Tag Archives: kinderboeken

Emancipatiegolf in het land van kinderboeken

Diversiteit is goed voor ieder kind, betoogt Reza Kartosa-Wong in het Parool. Diversiteit in de literatuur is broodnodig in onze moderne samenleving, betoogt Sayonara Stutgard in diezelfde krant. Heeeej, Nederlandse boekenwereld, het wordt hoog tijd dat uitgevers, lezers en recensenten het werk van schrijfsters serieuzer nemen, stelde Corina Koolen vorig jaar, met de onderzoeksgegevens om dat standpunt te onderbouwen. Zelfs meisjes van 11 zetten tegenwoordig campagnes op om te pleiten voor meer diversiteit in kinderboeken. Het lijkt wel een golf….. Komt er eindelijk ruimte voor een bredere blik?

Er lijkt een emancipatiegolf op handen te zijn als het gaat om boeken en de verhalen die we lezen. Tot nu toe zaten we op een nogal eenzijdig dieet. Ouders namen hun toevlucht tot fora om andere ouders te vragen of er voor hun dochters alternatieven waren voor de vele jeugdboeken waarin jongetjes de hoofdrol spelen. Die komen er gelukkig steeds meer. Hadden meisjes in 1972 in tien procent van de verhalen een hoofdrol, in 2006 was dat gestegen naar veertig procent.

De omgeving van die heldin blijft echter opvallend jaren vijftig. De heldin heet zelden Fatima. Als er dieren in een verhaal voorkomen, blijken die meestal als mannelijk omschreven te zijn. En volwassenen met beroepen houden zich keurig aan klassieke rolpatronen. Lezers komen vooral mannen tegen, in mannenberoepen zoals politieagent. Komt er een keer een vrouw voor met een baan, dan is ze juf of verpleegkundige, constateert Zo Ook.

Op die manier voeden fantasieverhalen uit de kokers van auteurs een wereldbeeld waarbij vrouwen vooral steunen, zorgen, troosten en een mannelijke held helpen, in een wereld bevolkt door werkende mannen in rollen van autoriteit en met de mannelijke held als centrale punt.

Dit wereldbeeld heeft gevolgen voor beeldvorming in de echte wereld. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat kinderen van vijf ‘slim zijn’ nog zien als een kwaliteit van zowel jongens als meisjes. Rond hun zesde vindt een omslag plaats. Vanaf die leeftijd claimen jongens genialiteit voor zichzelf. Meisjes zwichten voor de sociale boodschappen die ze constant horen en vinden zichzelf juist niet slim meer. Zelfs als ze aantoonbaar beter zijn dan jongens, blijkt uit onderzoek van de universiteiten van Illinois (V.S.) en New South Wales (Australië).

Maar er is nog een ander, vervelend gevolg: als je als jongetje jezelf constant ziet als het centrum van alles, leer je af om je te verplaatsen in andere mensen en andere situaties, betoogt Kartosen-Wong. Juist (blanke) jongetjes zouden er als mens beter van worden als ze empathie ontwikkelen met meisjes, vrouwen, en kids uit andere culturen, door verhalen via hun standpunt te lezen. Hij ziet dat jongens daar gelukkig steeds meer kansen voor krijgen. Als leestips geeft hij onder andere:

  • Bedtijdverhalen voor rebelse meisjes
  • Tori en het vervolg Trobi van de Amsterdamse kunstenaar Brian Elstak
  • Brown girl magic van de Vlaamse schrijfster Dalilla Hermans
  • Rocca en het geheime toverrecept van Sharid Alles
  • Cyrus & Farnaz over 7 grenzen van Mark van Waes (over kinderen die zijn gevlucht naar Europa)
  • Het lammetje dat een varken is van Amsterdammer Pim Lammers (Het eerste transgenderprentenboek)

Daarnaast krijgen boeken die verder kijken dan het witte jongetje, steeds meer waardering. Zo won Annet Schaap allerlei prijzen met Lampje. Het verhaal draait om de dochter van een vuurtorenwachter, die na een scheepsramp als dienstmeid aan de slag moet in het Zwarte Huis van een admiraal. In dat huis zou een monster wonen, maar of dat klopt is de vraag….

Meer diversiteit nodig in het boekendieet van je kids? Platform Hebban stelde lijsten op voor kinderen in diverse leeftijdscategorieën. Zoals die met titels voor kinderen van drie tot zes jaar. Je kunt ook eens kijken bij de Feminist Aid Kit, met boeken voor peuters en kleuters die meiden en vrouwen meer te doen geven dan alleen het hulpje zijn van… De beer van Ursula van Rindert Kromhout en Sandra Klaassen, Koning en Koning van Linda de Haan en Stern Nijland, er zijn echt leuke boeken, als je goed zoekt. Dan kun je tegenwicht bieden aan de oude rolpatronen en wordt de kans groter dat je meiske van zes zich op die leeftijd nog steeds als even slim beschouwt als de jongens. Wie weet.

Kirkus Reviews maakt werk van diversiteit

Leve Kirkus Reviews! De redactieleden van dit culturele magazine beseften dat zij zelf een rol spelen bij het in stand houden van vooroordelen rondom ras en etniciteit. Daarom noemen de redacteuren sinds een half jaar expliciet welke achtergrond personages in kinderboeken hebben. Zodat de vanzelfsprekende aanname dat een personage blank is, tenzij anders vermeldt, doorbroken wordt. Jong geleerd is immers oud gedaan. Ideetje voor Nederlandse recensenten? Bij ons is diversiteit in kinderboeken namelijk ver te zoeken…

Kirkus Reviews

De redacteuren van Kirkus Reviews kwamen tot hun besluit op basis van cijfers. De Universiteit van Wisconsin ontving vorig jaar 3,400 kinderboeken. Slechts 501 verhalen bevatten personages met een niet-blanke achtergrond. In slechts 355 gevallen had de auteur zelf een niet-blanke achtergrond. Voor de rest schreven lelieblanke auteurs over lelieblanke kinderen, en in een cultuur die blank als norm neemt problematiseerde niemand deze situatie.

Kirkus besloot deze automatismen te doorbreken. Redacteuren besteden tegenwoordig expliciet aandacht aan de huidkleur van personages. Doel is om het bewustzijn rondom diversiteit te bevorderen en ouders, opvoeders en docenten meer mogelijkheden te geven hun kinderen te voorzien van boeken die hun eigen leven reflecteren.

Redacteur Vicky Smith schrijft in een redactioneel commentaar dat sommige mensen met schrik of argwaan reageren op dit nieuwe beleid:

A number of publishers have contacted me privately in varying degrees of dismay and/or anger. One of my newest reviewers of color protested energetically, saying that unless race is a factor in the story, “there is no reason at all to mention race in a review.” And one of our readers expressed the concern that “a title may receive a sub-par review if it does not feature minority characters even if it is an exceptional book in all other aspects.”

Maar het probleem is: als ras geen factor mag zijn, ligt de weg weer wijd open voor de ”ras = blank tenzij anders genoemd”-vooroordelen. Totdat een zwart personage in een kinderboek een gewoon zwart kindje mag zijn, blijft het nodig om je bewust te zijn van wat je doet. Zoals Smith samenvat:

There’s the fact that both my reviewers and I are almost all, as one of my black reviewers said, “socialized to see white as the default”—it’s hard to train yourself to notice, much less write consciously about it.

Daarom hulde dat de redactie van Kirkus deze stap zet.

Oh en voor de Nederlandse situatie: Of het nou gaat om Literatuur met de grote L, of jeugdliteratuur: ook bij ons overheerst de norm van blanke mannelijke hoofdpersonen. Jaren vijftig rolpatronen tussen de seksen zijn helaas springlevend en personages met een getinte huidkleur moet je met een lantaarntje zoeken. Dit geldt in versterkte mate voor kinderboeken die in de prijzen vallen, zoals Griffelboeken.

Kortom, ook Nederlandse kinderboeken geven blijk van een groot gebrek aan representativiteit, zoals onder andere hooglerares Maaike Meijer twintig jaar geleden al aantoonde. Hoog tijd dat iedereen die werkzaam is in het Nederlandse boekenvak, inclusief recensenten en literaire media, diversiteit serieus gaan nemen. Misschien kunnen ze het voorbeeld van Kirkus volgen….?

Zo houdt seksisme zichzelf in stand

Eén van mijn stelregels luidt: wij zijn allen seksisten. Je groeit op in een seksistische cultuur, krijgt vanaf de wieg seksistische boodschappen mee, kampt met een systeem wat nog steeds gebaseerd is op rolpatronen uit de jaren vijftig. En dan krijg je dus mensen (m/v) die dit systeem in stand houden. Zelfs, of beter gezegd: juist als je bewust wil afwijken, krijg je te maken met ondermijnende weerstand. Voorbeeldje nodig? Dit:

Het geheime logboek van topnerd Tycho. Zo heet het eerste kinderboek dat Cees Dekker deze maand publiceerde. Op Twitter schreef de Delftse nanowetenschapper hoe hij eerst overwoog een meisje als hoofdpersoon te nemen. Maar dat raadde zijn co-auteur – de ervaren kinderboekenschrijfster Corien Oranje – hem af. Jongens zouden namelijk afhaken bij een boek met een meisje als hoofdpersoon.

Oranje sluit zich hiermee aan bij de mensen die ”weten” dat films met een vrouw in de hoofdrol niet scoren. Die ”weten” dat lezers niet tegen een vrouwelijke hoofdpersoon kunnen, laat staan een nerd.  Ik heb Oranje persoonlijk niet gesproken, maar zou haar zo graag willen vragen wat maakt dat zij (of Dekker) niet kon denken ‘kom, laten we gewoon eens kijken wat er gebeurt als we een meisje als nerd nemen’?

Zou het liggen aan het wetenschappelijk aangetoonde feit dat vrouwen veel sneller bloot staan aan kritiek, en dan ook nog eens heftigere, meer op de persoon gerichte kritiek, dan mannen? Geïnternaliseerde zelfhaat? Gewoon geen zin in gedoe? Ambities en dan geen risico willen nemen? Ik ben zeer benieuwd.

Hoe dan ook, op deze manier schiet het niet op. Zo houdt seksisme zichzelf in stand en wennen we nooit aan vrouwelijke nerds. En blijven kinderen denken dat lezende jongetjes belangrijker zijn dan lezende meisjes.

Verhalen verdwijnen achter stereotiepe boekomslag

Stilzwijgend geven uitgeverijen boeken voor jongeren een ingrijpende make-over. Boekomslagen die recht doen aan het verhaal maken bij een herdruk opeens plaats voor stereotiepe beelden met glitters en tengere blanke meisjes in witte kleding. Een lezer van de Engelse krant The Guardian merkte dit op en schreef een vlammend protest. Deze vorm van marketing reduceert de inhoud van de boeken tot gendercliché’s, beperkt het potentiële lezerspubliek, en laat heldinnen verdwijnen in een zee van uniformiteit. Om nog maar te zwijgen over de gevolgen in de praktijk van dit soort ‘marketing’.

Stereotiepe marketing bestaat al lang, maar lijkt de laatste jaren te verergeren. Herdrukken weerspiegelen die opmars van gendercliché’s en lieten alarmbellen rinkelen bij een lezer. Een roman over Darcie, een jonge spionne, kreeg in de oorspronkelijke uitgave een omslag met polospelers, de skyline van Nairobi, en auto’s. De meest recente herdruk toont echter een sieraad met glitterstenen. De omslag van het tweede deel veranderde van genderneutraal naar ‘romantisch meisje’.

Mocht een lezer niet begrijpen waar het om gaat, dan helpt een tekst van de uitgever een handje:

Across the top of the cover it says “Darcie Lock is every boy’s dream. Beautiful, smart… oh, and she’s a secret agent”. Excuse me?! What does her attractiveness to boys have to do with anything? And why are her looks mentioned before anything else, when she’s not even meant to be that beautiful – good looking, sure, but that is nowhere near as important to her character as her intelligence, determination, sense of humour, athleticism and bravery.

Ook de markt voor volwassenen ziet er steeds stereotieper uit. Opnieuw bieden herdrukken inzicht in het verslechterende klimaat voor iedereen die niet wil denken in termen van Mars en Venus, maar trouw wil blijven aan de aarde. Neem Sylvia Plath. Haar boek De Glazen Stolp verscheen onder andere met een grafische omslag vol cirkels. Hoe vierde uitgeverij Faber in 2013 de jubileumuitgave? Met een vrouw in een kamer, die voor de spiegel lippenstift op smeert. Jawel, Plath’s boek kreeg de chicklit behandeling.

Het is tegenwoordig verrassend eenvoudig boeken via de omslag te coderen. Op crimezone meldt een auteur:

Covers (foto in combinatie met de typografie) zorgen bij lezers voor een onmiddellijke herkenning van het genre. Op mijn eerste boek Nickname stond een mooi stel vrouwenbenen waardoor het boek meteen in de categorie vrouwenthriller geplaatst kon worden. Ook Sluipweg is door de keuze van het beeld voor de cover eenvoudig in die categorie te plaatsen.

Vrouwenbenen = vrouwenthriller. Simpel. Bij kinderboeken ziet de code er iets anders uit. Voor jongens: robots, dinosauriërs, astronauten, piraten en auto’s. Voor meisjes: prinsessen, make-up, bloemen en schattige diertjes. Bij boeken voor volwassenen: dikke rechtlijnige lettertypes, donkere kleuren en stoere mannen voor de schrijvers, cupcakes, sieraden, hoge hakken, krullerige letters en afbeeldingen van romantische vrouwen in een weiland voor de schrijfsters.

Deze boekomslagen hebben effect. Negatieve effecten, wel te verstaan:

Books about women, by women, get pigeon-holed with pastel colors, then shuffled to a different shelf.

Ze belanden onder andere op een ander plankje, omdat boeken van of over vrouwen minder status hebben en krijgen dan boeken van of over mannen. Vele onderzoekers en ervaringsdeskundigen hebben gewezen op de dubbele moraal in uitgeversland, die maakt dat Hij de norm is en Zij de rare buitenstaander die nooit zoveel kwaliteit kan leveren als Hij. Zie onder andere de analyses van Elaine Showalter en Joanna Russ, of neem een boek als Schrijvende Vrouwen.

Gelukkig komt er steeds meer verzet. Omdat dit soort boekomslagen belachelijk zijn, iets wat pijnlijk duidelijk wordt en hilarische effecten oplevert als je de codes omdraait. Omdat het lezers ten onrechte afschrikt en/of wegjaagt. En omdat steeds meer mensen zich zorgen maken wat kinderen en tieners leren van die roze en blauwe boekomslagen. Observaties beloven niet veel goeds:

I work in a bookstore – and let me tell you, my heart broke just a little before Christmas when a mother yanked a Thomas the Tank Engine book out of her young daughter’s hands saying “That’s a boy’s book” and shoved a pink monstrosity at her. Her daughter was maybe 4 years old.

Al met al zorgt dit soort marketing alleen voor hoop op winst bij producenten. De rest van de wereld heeft er voornamelijk last van. In Engeland zijn al campagnes begonnen om specifiek op jongens en meisjes gerichte boeken te boycotten. The Independent kondigde onlangs aan geen recensies meer op te nemen van dat soort uitgaven, omdat ze de vrije fantasie van kinderen inperken en hen al op jonge leeftijd vastleggen in ouderwetse opvattingen over gender. Zulk verzet kan niet luidruchtig genoeg zijn. Op naar plezierig lezen voor iedereen! En: #readwomen2014

De andere Hobbit

In een alternatief universum had Tolkien een vrouw kunnen zijn. Dat stelt website Feminist Philosophers naar aanleiding van een herontdekking van Naomi Mitchison. Mitchison publiceerde haar fantasyboek Travel Light twee jaar voordat De Hobbit het levenslicht zag. Ze was goed bevriend met Tolkien en hielp hem waar ze maar kon. Waarna Tolkien wereldberoemd werd, terwijl Mitchison in de vergetelheid verdween.

Mitchison had in de jaren vijftig veel succes met Travel Light. Maar ook haar andere werk viel destijds in de smaak. Ze schreef meer dan zeventig boeken en bereikte de leeftijd van 101 jaar.

Ondanks haar succes ontbreekt ze echter in de meeste overzichten van genre-fictie. Als iemand over haar en/of haar boeken schrijft, vallen meestal termen als onterecht vergeten, en om onduidelijke redenen genegeerd. Het lijkt bijna alsof ze nooit heeft bestaan:

The woman who helped sell Tolkien’s epic to a sceptical reading public has been relegated to rare footnotes buried in the reverent biographies written about him.

Dat schrijfsters uit beeld verdwijnen is geen incident. Onder andere Joanna Russ en Elaine Showalter signaleren een patroon. Vrouw publiceert romans, heeft succes, en verdwijnt. Man publiceert romans, heeft succes en komt in de canon terecht.

Dat heeft gevolgen voor lezers, in het bijzonder kinderen. Wat als die Travel Light tegen waren gekomen in plaats van De Hobbit? Want Travel Light heeft een vrouwelijk personage als hoofdpersoon, terwijl De Hobbit een grote jongens en mannenkliek verbeeldt:

 I read Naomi Mitchison’s Travel Light, and suddenly felt as if I were seeing my life thus far from a great height. I felt, very powerfully, that I had been waiting for it, and that it was telling me the story of the person I might have been had I read it when I was a child. […] Who might I have been if I had met Halla Bearsbairn before Bilbo Baggins? How different might my attitude toward dragons have been if I’d met Uggi before Smaug? How different would the spiritual landscapes of fantasy and science fiction be if they had accepted as antecedents works that showed a corrupt Byzantine Christianity and sympathy toward Islam?

Inderdaad, goede vraag. Die vragen doen niets af aan de kwaliteit van De Hobbit. Het gaat hier niet om een situatie waarbij lof voor de een automatisch betekent dat de ander dus slecht zou zijn. Er is genoeg lof en eer voor iedereen. Het is juist een pleidooi voor meer diversiteit. Geen enkel werk is perfect, en De Hobbit heeft serieuze beperkingen. Zoals een enorm gebrek aan vrouwen, om maar eens een inkoppertje te geven. Tolkien stelt de lezer bloot aan een paternalistisch seksisme, type hoffelijk de deur open houden,  ‘breek daar je mooie hoofdje maar niet over, schat’.

Bovendien is het voor een meisje veel moeilijker om zich in De Hobbit in te leven. Een jongen kan beschikken over talloze mannelijke personages waar hij zich direct mee kan identificeren. Een meisje niet. Zij moet eerst innerlijk werk verrichten voordat ze zich aan kan sluiten bij een wereld vol mannelijke orks, hobbits, tovenaars en draken. Dat het veel meisjes en vrouwen lukt, wil niet zeggen dat het dus goed is. Sterker nog, desgevraagd blijken vrouwen regelmatig af te haken. Dit gaat niet over mij, lezen ze. Om nog maar te zwijgen over de afstotende werking van verwrongen vrouwbeelden en openlijk seksisme:

“I will never forget reading Bukowski’s Post Office and feeling so horrible, the way that the narrator describes the thickness of ugly women’s legs. I think it was the first time I felt like a book that I was trying to identify with rejected me. Though I did absorb it, and of course it made me hate my body or whatever.”

Kortom, goed dat De Hobbit er is. Maar daarnaast hebben we meer Travel Light nodig, en meer schrijfsters in de canon. Ze zijn er, we moeten alleen nog leren hun werk te koesteren.

 

Kinderboeken die de fantasie prikkelen

Kinderboeken lezen of voorlezen? Geweldig, want het prikkelt de fantasie, helpt bij het ontwikkelen van taal- en leesvaardigheid, en leert kinderen bijna ongemerkt iets over de wereld. Documentatiecentrum Rosa heeft daarom een site ontwikkelt om ouders en mensen die werken in de kinderopvang te helpen bij het kiezen van leuke, goede boeken waar kinderen iets aan hebben.

Het documentatiecentrum doet dit, omdat niet alle boeken de horizon van kinderen verbreden. Integendeel, soms richten ze alleen maar muren en hokjes op:

Ondanks de ernorme variatie aan fantasierijke boeken op de markt, zijn de beelden over mannen en vrouwen, jongens en meisjes vaak nog verrassend stereotiep. Bij vele klassiekers is dat niet meer dan een weergave van de werkelijkheid die niet langer de onze is, maar ook recentere publicaties blijken nog al te vaak vasthouden aan voorbijgestreefde clichés over jongens en meisjes. […] Stereotiepe ideeën rond meisjes en jongens, stellen grenzen aan het experimenteergedrag van kinderen. Sommige activiteiten worden nauwelijks uitgeprobeerd omdat ze “niet voor jongens/meisjes” zouden zijn.

Dat begint al als kinderen nog in de wieg liggen. Een vierjarige jongen ‘weet’ al dat het blauwe shirt met ‘stoer’ niet voor meisjes is, en dat hij ver weg moet blijven van de roze Supermodel speelgoedsets bij de Bart Smit. Om je hier bewust van te worden en te spelen met gender en identiteit, bevat de site een Toolkit en een lijst met boeken die cliché’s vermijden en zowel jongens als meisjes behandelen als kinderen. Want, zoals de site onderzoekster Susan Lehr citeert: “We moeten ervoor zorgen dat we alle deuren openen naar het volledige menselijk potentieel in plaats van ze te sluiten.”

Michelle Paver wint literaire prijs

Kinderboekenschrijfster Michelle Paver wint de Guardian prijs voor De Geestenjager. Dat maakte de krant gisteren bekend. Ze neemt 1500 pond mee naar huis. Eerder wonnen onder andere Philip Pullman en Anne Fine de onderscheiding.

Bijna alle boeken van Paver zijn al vertaald in het nederlands. De Geestenjager is het laatste boek in een serie over een jongen uit de prehistorie. Zijn vriendschap met een wolf en diens roedel helpt hem allerlei beproevingen en avonturen te doorstaan. Niet alleen in Engeland lopen lezers met haar weg. De Kinderjury tipt haar boeken regelmatig, omdat ze spannend en mooi zijn, en ook Biblion beveelt haar boeken van harte aan. Over De Geestendoder schreef Biblion:

Het is goed opgebouwd en leidt tot een toch nog onverwachte climax. Knap van de auteur om na vijf delen toch nog met nieuwe belevenissen te komen, die de personages soms in een ander daglicht plaatsen. Leuk zijn de weetjes over de geneeskrachtige kruiden, de manier van jagen, wonen en overleven en het geloof in goden en demonen. Prachtig verhaal dat doet denken aan ‘De Aardkinderen’ van Auel voor volwassenen. Waarschijnlijk voor een klein lezerspubliek, maar het is dubbel en dwars de moeite waard.