Tag Archives: Libris Literatuurprijs

Vrouwen, mannen en literatuur

In de aanloop naar Lees Vrouwen 2015 brengt De Zesde Clan graag wat achtergronden onder de aandacht. Waaronder discussies over schrijfsters en de mannelijke canon, en een boeiend essay over literatuur, wie we identificeren als serieuze auteur, wie niet, en wat gender daar mee te maken heeft.

Dat vrouwen mensen zijn, moet steeds opnieuw herhaald worden. Want mensen, vrouwen dus ook, zijn sociale wezens. Waarom is dat van belang voor Lees Vrouwen 2015? Nou, mensen worden psychologisch en sociaal beïnvloed door machtsverhoudingen, vooroordelen en tradities. Dat uit zich vervolgens in hun gedrag. Ook als het gaat om lezen, schrijven en wie er meestal vandoor gaan met de lof, eer en prijzen (hint: meestal geen vrouwen. En al helemaal geen vrouwen met een getinte huidskleur).

De literaire wereld probeert bovenstaande genderkwestie in de regel angstvallig buiten de deur te houden. Zo begon eind jaren negentig een project om een nieuwe literatuurgeschiedenis te produceren, die de officiële normen weer decennia lang vast legt. In het Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde stonden prompt mensen op – in 2001, niet 1950, mocht je dat denken – om ervoor te pleiten dat gender eindelijk meegenomen zou worden als integraal onderdeel van deze afwegingen.

Dat was namelijk niet eerder op een fatsoenlijke manier gebeurd. Terwijl uit alles blijkt dat de sekse van de auteur een cruciale rol speelde in de literatuurgeschiedenis:

…de bijdragen die vrouwen hebben geleverd aan het literaire productie-proces blijken bepaald te zijn door allerhande factoren, die onlosmakelijk verbonden zijn met middeleeuwse machtsstructuren. […] Poëticale opvattingen – en in het kielzog hiervan canonvorming en literatuurgeschiedschrijving – zijn subjectief en cultureel. Niet alleen geletterdheid (in het Latijn) is een factor die vrouwelijke auteurs aan de zijlijn plaatst, maar ook de opvattingen over de vrouwelijke natuur in het middeleeuwse waardenstelsel zijn strijdig met het optreden van een vrouw als auteur.

Dat was in de middeleeuwen zo, en nu nog steeds. Als je hier geen aandacht aan besteed, kom je uit op een kritiekloze herhaling van bestaande machtsverhoudingen.

Die machtsverhoudingen zijn er namelijk nog steeds. Niet zo expliciet als in voorgaande eeuwen, maar misschien daarom juist moeilijker te zien en moeilijker te bestrijden. Zeker als mensen een wetenschappelijk sausje gieten over aloude stereotypen.

In die culturele en psychologische mannenwereld krijgen vrouwen nog steeds signalen dat zij niet voldoen aan de norm van ‘schrijver’. Nog steeds merken vrouwen regelmatig dat anderen hen niet serieus hoeven te nemen. Auteur Katherine Angel geeft deze context weer in een essay met de ironische titel Gender, Blah Blah Blah:

Being underestimated — by men, by women, by themselves — is something most women have in common. We have to work harder from the outset to resist being dismissed, to attain equal footing, and then to maintain it. It’s endless, repetitive work, cut across and intensified by yet other assumptions based on accent, skin color, class, education, dress. And it’s a powerful thing, the learnt reflex to look at a woman and see someone who is by definition unaccomplished, a novice; someone’s disciple, companion, muse; someone with no power or expertise of her own.

Niet zo vreemd dus, dat vrouwen moeite hebben om zichzelf een plek te geven in de literaire traditie. Vanaf Bijbelse tijden ontnamen mannelijke machthebbers vrouwen het recht om dingen een naam te geven en een visie op de wereld te vormen. Wees stil, hou je mond, gehoorzaam, was eeuwenlang de boodschap.

De wereld draaide en draait om mannen. Tot op de dag van vandaag moeten critici benadrukken dat het altijd een keuze van de auteur is, als die een fictief verhaal schrijft zónder relevante vrouwelijke personages, en/of seksistische cliché’s gebruikt.

Christine de Pizan, een van de moedigen die de pen oppakte.

Weten vrouwen desondanks genoeg zelfvertrouwen op te bouwen om toch de pen ter hand te nemen, dan moeten ze maar hopen dat anderen hun werk op waarde weten te schatten. Want ook die anderen zitten vast aan een mannelijke canon, de man als norm voor het universum. Hun keuzes maken dat regelmatig pijnlijk duidelijk. Beroemd voorbeeld: de jury van de Libris Literatuurprijs, die eerst vrouwen afserveert omdat ze teveel over persoonlijke wissewasjes zouden schrijven. Om daarna een man te bekronen voor een roman over zijn kinderen:

De jury stelde: “Je moet het maar durven. Schrijven over het aller, allergewoonste, dat tegelijkertijd het meest dierbare is: je eigen kinderen”, aldus het juryrapport.

Schrijven over huiselijke of persoonlijke dingen is dus helemaal niet erg. Als je een man bent. Als vrouw kun je je er echter maar beter verre van houden. Anders schrijf je vrouwenboeken, die een specifiek soort kaft krijgen en per definitie buiten de literatuur vallen.

Deze dubbele moraal leidt ertoe dat vrouwen die willen schrijven, voor een moeilijke opgave staan. Ze moeten hun vrouw-zijn symbolisch afschaffen om mee te kunnen doen. Mannen niet:

De mannelijke schrijvers, intussen, hielden ferm vast aan hun geslacht. Hier geen literaire critici en juryvoorzitters die hen opriepen eraan te ontsnappen. Hier geen gemopper op de beperkte thematiek van de liefde en op ‘de onverbloemde weergave van de werkelijkheid’, maar lof voor de durf om persoonlijke onderwerpen te kiezen. ‘Zijn zoektocht naar liefde, seks en intellectuele negerinnen doet ijzingwekkend authentiek aan.’

Kortom, een dubbele moraal. Bovendien, als vrouwen ‘moeten ontsnappen aan hun eigen geslacht’, raken ze afgesneden van hun eigen ervaringen en hun eigen stem. Het kost heel veel moeite om die spagaat om te vormen tot iets werkbaars. Schrijfsters moeten, letterlijk, hun ‘moedertaal’ uitgraven onder een berg mannelijke beelden, normen, waarden en tradities. Ze moeten vechten voor het recht om zichzelf te mogen definiëren.

Wat te doen? Deze systematische marginalisering van schrijfsters kun je niet alleen aanpakken op het niveau van intellectuele analyses, cijfers en aanklachten. Lezen en schrijven hebben namelijk óók te maken met emoties, met half onbewuste beelden over  kwaliteit, wat we een goed boek vinden, wiens stem we willen erkennen, wie we automatisch als auteur zien.

Het gaat daarom om bewustwording en traditievorming. Als lezer moet je wennen aan de manier waarop vrouwen, die hele andere ervaringen opdoen dan hun mannelijke leeftijdsgenoten, de wereld beschrijven.

Cue Lees Vrouwen 2015. Deze campagne geeft iedereen de kans zijn of haar horizon te verbreden en ervaring op te doen met die andere stemmen. Op gevoelsmatig en psychologisch niveau kan dat veranderingen bewerkstelligen en schrijfsters een gelijkwaardige plek in de canon geven.

Daarom steunt De Zesde Clan dit project. Lees Vrouwen!

Libris Literatuurprijs gaat uiteraard alleen over kwaliteit

De meest prestigieuze literaire prijs van Nederland, noemt Trouw de Libris Literatuurprijs, en ook de prijs met één van de hoogste bedragen, namelijk 50.000 euro voor de uitverkoren auteur. Bij zo’n invloedrijke prijs kijk je natuurlijk alleen naar kwaliteit. Wat een buitengewoon toeval dat alleen (blanke) mannen uiteindelijk aan de vereiste kwaliteitseisen blijken te voldoen. Alleen zij zijn origineel, gedurfd en vernieuwend.

Wie gaan er over deze kwaliteitseisen? Het blijkt dat de jury voornamelijk bestaat uit blanke mannen. We hebben een Robbert, een Kester, een Theo en een Dirk, met daartussen een eenzame Saskia. Pas vanaf 30% kunnen minderheden de meerderheid gaan beïnvloeden, blijkt onder andere uit onderzoek uit Noorwegen, en die drempel haalt deze jury niet.

De jury van 2012. Zoek de vrouw.

Kijk, wat een toeval. De longlist telde welgeteld drie vrouwen. Ook volledig toevallig: de jury liet bij de uiteindelijke selectie onder andere Anna Enquist links liggen, en Vonne van der Meer. De uitverkoren auteurs op de short list zijn, geheel toevallig want alleen kwaliteit telt:  een Jan, een Jeroen, nog een Jan, een Ivo, een Miquel en een Adrianus. Heel toevallig blanke mannen.

O kijk, nog een toeval. Er is een zichtbaar verband tussen status en gender. Als cultuur/samenleving vinden we vrouwen en het vrouwelijke op de een of andere manier net wat minder dan mannen en het mannelijke. Wil je aanzien en respect, dan zet je mannen vooraan. Want als er teveel vrouwen zichtbaar een rol spelen in het geheel, krijg je een loser imago.

Maar dat mechanisme speelt natuurlijk helemaal geen enkele rol. Echt, het gaat niet om gender. Net als Mark Rutte keek de bijna geheel uit mannen bestaande jury van deze literatuurprijs alleen naar kwaliteit. Het is echt toeval dat die kwaliteit blijkt te bestaan uit mannen. Echt.