Tag Archives: Nobelprijs

Meten is weten in de boekenwereld

….En de Nobelprijs voor Literatuur gaat naar…..Svetlana Alexievich! Hoera! Echt welverdiend. Maar voordat iedereen achterover leunt en zegt ‘vrouwen hoeven zich nergens meer zorgen over te maken’: helaas. De prijsuitreikingen kennen een bekend patroon: vooral blanke mannen uit westerse landen winnen Nobelprijzen, ook die voor literatuur. De winst voor vrouwen is van zeer recente datum, en is kwetsbaar. Voordat je het weet ontstaan tegenbewegingen.

Dat geldt voor de Nobelprijs voor literatuur, maar ook voor genres zoals Science Fiction en Fantasy. Ook daar domineren blanke mannen uit westerse landen de prijswinnende boeken. Voor iedere winnares kregen twee mannen de hoogste lof en eer.  De tellers vonden ook bekende  patronen. Naarmate je dichter bij 2015 komt, neemt het aandeel vrouwen en mensen met een gekleurde huid toe. Zodra schrijfsters echter een of twee jaar wat vaker prijzen wonnen, volgden er jaren waarbij opeens mannen buitensporig in de prijzen vielen. De onderzoekers spreken van een backlash – een verdedigende reactie om buitenstaanders op hun plek in de marge te houden.

De onderzoekers wijzen erop dat de SF en fantasygemeenschap op dit moment weer in zo’n vrouwvijandige fase verkeert. Schrijfsters deden het redelijk goed vanaf 2012. Prompt stonden blanke mannen op, die zich ook nog eens ‘zielige puppy’s’ noemden – want het is heel erg als je dominante positie in gevaar komt. Deze groep ondernam dit jaar gerichte acties om de barbaren bij de poort tegen te houden, bijvoorbeeld door nominaties naar hun hand te zetten. Dit jaar won de diversiteit nog, in ieder geval bij de Hugo Awards. Maar het is veelbetekenend dat succes voor vrouwen en mensen met een gekleurde huid onmiddellijk zulke reacties teweeg brengt.

De dominantie van mannen die de verhalen van mannen vertellen, treedt breed op. Ook in andere genres en ook in de ‘gewone’ literatuur. Zo sloeg auteur Nicola Griffith aan het turven bij prijzen zoals de Pullitzer, de Man Booker en andere prestigieuze onderscheidingen. Ook hier kwamen schrijfsters er onevenredig vaak niet aan te pas. Als ze al wonnen, betrof het vaak verhalen met een mannelijke hoofdpersoon.

Dat inzicht is van belang. Behalve cijfers moet je ook rekening houden met een kwalitatief aspect. Als samenleving vinden we verhalen van mannen, over mannen, universeel geldig. Schrijf je echter over vrouwelijke hoofdpersonen, over ”vrouwelijke” thema’s, dan schrijf je ‘vrouwenliteratuur’ en beland je in een niche-markt voor minderheidsgroepjes. Onder andere de Spaanse auteur Rosa Montero krijgt hier regelmatig mee te maken. In interviews neemt ze stelling tegen dit mechanisme: ze wil voor iedereen schrijven, en haar boeken behandelen universele thema’s, geen ‘vrouwenzaken’.

Zolang ‘je hoofdpersonen zijn vrouwen’ geldt als acceptabele kritiek op een creatief werk, en/of een reden voor verbanning naar marginale genres zoals ‘chick-lit’, blijft het nodig om te herhalen dat vrouwen mensen zijn. Dat een vrouwelijke hoofdpersoon een legitieme keuze is, en dat de wereld die je door die ogen ziet, net zo betekenisvol is als de wereld die een lezer ziet door de ogen van een mannelijke hoofdpersoon. Als we dit bereikt hebben, doen literaire prijzen misschien écht, en als vanzelfsprekend, recht aan de andere helft van de wereldbevolking.

Kortom, leve deze nieuwe Nobelprijs voor een uitstekende schrijfster, en dat er nog maar vele moge volgen!

 

Tim Hunt, dank voor deze prachtige kans om de beeldvorming over wetenschappers bij te stellen!

Tim Hunt, dank je wel! Als Nobelprijswinnaar met status in de maatschappij, sloeg je in het openbaar seksistische taal uit over vrouwelijke collega’s. Prompt kwam er een tegenreactie op gang. Inmiddels overspoelen wetenschapsters Twitter en andere sociale media met foto’s van zichzelf, terwijl ze werken in het veld en in laboratoria. Die beelden doorbreken het automatisme van ‘wetenschapper = blanke man in een witte jas’. En dat is goud waard.

Beeldvorming lijkt iets abstracts, maar wat mensen denken heeft grote gevolgen in de praktijk. Als ‘intellect’ ‘genie’ en ‘wetenschapper’ synoniem is voor ‘man’, komen vrouwen op achterstand te staan. De man is de norm, en die standaard mannen nemen vooral andere mannen aan, want dan klopt het plaatje. Vrouwen wijken af. Zij zijn rare jankerige wijven die vooral problemen veroorzaken in het harmonieuze mannenparadijs.

Dit probleem speelt breed, ook in Nederland. Hij is de hoogleraar, zij ‘de jongedame’. Vier Leidse hoogleraren (v) hebben hier genoeg van en richtten een platform op. Met Athena’s Angels willen ze stereotypen doorbreken en vrouwen een steun in de rug geven. Iedereen kan misstanden melden onder de noemer Angel Alerts, om advies vragen en uiteraard kennis nemen van de feiten.

Hard nodig. De uitspraken van Tim Hunt passen in een lange seksistische traditie die maakt dat vrouwen de wetenschap verlaten. Hij zei het volgende:

“Drie dingen gebeuren als zij in het lab zijn. Jij wordt verliefd op hen, zij worden verliefd op jou en als je kritiek op ze hebt, huilen ze.”

Gescheiden laboratoria voor mannen en vrouwen zouden beter werken, voegde hij daar aan toe.

Hunt benutte een congres over wetenschapsjournalistiek om zijn standpunt uit te venten. Connie St. Louis, directeur van het programma voor wetenschapsjournalistiek bij de City University London, zat in de zaal en Twitterde over de uitspraken van Hunt. Vrijwel meteen begonnen wetenschapsters Hunt van repliek te dienen. In opiniestukken vroegen vrouwen aan Hunt: waar is de wetenschappelijke onderbouwing voor je beweringen? Misschien zijn de vrouwen niet het probleem, maar mannen zoals Hunt, die grossieren in vooroordelen, opperden ze.

Vrij snel ontstond ook de hashtag #distractinglysexy, waar vrouwen op dit moment gierend van de lach de uitlatingen van Hunt belachelijk maken. Sommigen namen meteen maatregelen om tegemoet te komen aan de overgevoeligheid van Hunt:

Anderen tonen foto’s van zichzelf terwijl ze hard aan het werk zijn in hun wetenschappelijke tak van sport. Zelden heb ik op één plek zó’n parade van wetenschapsters gezien. In het veld, bij opgravingen, in een laboratorium, bij allerlei apparaten en chemische opstellingen. Met gasmaskers op, in beschermende kleding, met modderspatten op rubber laarzen.

Foto na foto na foto doorbreken deze vrouwen het onbewuste, vaak impliciete, maar hardnekkige beeld van de wetenschapper als blanke man. Wil je zien wie ‘de’ wetenschapper is? Klik op #distractinglysexy en laat je standaard associatie bijstellen:

en deze:

en hier, nog een wetenschapper in een laboratorium:

Kortom, de wetenschapper is een vrouw. Dank je wel Hunt!

Een goede week voor vrouwen

Alice Munro wint de Nobelprijs voor literatuur! President Obama benoemt voor het eerst in honderd jaar een vrouw tot hoofd van de Federal Reserve! Malala Yousafzai wint prijs na prijs! Ja, eindelijk eens een goede week voor vrouwen.

Malala Yousefzai blijft de gemoederen bezig houden. Ze won eerder al de Internationale Kindervredesprijs 2013, en kan nu ook de Sacharov prijs voor vrijheid van denken in ontvangst nemen.  Waarom? Omdat ze als kind/jonge puber in een oerconservatieve streek in Pakistan op durfde te komen voor het recht op onderwijs voor meisjes. Prompt probeerden de Taliban haar te vermoorden. Niet alleen overleefde ze de aanslag, maar een jaar later richtte ze ook het Malala Fonds op om onderwijs voor meisjes te steunen. Bijvoorbeeld door arme families geld te geven, zodat hun dochter naar school kan in plaats van thuis de keuken te schrobben.

De Canadese auteur Alice Munro schrijft korte verhalen over zo op het oog alledaagse situaties. Vrouw, korte verhalen, huis tuin en keuken onderwerpen, meestal eindigt je boek dan ongelezen in de ramsj. Prestigieuze prijzen win je er al helemaal niet mee. Wie wil dat geneuzel nou lezen? Damesliteratuur, gaaaaaap…. Nee, haar weg naar de top was niet makkelijk, signaleert collega-auteur Margaret Atwood. Munro bleef echter gestaag doorschrijven. Vele lezers én het Nobelprijs comité erkennen nu haar talent. Dat leidde tot de Nobelprijs voor de literatuur.

En dan is daar Janet Yellen. De Senaat moet het nog goedkeuren, maar als het aan president Obama ligt wordt zij de eerste vrouw ooit die aan het roer komt van het systeem van centrale banken in de V.S. In het geval van Yellen zit er misschien een addertje onder het gras. De BBC analyseert haar benoeming en vreest dat ze klaar gestoomd wordt voor een val van de glazen klif. Haar benoeming komt namelijk op een precair moment. De Amerikaanse politiek ligt stil, de ruziënde partijen kunnen het niet eens worden over de hoogte van het regeringsbudget, en de Fed maakt zelf ook grote veranderingen door. Yellen zou wel eens kunnen eindigen als de veredelde schoonmaakster, die de troep van vechtende mannen moet opruimen. Geen prettig vooruitzicht. Maar toch. Voor het eerst in honderd jaar een vrouw. Wow!

Verder nog in deze positieve week:

  • Engeland telt in de top honderd van grootste bedrijven nog slechts vijf ondernemingen met een honderd procent mannelijk bestuur. Dankzij Melrose, waar Liz Hewitt het mannenteam komt versterken. Hewitt werkte eerder al zes jaar als directeur bij een onderdeel van Smith & Nephew.
  • Claudia Paz y Paz werd twee jaar geleden benoemd tot de eerste vrouwelijke operrechter van Guatemala. Ze begint naam te maken als een bestrijder van het geweld en de corruptie in haar land. Ze geeft daarbij speciale aandacht aan geweld tegen vrouwen. Kon je een vrouw tien jaar geleden gerust in elkaar meppen, nu telt het land twee wetten die huiselijk geweld verbieden en vrouwen rechten geven.
  • Voor het eerst wint een vrouwelijke regisseur de Stockholm Lifetime Archievement Award. De prijs ging naar Claire Denis, onder andere bekend van Chocolat en 35 Shots of Rum. Ze ontvangt de prijs in november, tijdens het internationale filmfestival van Stockholm.

De Gereedschapskist: het Matilda Effect

Soms zien mensen een bepaald patroon pas als er een term voor bestaat. Zo verdwijnen vrouwen opvallend vaak uit beeld in de wetenschap. Ze kunnen nog zulke fantastische ontdekkingen doen, maar de waardering, de prijzen en de vermelding in de geschiedenisboekjes gaan naar de mannen. Zoals bij deze zes wetenschapsters die National Geographic onlangs alsnog erkenning gaf. Dit fenomeen heeft een naam: het Matilda effect.

Rossiter vernoemde het Matilda effect naar de Amerikaanse feministe Matilda Joslyn Gage.

Onderzoekster Margaret Rossiter bedacht het begrip twintig jaar geleden, in 1993. Het Matilda effect staat voor het over het hoofd zien van de prestaties van vrouwen, danwel het aan mannen toeschrijven van de prestaties van vrouwen. In beide gevallen verdwijnt de vrouw naar de marge en blijft het beeld van ‘de wetenschapper als man’ intact.

Rossiter vernoemde het Matilda effect naar de Amerikaanse feministe Matilda Joslyn Gage. Die schreef anderhalve eeuw geleden ‘De Vrouw als Uitvinder’, en bekritiseerde het feit dat vrouwen door de eeuwen heen geen erkenning kregen voor hun prestaties en meestal nauwelijks konden profiteren van hun uitvindingen.

Indertijd speelde de tijdgeest een grote rol. Vrouwen hoorden huisvrouw en moeder te zijn, geen uitvinder. Na allerlei feministische golven hebben vrouwen veel meer mogelijkheden. Anno nu bestaat die tendens echter nog steeds, want de onderliggende oorzaak bleef intact. Namelijk systematische discriminatie van vrouwen, onder andere voortvloeiend uit onbewuste vooroordelen. Vrouwen beginnen al meteen met een achterstand ten opzichte van hun mannelijke leeftijdsgenoten, en dat wordt er in de loop van hun carrière alleen maar erger op.

Als universiteiten vrouwen al weten te behouden, als vrouwen al doordringen tot de positie van professor, dan nog is het maar de vraag of ze erkenning krijgen voor hun werk.  Rossiter kon voorbeeld na voorbeeld noemen van vrouwen die uitvindingen deden en zorgden voor doorbraken in de wetenschap. Om vervolgens geen enkele erkenning te krijgen. Onder andere de Nobelprijs commissie werd berucht om het belonen van de man, en het negeren van de vrouw.

Rossiter signaleert dat veel mannen hun mond hielden en hun voordeel deden met de situatie. Gelukkig waren er ook wetenschappers die zo misselijk werden van het onrecht, dat ze persoonlijk hun best deden om de schade van het Matilda effect enigszins te beperken:

Frieda Robscheit-Robbins, the associate for thirty years of pathologist George Hoyt Whipple and the co-author of nearly all of his/their publications, did not share his Nobel Prize for Medicine in 1934. (Two men at other institutions did.) But Whipple, realizing his indebtedness to her and recognizing the awkwardness and injustice of the award, praised her lavishly and even shared the prize money with her and two other female assistants.

Het Matilda effect beperkt zich uiteraard niet tot de wetenschap. Het fenomeen treedt op in alle gebieden waar mensen creatief of wetenschappelijk bezig zijn, en door anderen gewaardeerd worden – of niet. Neem de literatuur. Ook daar meten mensen met twee maten. Zo bestond de jury van de Libris prijs het in 2007 om met name schrijfsters neer te sabelen omdat ze alleen kleine persoonlijke wissewasjes behandelden. Om daarna een man te eren voor een roman over zijn kinderen. Als een vrouw dat doet wordt ze weggehoond, als een man het doet krijgt hij 50.000 euro en een lovend juryrapport.

Zie verder: het vrouwelijke geeft geen status. Of een aflevering van de Gereedschapskist over een ander fenomeen, namelijk het Paula Principe. Dit is het fenomeen waarbij vrouwen veel minder promotie krijgen dan je op grond van hun prestaties zou mogen verwachten, zodat ze eindigen op een niveau onder hun kunnen.

Nobelprijs voor vrede gaat naar drie vrouwen

Wat hebben de Liberiaanse presidente Ellen Johnson-Sirleaf, haar landgenote Leymah Gbowee en Tawakkul Karman uit Jemen met elkaar gemeen? Alledrie winnen ze de Nobelprijs voor de vrede. Op 7 oktober ontvingen ze deze erkenning voor hun jarenlange inzet voor vrede en meer rechten voor vrouwen. Helaas barstte de kritiek meteen los. Op soms zeer dubieuze gronden en in tegenspraak met een analyse dat de kritiek deze keer wel zou meevallen.

De kritiek richt zich vooral op de Liberiaanse presidente, omdat zij als enige van de drie enige bekendheid geniet in Nederland en België. Zo opende de Volkskrant meteen de aanval met een artikel waarin hoogleraar Stephen Ellis mocht uitleggen waarom hij stomverbaasd is over de toekenning van de Nobelprijs aan de Liberiaanse presidente. Zijn redenatie:

Johnson is natuurlijk een bekend politica. Ik heb alleen de indruk dat alleen haar reputatie – dus het feit dat ze als eerste vrouw democratisch gekozen is tot staatshoofd van Afrika – heeft gezorgd dat ze deze Nobelprijs heeft gewonnen. Ik vind dat eigenlijk geen reden om de Nobelprijs voor de Vrede te krijgen.’

Daarmee reduceert Ellis iemand met een indrukwekkende staat van dienst tot een soort Excuus Truus. Zijn tweede redenatie is nog zotter, en wordt gelukkig door hemzelf meteen onderuit gehaald. Johnson-Sirleaf is namelijk hoofd van een regering waarin corruptie voorkomt. Oh, en ze mengde zich indirect in de politieke strijd van haar land. Stop de persen!!! Als die criteria geldig zijn zou 90% van de staatshoofden in de wereld meteen moeten aftreden. En Ellis zelf memoreert al aan het feit dat Barack Obama de prijs kreeg terwijl hij actief oorlog voerde, in Afghanistan. Was geen probleem. Dus waarom valt Ellis Johnson-Sirleaf hier nu mee lastig?

Een derde punt van kritiek is de timing van de toekenning. Er zijn namelijk verkiezingen op komst in Liberia en Johnson-Sirleaf doet mee voor een herverkiezing. De oppositie riep meteen dat het oneerlijk is. Met een Nobelprijs voor de vrede zouden de kansen van de presidente toenemen. De Liberiaanse kiescommissie heeft in een reactie op die kritiek al laten weten dat de verkiezingen gewoon doorgaan.

Kunnen we niet gewoon eens positief blijven? Alle drie de winnaressen krijgen de Nobelprijs voor de vrede omdat zij zich moedig inzetten voor meer democratie en veiligheid, en een verbetering van de positie voor vrouwen. Johnson-Sirleaf moest moeilijke beslissingen nemen, maar slaagde erin krijgsheren tot de orde te roepen en vrede te stichten. De Liberianen kozen haar in 2006 tot presidente op basis van de goede resultaten die ze bereikte.

Sindsdien heeft ze er alles aan gedaan om de puinhopen van jarenlange oorlogen op te ruimen. In een interview van vorig jaar keek ze tevreden terug op de resultaten na vier jaar regeren. Ze was zich er scherp van bewust dat haar land van ver moest komen:

You know, when we started off, we inherited a pretty bad situation, a broken country, collapsed economy. Most of our citizens displaced, either in exile or in refugee camps or in the urban areas looking for safety, dysfunctional institutions, broken infrastructure. So we set about to establish our development agenda, which we talked to the Congress about in March 2006. We identified what we called our four pillars, peace and security, economic revitalization, governance and the rule of law and infrastructure and basic services. And on each of these pillars, we’ve come a long way.

In hun eigen landen zijn Gbowee en Karman twee niet te onderschatten vrouwen. Gbowee wist in Liberia onderlinge verschillen tussen vrouwen te overbruggen. Door een verenigd front te vormen konden de vrouwen beter opkomen voor zichzelf en onder andere deelname aan verkiezingen afdwingen.

Leymah Gbowee

Karman is een 32-jarige mensenrechtenactiviste die in Jemen de bijnaam ‘Moeder van de Revolutie’ heeft gekregen. Ze speelt al jaren een belangrijke rol in de protestbeweging tegen het huidige regime. Ze is ook voorzitter van de organisatie Women Journalists Without Chains. Via die organisatie zet ze zich ook in voor de persvrijheid in haar land.

Tawakkul Karman

Volkskrantcorrespondent Kees Broere, die al jarenlang verslag doet vanuit Afrika, ziet in de toekenning daarom een terechte poging van het Nobelprijs comité om vrouwen welbewust een steuntje in de rug te geven. Plus daarnaast:

En ook erkenning dat de bijdrage van vrouwen voor het creëren van een democratische samenleving van doorslaggevend belang is. Dat is ook zeker zo. In Afrika zijn de vrouwen de hardste werkers. Maar maatschappelijk gezien hebben ze nog geen gelijke kansen.’ […] ‘Het is ook wel terecht dat Johnson deze prijs heeft gewonnen. Liberia is lang geteisterd door burgeroorlogen, zij heeft al eerste een poging gedaan om een einde aan het geweld te maken. En daar is ze voor een deel ook al in geslaagd.’

Maathai gaf Afrikaanse vrouwen een stem

Wangari Maathai is niet meer. Kranten staan terecht bol van het nieuws van het overlijden van deze Keniase vrouw. Ze richtte de Green Belt Movement op en ontving een Nobelprijs voor haar prestaties. En die prestaties waren meer dan boompjes planten. Maathai gaf Afrikaanse vrouwen een stem, benadrukt CNN correspondent Zain Verjee, die haar persoonlijk heeft gekend.

Wat Maathai deed was ongehoord, analyseert Verjee. In het Kenia van de jaren zeventig deed je als vrouw stilzwijgend het werk waarvan ‘men’ vond dat dit haar verantwoordelijkheid was. Vrouwenwerk, zoals voedsel verbouwen en brandhout verzamelen. Naarmate Kenia ontboste en de erosie toenam, werd het voor vrouwen steeds moeilijker om aan die verplichtingen te voldoen.

Maathai zag haar seksegenoten zwoegen en zag hoe het milieu kapot ging. Ze pikte dat niet. Ze doorbrak de stilte, brak met verwachtingen en rolpatronen, en ontvouwde haar strijdplan. Verjee:

She put critical issues of deforestation, desertification and women’s access to natural resources on the front burner. These are crucial in the day-to-day survival of millions around the world, particularly in Africa. She was one voice that championed this cause in a country where speaking out was unheard of. She set an example to women in Kenya and elsewhere. She empowered women’s rights but helped the world understand the specific and nuanced cultural and tribal challenges women face on the African continent.

Op die manier combineerde ze feminisme, mensenrechten en ecologie. Haar Green Belt Movement gaf vrouwen een kans om zichzelf te ontwikkelen, de rol van leider op zich te nemen, en zelf te ervaren dat verandering mogelijk is. Die boodschap sloeg aan. De beweging groeide en is inmiddels een alom gerespecteerde organisatie geworden met twee afdelingen, een Keniase en een internationale.

Ook al is het wegvallen van Maathai een enorme klap, de organisatie zelf is stevig genoeg om door te kunnen zonder de oprichtster, en verder te gaan waar ze in de jaren zeventig mee begon. En daar gaat het om. Wangari Maathai, in haar speech na het accepteren van de Nobelprijs:

If we conserved our resources better, fighting over them would not then occur…so, protecting the global environment is directly related to securing peace…those of us who understand the complex concept of the environment have the burden to act. We must not tire, we must not give up, we must persist.”