan vrouwen in banen met status (correspondenten buitenland), en banen met macht (chefs en hoofdredacteur, commentaarberaad) kost de krant echter punten. De door Vermeulen gesignaleerde schaarste aan vrouwen op de Opinie en Debat bijlage leidt ook tot aftrek, evenals haar observatie dat de Volkskrant vrouwen vooral inzet op de lichtere stukken. De Zesde Clan blijft ook haken op het door Vermeulen aangehaalde personeelsbeleid van de krant:

De vorige hoofdredacteur streefde naar pakweg 50 procent vrouwelijke chefs. De huidige hoofdredacteur hecht aan een zekere balans, maar kijkt bij sollicitaties niet naar de sekse van de kandidaat. ‘Ik volg maar één gedachte: heeft deze persoon de energie, het talent en de ambitie om het beste stuk te schrijven of een deelredactie te leiden? Aan positieve discriminatie doen we niet, dat zou beledigend zijn voor vrouwen.’

Daarmee doet een man net alsof het speelveld eerlijk zou zijn voor zowel mannen als vrouwen. Het verraadt naar de mening van de Zesde Clan een blindheid voor gender in personeelsbeleid. Subjectieve factoren houden (onbewuste) discriminatie in stand, en dat is keihard aangetoond door onder andere Marieke van den Brink, of door de Commissie Gelijke Behandeling, of door een experiment bij Amerikaanse symfonie orkesten. Die lieten musici anoniem auditie doen en bleken opeens dertig procent meer vrouwen aan te hebben genomen. Oh, en de gang van zaken rond het kabinet Rutte, anyone, als voorbeeld van hoe het niet moet?

Prima om te wijzen op goede ontwikkelingen, maar ondanks alle moeite die de ombudsvrouw doet om te nuanceren en het positieve te benadrukken, blijft toch keihard overeind staan dat de Volkskrant nog steeds een meneer is. En als het aan de hoofdredactie ligt blijft dat voorlopig ook zo.

Eindscore? De Zesde Clan houdt het op een mager zesje. De intenties zijn misschien wel goed, maar de praktijk laat nog zeer veel te wensen over.