Tag Archives: Lezeres des Vaderlands

Jaaroverzicht Lezeres des Vaderlands: een must-read

Iedereen die meent dat kwaliteit ‘vanzelf’ boven komt drijven, iedereen die vindt dat vrouwen gewoon beter hun best moeten doen om hun boeken gepubliceerd te krijgen, iedereen die zich afvraagt ‘waar zijn de vrouwen toch?’ zouden het jaaroverzicht van de Lezeres des Vaderlands als must-read op hun lijstje moeten zetten. De cijfers zijn overduidelijk (70% m-30% v) en als niemand iets wil doen omdat eerst anderen iets zouden moeten veranderen, zitten we over vijftig jaar nog steeds met blanke eenheidsworst.

Eerst de feiten. Na een jaar turven en tellen blijkt de aandacht voor vrouwelijke auteurs steken op 30%. Dit aandeel van circa eenderde komt ook terug in andere landen, zoals Australië of in de VIDA-tellingen uit de V.S. Het gaat om een structurele blinde vlek voor alles wat buiten het veld van blank en mannelijk valt. Daardoor halen schrijfsters de krantenkolommen slechts mondjesmaat, ongeacht hun werk.

In Nederland zouden vooral Het Parool en Vrij Nederland zich moeten schamen: die redacties komen niet verder dan rond de 20%. Dat het echt anders kan bewijst dagblad Trouw, met gemiddeld 40%. Niet geheel toevallig werken bij Trouw de meeste vrouwelijke recensenten en bij Vrij Nederland de minste, merkt de Lezeres op. Hulde aan Trouw! Allemaal een voorbeeld nemen aan die krant! Wordt abonnee van Trouw! Hoera!

Bij het stukken tellen hield de Lezeres geen rekening met de omvang van artikelen, en de plek binnen een boekenbijlage – prominente voorin met foto, of ergens achterin bij de korte signalementen. Zou ze dat aspect meegenomen hebben, dan duikelt dat gemiddelde van 30% aandacht voor vrouwen verder omlaag. Zowel in week 4 als in week 6  telde ze dit wel mee, en bleken stukken over vrouwen bij bijvoorbeeld de Volkskrant structureel korter te zijn en in de marge te staan. Op die manier ontstaat een tweede vorm van structurele marginalisering, binnen de geturfde marginalisering.

Tot slot maakt de Lezeres des Vaderlands korte metten met smoezen van het type ‘ja maar misschien  publiceren vrouwen minder boeken, uitgeverijen moeten ook wat doen, waarom heb je zo de pik op arme onderbetaalde krantenrecensenten’ enz enz. Welnu, verwijzen naar het aanbod uitgeverijen of andere schakels in de literaire wereld, is een manier van wegduiken:

Het is zeker zo dat waar je je schijnwerper ook zet in deze keten, vrouwen ondervertegenwoordigd zijn. Zelf heb ik al eens laten zien dat leeslijsten op middelbare scholen ook allesbehalve divers zijn. Dat betekent ook dat iedereen in de keten naar een schakel vóór zich kan wijzen om het probleem – en de verantwoordelijkheid – van zich af te schuiven. Dan verandert er echter nooit iets. […] Er wordt veel meer geproduceerd dan gerecenseerd, dus een boekenbijlage kán makkelijk diverser bespreken dan nu gedaan wordt. […] We zijn niet ‘vanzelf’ op weg naar meer gelijkheid, daar moet actief aan gewerkt worden.

Aan dat argument kan ik er nog eentje toevoegen. Kranten en andere media hebben de functie van poortwachter. Boeken waar zij aandacht aan besteden, komen beter onder de aandacht van lezers. Daarom houden uitgeverijen nauwlettend in de gaten welk boek De Wereld Draait Door in de etalage zet. Hun Boek van de Maand belandt daarna steevast in de toptien van de Bestseller 60. En daarom reageerden comics-fans zo teleurgesteld toen de New York Times een rubriek over dat genre schrapte – het wordt nu lastiger om uit te vogelen welk album je wil lezen, wat de aanbevolen titels zijn.

Ook op andere manieren blijken kranten en andere media poortwachters. In Australië komt tweederde deel van alle boeken uit de koker van een schrijfster. Als literaire bijlagen slaafs het beleid van uitgeverijen zouden volgen, zou het in de Australische media moeten wemelen van de artikelen over schrijfsters en recensies van hun boeken. Maar dat is niet zo. Australische boekenkaternen geven nog steeds tweederde van de kolomruimte aan mannelijke auteurs.

Kortom, op de media rust een extra verantwoordelijkheid om de situatie te veranderen. De Lezeres des Vaderlands hint dat Nederland misschien een eigen structurele telling krijgt, een instituut zoals VIDA. Dat hoop ik van harte, want de buren overzee merken dat cijfers publiceren een schok veroorzaakt in medialand en dat lekker tellen het debat naar een hoger niveau tilt:

VIDA’s count director Jen Fitzgerald says the numbers are so clear that they’re starting to change the conversation. “We have these stark blue-and-red charts that offer up data, and there’s no negating it. When we present it, it’s no longer a question of, ‘Is there an imbalance?’ Now, it’s a question of, ‘Why is there an imbalance? Do we want to change the imbalance?’ ” Fitzgerald says. “You know, the initial shock of, ‘Oh my goodness, are we really seeing 75 percent men across the board?’ to a question of, ‘Why are editors OK with 75 percent men across the board?’ “

Vrij Nederland, Parool, Volkskrant, NRC enz.: de bal ligt bij jullie. Doe er iets goeds mee.

Advertenties

Nieuwsronde: de opmerkelijke editie

Rondom gender gebeuren dagelijks opmerkelijke dingen. In deze nieuwsronde een verzameling van wat er zichtbaar wordt als je let op sekse, macht en moraal.

Foto: Marie Claire, over Tanzaniaansen die de traditie van het ‘Vrouwenhuis’ omarmen en met elkaar trouwen.

  • Voortplanting: in België wordt controle over de menselijke vruchtbaarheid steeds vaker een mannenzaak. Een recordaantal Belgische mannen, 8.756 in totaal, liet zich vorig jaar steriliseren, meldt tijdschrift Knack. Nog meer goed nieuws: na gerichte acties van gewone vrouwen (en mannen) schafte de Belgische regering eindelijk de zogenaamde tampontaks af. Tot nu toe viel zoiets als chocola onder het lage BTW tarief voor basisgoederen, terwijl maandverband en tampons onder het veel hogere BTW tarief voor luxegoederen vielen. Belachelijk. En nu verleden tijd. Hoi!
  • Sinds een paar weken trekken Venezolaanse vrouwen massaal de grens met Colombia over om hun haar te verkopen. Tussenpersonen verkopen de lokken vervolgens door aan Colombiaanse bedrijfjes die haar-extensies produceren.
  • Politiek gekonkel: D’66 blies hoog van de toren. Na Pechtold drie vrouwen bovenaan de kandidatenlijst voor de komende verkiezingen! Jammer alleen dat de leden daar niets van moesten hebben. De definitieve kandidatenlijst ziet er zodoende een tikkeltje anders uit. Ingrid van Engelshoven stond op drie, maar zakte naar de vijfde plaats. In haar plaats geven partijleden de voorkeur aan een blanke man, Wouter Koolmees. Typisch….
  • Vooruitgang: stel, je bent vrouw, alleenstaand, je hebt geen bankrekening en je leeft bovendien sowieso al in een gebied zonder banken. Wat te doen als je wil sparen of tijdens het zakendoen geld over wilt maken? Voor dat dilemma stonden vrouwen in Kenia, maar ze vonden een oplossing. Ze kochten een goedkope gsm en gingen telebankieren. In zes jaar tijd zien onderzoekers in de statistieken terug dat vrouwen die dit doen, er financieel een stuk beter voor staan. Ze adviseren deze mobiele technologie ook toe te passen in andere Afrikaanse landen.
  • Opmerkelijk: de Amerikaanse ex-CIA directeur David Petraeus kan als getrouwde man vreemdgaan en opbiechten dat hij staatsgeheimen lekte, maar behoudt ondanks een veroordeling en twee jaar voorwaardelijk zijn baan en staat op een shortlist van Trump voor een post als  Ondertussen kreeg de getrouwde vrouw met wie hij een relatie had er in het openbaar van langs als een slet en een jaloers secreet, verloor ze haar baan en kan ze nergens anders werk krijgen. Dubbele moraal? Ja.
  • De Lezeres des Vaderlands attendeert haar lezers dat NPO2 bekend maakte welke DJ’s dit jaar de top 2000 presenteren: ,,Evelien de Bruijn en Marisa Heutink zijn de enige twee vrouwen (tegenover 9 mannelijke DJ’s) and guess what, ze hebben de geweldige, levendige, goed beluisterde timeslots toebedeeld gekregen van 00:00 tot 02:00 uur en van 02:00 tot 04:00. Uit solidariteit zal ik mijn best doen mijn ogen op te houden wanneer ik van onder mijn fleecedekentje de middelbare wittemannenmuziek door probeer te komen.”
  • Tijdschrift Vogue koos voor een model met een maatje meer op de cover. Hulde! Enige probleem: zeer bekende modehuizen weigerden het model te kleden, omdat ze niet voldoet aan de fysieke eisen. Heldere taal van de redactie: ,,Het is vreemd dat een aantal van onze meest bekende modemerken weigeren een poging te doen om elke vorm van fysieke schoonheid te omarmen, terwijl de rest van de wereld daar wel zijn best voor doet. Dat is volgens mij heel onverstandig.’’
  • Fixed that for you: regelmatig berichten de media in allerlei landen over politieagenten die mensen seksueel misbruiken. Dat is echter niet wat er speelt. Wat er gebeurt is dat mannen uit het politie-apparaat vrouwen seksueel misbruiken. Zo, da’s een stuk duidelijker.
  • Brexit rechtszaak: mannen hadden het woord gedurende 4 uur, 28 minuten en 39 seconden. Vrouwen spraken gedurende 1 minuut en 21 seconden. Toen iemand via Twitter deze feitelijke observatie deelde, regende het honende commentaren van het type ‘nou, da’s dan een verspilde minuut’ en ‘wat deed dat wijf uit de keuken?’
  • Tot slot. Hoe kun je geweld tegen vrouwen succesvol signaleren en bestrijden? Diverse slimme mensen kwamen met verrassende ideeën die in de praktijk prima blijken te werken. Train bijvoorbeeld vrachtwagenchauffeurs om mensenhandel te herkennen. Of, als je Tanzaniaanse bent: maak gebruik van een tribale traditie, genaamd nyumba ntobhu, en trouw met een of meer vrouwen. Steeds meer vrouwen doen dit zodat ze sociaal geaccepteerd kunnen leven – ze zijn immers keurig volgens de eigen tradities onder dak – zonder risico op mannelijke agressie. Slim!

Trouw scoort goed bij Lekker Tellen

Wat leuk! De VIDA telling, die het aantal Engelstalige recensentes en gerecenseerde boeken van schrijfsters telt, heeft een Nederlandse tak gekregen. De Lezeres des Vaderlands houdt al ruim drie maanden de m/v verhouding bij in acht literaire katernen. De meeste media laten schrijfsters opvallend vaak links liggen. Maar Nederland beschikt over één lichtpuntje: Dagblad Trouw. Alleen daar weet de redactie vrouwen gelijkwaardig aan het woord te laten.

VPRO gids laat boeken van vrouwen links liggen

Na veertien weken tellen constateert de Lezeres des Vaderlands dat het aandeel van de vrouwelijke stem blijft steken op gemiddeld 27%. De boekenbijlagen van onder andere NRC, Parool, Volkskrant, Groene Amsterdammer, De Morgen en De Standaard weten recensentes en schrijfsters nauwelijks te vinden. Regelmatig blijven de boekenkaternen verstoken van een vrouwelijk aandeel.

Komen vrouwen al aan bod, dan staan hun boeken verdacht vaak in de kleinere stukken en in de signalementen-rubriekjes. Dichteressen, kinderboekenschrijfsters en auteurs van erotica krijgen het snelst aandacht, signaleert de Lezeres des Vaderlands. Serieuze Literatuur komt van mannen – een beeld dat het Nederlandse onderwijssysteem overigens graag in stand houdt.

De Lezeres des Vaderlands maakt met haar tellingen een bekend patroon opnieuw zichtbaar.  In 2012 turfde ik schrijfsters die aan bod kwamen in de boekenrubriek van de VPRO gids. Eindresultaat: in de nummers 1,2,3,4,5,6,7,9,10,11, 12, 13 en 14 bleef de teller steken op zeven schrijfsters op een totaal van 39 besproken boeken. Het hoofdportret van de rubriek, een langere reportage met een grote foto, betrof in tien van de twaalf gevallen het werk van de mannelijke auteurs.

Tijdschrift Opzij besteedde in 2013 aandacht aan de genderverhoudingen in boekenkaternen. Ook bij die steekproef bleef het aandeel vrouwen op 27% steken. Net als de Lezeres volgde Opzij kranten als NRC en De Volkskrant. We praten dus over een hardnekkige vorm van discriminatie, en redacties die hun leven niet beteren.

De Lezeres des Vaderlands besteedt, naast tellen en nagaan of schrijfsters in een klein of groot stuk aandacht krijgen, ook aandacht aan de teksten van de recensies. Uit die analyses blijkt dat de acht boekenkaternen (on)bewust seksistisch taalgebruik hanteren. Zoals de Groene Amsterdammer:

boeken zijn ‘mooi en jongensachtig’ geschreven en ‘jongensachtig proza’ is ‘zo levendig, vrolijk, energiek’, terwijl literatuur negatief wordt besproken met woorden als ‘keukenmeidencliché’s’. De ondertitel van het artikel impliceert bovendien dat de scholier van vandaag te vergelijken is met ‘een meisje dat niet kan aarden’.

Mannelijk = goed, vrouwelijk = minderwaardig. En dat anno 2016.

Waarschijnlijk laten redacteuren zich onbewust beïnvloeden door de inhoud van de door hen gelezen boeken. Uit een andere telling, namelijk van personages uit de 170 romans van de groslijst van de Libris Literatuurprijs 2013, blijkt dat mannen op allerlei manieren domineren. De groslijst bestaat voor tweederde uit romans van mannelijke auteurs. Vrouwelijke personages komen volstrekt eenzijdig in beeld. Ze zijn huisvrouw, studente of hoer. Daar kunnen wij lezeressen het mee doen in de Nederlandse literatuur. Dank jullie wel, mannelijke auteurs!

Maar dan Trouw. Hoe achterlijk andere redacties zich ook opstellen, Trouw haalt week na week schijnbaar moeiteloos een bijna gelijkwaardige m/v verhouding. Tot grote vreugde van de Lezeres des Vaderlands:

Gelukkig blijft Trouw – nomen est omen – deze week een rolmodel voor een goed huwelijk, met evenveel recensies door vrouwen als door mannen. Bij de auteurs van de besproken boeken is de verhouding 44% vrouw om 56% man: iets minder dan vorig week, maar vergeleken met andere kranten en tijdschriften nog steeds een zonnig resultaat.

En:

Fijn ook dat er bij de signalementen eens meer boeken staan van vrouwen dan van mannen – dat kan dus gewoon, Volkskrantredacteuren!

En:

Het reeds ingezette patroon zet stug door, wat betekent dat een gebrek aan vrouwen zich steeds helderder aftekent. Maar ook wordt steeds duidelijker dat er één bijlage is die positief uitsteekt boven het gortdroge maaiveld van mannen van middelbare leeftijd. […] Trouw komt keer op keer uit de bus als de boekenbijlage die het meeste aandacht aan vrouwen besteedt en vrouwen het meeste ruimte geeft voor kritische bijdragen. Daarom krijgt Trouw van mij deze week een Gouden Leesbril.

De andere redacties moeten zich schamen. Vrouwen schrijven, denken, publiceren. Als redacties dat werk negeren, schaden ze de kwaliteit van hun krant of tijdschrift, en schaden ze de belangen van hun lezers. Die mist dan namelijk goede boeken en interessante opinies. Hulde voor het goede voorbeeld van de Trouw-redactie, die wél begrijpt hoe het zit met kwaliteit en diversiteit.