Tag Archives: gender

Debat Clinton-Trump gezien door een genderbril

Nederlandse media publiceerden allerlei analyses over het debat van Amerikaanse presidentskandidaten Clinton en Trump. Dit weblog stelt vrouwen en gender centraal, en daar berichtten veel media niet of nauwelijks over. Gelukkig wemelt het in de Engelstalige pers van de reacties waar dit aspect wél aan de orde kwam. Een selectie:

De BBC analyseerde de vier manieren waarop gender een rol speelde tijdens het debat. Wie onderbrak wie het meest? Het gebruik van namen – Trump had het over Clinton, terwijl Clinton Donald zei en bleef zeggen. De uitwisseling rondom uithoudingsvermogen, waarbij Clinton meteen duidelijk maakte uit welke koker aantijgingen rond een zogenaamd gebrek aan uithoudingsvermogen stammen. En vier, glimlachen. Eerst kreeg Clinton kritiek omdat ze te weinig glimlachte, nu omdat ze teveel zou glimlachen.

Die laatste kritiek ziet Amanda Marcotte, van webmagazine Salon, als één van de manieren waarop commentatoren opvallend seksistisch uit de hoek kwamen na het debat. Behalve het ‘ze glimlacht te weinig, o nee teveel’ gedoe stelden andere commentatoren dat Clinton hen deed denken aan hun zeurende moeder. Of bekritiseerden Clinton omdat ze te goed voorbereid was op het debat. Echt, als vrouw met ambitie kun je niet winnen, als het gaat om onzekere vijandige mannen, stelt Mascotte. Zie ook de rubriek Double X op webmagazine Slate, met een inventarisatie van alle mannen die aan Clinton mansplainden hoe ze zou moeten glimlachen en met welke houding ze moet debatteren.

Wat betreft wie onderbreekt wie signaleerde website Vox dat Clinton Trump 17 keer onderbrak, terwijl Trump 51 keer over haar heen praatte. Met de moderator erbij kwam de totaalscore op 47 interrupties voor Trump en 70 voor Clinton.  Het is een subtiele vorm van seksisme. Vrouwen krijgen minder ruimte en moeten harder vechten om gehoord te worden. Maar je mag niet te openlijk vechten want dan ben je een bitch die dingen op een negatieve manier op wil eisen of af wil dwingen, huuuuuuu.

Website Mic doopte het seksisme van Trump zelfs als het overheersende element in het debat. Zijn neerbuigende houding, waar Clinton vaak interrumperen slechts een onderdeel van vormt, kwam zo duidelijk naar voren dat het alles kleurde.

Dat het goed kwam wijt het Engels dagblad The Guardian aan de prestaties van Clinton. Analisten bejubelden haar manieren om de seksistische uitspraken van Trump in zijn gezicht op te laten blazen. Zo maakte ze zijn strategie rondom uithoudingsvermogen expliciet. Het ging niet om stamina, maar om minachting over het uiterlijk van een vrouw ombuigen naar kritiek op haar uithoudingsvermogen. Wie trapt daar in? Niet Clinton en na haar rake analyse, het publiek ook niet meer.

Website The Hill zag deze ‘strijd der seksen’ ook en noteerde dat Trump na een half uurtje totaal de kluts kwijt raakte, omdat hij Clinton niet van haar stuk kon brengen. Ze bleef kalm, ze glimlachte, ze gebruikte Trump’s woorden tegen hem, en Trump kon alleen maar harder brullen. Tussen het snotteren door. Aan het slot van de avond was de dominante twitterhashtag over het debat ‘sniffles’, omdat Trump zo vaak snoof en snotterde tijdens het debat. De grappen daarover rolden al snel over elkaar heen. Niet goed voor Trump…

UPDATE: een post-debat analyse van Soraya Chemaly van de Huffington Post. Een analiste van The Guardian doet graag een gedachtenoefening met je: wat als Trump een vrouw zou zijn? Zelfde houding, zelfde uitspraken, maar dan door en van een vrouw. En, opmerkelijk: conservatieve kranten die in hun meer dan honderd jarige bestaan altijd steun verleenden aan de Republikeinen, spreken nu openlijk hun steun uit voor Clinton, de Democratische kandidaat.

Clinton, gender en vier tot acht jaar extra vrouwenhaat

Mocht Clinton de Amerikaanse verkiezingen in november winnen, reken dan maar op vier tot acht jaar intense vrouwenhaat, met een extra dosis ‘BITCH!!!!!!‘, voorspelt Michelle Cottle van magazine The Atlantic. Het is een van de gevolgen van een diepgewortelde minachting voor vrouwen en een dubbele moraal die ervoor zorgt dat mannen in de luwte kunnen blijven, terwijl vrouwen bij het minste of geringste op het schavot belanden. Dat iemand van de verkeerde sekse na ruim 200 jaar de hoogste politieke post in het land in handen krijgt, echt, huiveringwekkend!

De kans dat Clinton wint en dat wij vrouwen die golf hatelijke vuiligheid over ons heen krijgen, wordt steeds groter. Zelfs als alle blanke mannen op tegenkandidaat Trump stemmen, redt hij het niet om te winnen van de Democraten, verwachten demografen. De Verenigde Staten veranderen namelijk. Er komen steeds meer vrouwen en niet-blanke mannen bij. Laten dat nou precies de mensen zijn die Trump keer op keer uitscheldt en beledigt.

Dat heeft gevolgen: steeds meer vrouwen en niet-blanke mannen stemmen op de Democraten. Zo stemmen vrouwen sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw meer dan mannen. Die vrouwelijke kiezersmeerderheid vinkt steeds vaker het vakje Democraat aan, omdat ze zich steeds minder thuis voelen bij de Republikeinen en hun oorlog tegen vrouwen. Peilingen laten inmiddels ruime marges zien in het voordeel van Clinton.

Trump haalde lange tijd zijn schouders op. Hij zoekt zijn heil bij mannen. Maar die basis wankelt. Vooral blanke mannen met een goede opleiding lopen weg. En zwarte mannen? Die kijken wel linker uit dan te stemmen op een partij die hen beschouwt als louter waardeloze en criminele negers – ook al ontkent de partij zelf (uiteraard) in alle toonaarden dat Republikeinen vol racisme zitten.

Trump voelt de bui hangen. Hij reorganiseerde zijn campagneteam voor de zoveelste keer in een paar weken tijd, en valt Clinton steeds feller aan. Zijn nieuwste trucje bestaat eruit dat hij Clinton vergelijkt met de Duitse premier Angela Merkel. Niet alleen omdat het in zijn optiek beiden vuile bitches zijn, maar ook omdat blanke rechtsradicalen Merkel haten vanwege haar beleid rondom buitenlanders en asielzoekers. Door Merkel aan te halen probeert hij die stemmen voor zich te winnen, schrijft magazine Salon. Vrouwenhaat en racisme gaan wat dat betreft hand in hand bij Trump.

Dus, stel je voor dat zo’n hysterische bitcherige ISIS-lover, castreerder van mannen en verpester van het blanke ras, de hoogste politieke post van het land weet te winnen. Aaaaargh:

just as Barack Obama’s election did not herald a shiny, new post-racial America, Clinton’s would not deliver one of gender equality and enlightenment. So goes progress: Two steps forward, one step back(lash). As the culture changes, people resent that change and start freaking out, others look to exploit their fear, and things can turn really, really nasty on their way to getting better.

We zijn gewaarschuwd 😉

Sheldon en de pijn van een tweederangs status

Eindelijk kwam ik er deze vakantieperiode aan toe de biografie te lezen van Alice Sheldon, een SF schrijfster die onder de naam James Tiptree jr. furore maakte in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Julie Philips dook in het leven van deze auteur. Haar prijswinnende biografie brengt haarscherp in beeld hoezeer Sheldon aanbotste tegen haar tweederangs status als vrouw. Het duurde jaren voordat ze haar eigen stem vond en een reeks fascinerende verhalen schreef, die anno 2016 nog steeds actueel zijn.

In Nederland brak Tiptree/Sheldon nooit echt door met haar werk, concluderen twee recensenten in hun bespreking van de biografie. Inez van der Spek, die haar proefschrift aan Tiptree wijdde, speculeert dat fantasievolle verhalen over aliens en ruimtereizen niet passen bij de nuchtere Nederlandse volksaard. Wil je bijvoorbeeld haar in het Nederlands vertaalde verhalenbundel ”10.000 lichtjaren van huis” vinden, dan moet je goed zoeken in tweedehands winkels.

Ook het Engelstalige publiek bleef lang verstoken van goede herdrukken van haar verhalen. Pas met de bundel ‘Her Smoke Rose Up Forever‘ kon het brede publiek weer makkelijk toegang krijgen tot Sheldon’s werk. Nieuwe lezers merken meteen de impact van de verhalen. Misschien ligt het niet alleen aan de nuchtere Nederlandse volksaard dat Sheldon/Tiptree niet echt doorbrak in ons land. De auteur zette angstaanjagende scenario’s neer, vol ‘wat als’ ideeën die op een verontrustende manier logisch zijn:

It reads like “The Handmaid’s Tale” crossed with “28 Days Later” and distilled it through the femicides in Juarez into the most psychologically brutal 22 pages imaginable. And the horrible part is that it is absolutely imaginable – hardly even a stretch. (“Isn’t it strange how we do nothing? Just get killed by ones and twos.”) I only made it through because I was eating a maple glazed doughnut at the time.

In haar biografie maakt Philips inzichtelijk dat die grimmigheid diepe wortels heeft in de levensgeschiedenis van Sheldon. Ze werd geboren in 1915 en was het enige kind van twee zeer succesvolle ouders, die het voor hun eigen gemoedsrust nodig hadden dat Sheldon gelukkig en kalm leek. Haar hele jeugd moest ze alle emoties inslikken die haar ouders verontrustend vonden. Dat liet psychologisch diepe sporen na.

Al snel kwam Sheldon er vervolgens achter dat ze vrouwen zeer aantrekkelijk vond. Dat was in de jaren dertig, veertig en vijftig van de vorige eeuw volstrekt onbespreekbaar. Ook merkte ze dat vrouwen thuis bij de kinderen behoorden te blijven. Ze maakte mee hoe het Amerikaanse leger de talenten en kwaliteiten van vrouwen verkwanselde, hoe de overheid en de media vrouwen na de tweede wereldoorlog terug de keuken in joegen, en je als vrouw ondanks je ambities bleef vastplakken aan de vloer.

Sheldon worstelde enorm met die tweederangs status als vrouw. Hoe moest zij leven, in de verkeerde tijd, op de verkeerde locatie, met de verkeerde sekse? Hoe moest ze als vrouw omgaan met menselijke agressie, in het bijzonder de overal zichtbare en voelbare mannelijke agressie tegen vrouwen? Welke wegen kon zij bewandelen om recht te doen aan haar eigen, individuele persoonlijkheid? Ze worstelde met zelfhaat, de woede die het logische gevolg is van stelselmatige discriminatie, depressies, haar onmogelijke voorliefde voor vrouwen.

Pas door symbolisch een mannelijke identiteit aan te nemen, kon ze ontsnappen aan alle vooroordelen, beperkingen en verwachtingen, stelt Philips in haar biografie over Sheldon. Ze vond haar stem en maakte na haar debuut, in 1968, meteen furore. Bijna tien jaar lang dacht iedereen met een man van doen te hebben. Pas toen Sheldon’s moeder stierf en haar naam in het openbare overlijdensbericht voorkwam, telden vrienden een plus een bij elkaar op en ontdekten dat ze eigenlijk een vrouw was.

Niet verrassend als je dit levensverhaal leest, neemt gender zowel in haar leven als in haar verhalen een belangrijke plaats in. Ze zet de boel op losse schroeven, vat Van der Spek kernachtig samen:

niemand kon nog serieus volhouden dat mannelijkheid en vrouwelijkheid feiten zijn. Tiptrees optreden, stelt Phillips, confronteerde zowel mannen als vrouwen met hun medeplichtigheid als lezers. Tot de onthulling van Tiptrees identiteit werden zijn/haar verhalen vaak geprezen om hun ‘mannelijke stijl’, maar paradoxaal genoeg ook om hun inlevingsvermogen in het lot van vrouwen. Phillips:‘Zoals in andere passing stories bevestigt de onthulling van Tiptrees identiteit de “gendergrens” in fictie maar blaast deze tegelijkertijd ook op. Aan de ene kant wordt van een persoon in vermomming verwacht dat ze na de ontmaskering teruggaat naar haar eigen mensen, haar eigen gender. Maar de categorie gender zelf is twijfelachtig geworden: welke is wat? Wie zijn de “wij” en de “zij”?

Ook in ”onze tijd” hebben we Sheldon hard nodig. We leven nog steeds in een wereld waar (blanke) mannen dé autoriteit zijn, waarna deze poortwachters zelfverzekerd teksten uitspreken zoals

“I read a piece of writing and within a paragraph or two I know whether it is by a woman or not. I think [it is] unequal to me.” The author, who was born in Trinidad, said this was because of women’s “sentimentality, the narrow view of the world”.

Dat, vrienden, is kul.

Leven Alice Sheldon, en leve Julie Philips die haar leven zo prachtig in kaart bracht.

Trollen geven Ghostbusters een 1

Uh oh… een zeer specifieke groep boze fans bestormde sites als de International Movie Data Base (IMDB) om negatieve beoordelingen achter te laten over Ghostbusters. Ze gaven de film nog voor de première al massaal een 1. Professionele filmrecensenten die een preview zagen oordeelden veel positiever. Waarbij de vrouwelijke recensenten weer positiever zijn dan hun mannelijke collega’s. En dat allemaal omdat in de editie 2016 een team vrouwen de spoken bestrijdt. Aaaaargh!!!!

Ghostbusters lijkt te werken als een soort lakmoesproef voor gender. Dat gebeurt in een periode van veranderingen. Na ruim een kwart eeuw heeft Engeland weer een vrouwelijke premier, Nederland vaardigt meer vrouwelijke dan mannelijke atleten af naar de Olympische Spelen, en in de V.S. strijden een man en een vrouw om de hoogste positie in het land. Huuuuuuh, eng….

Ghostbusters krijgt een tik mee van die lading rond gender. Zo verschijnen momenteel de eerste bewerkte foto’s waarbij het groene slijmmonster het gezicht van Donald Trump krijgt. Je merkt het ook in de ontvangst van de film. Op sites als ScreenCrush zagen de beheerders iets vreemds op de IMDB-webpagina van Ghostbusters. Voor de première kwam de totale waardering niet verder dan een zeer schamele 3,6. Kijk je naar de groep die stemmen uitbracht, dan valt op dat jongens en mannen tussen de 18 en 44 jaar zwaar in de meerderheid zijn. Ze gaven de film massaal een 1, nog voordat ze ‘m konden zien.

Dit gebeurde al eerder met trailers voor de film. Op Youtube staat de eerste Ghostbuster trailer inmiddels te boek als de meest gehate ooit. Ook hier kwamen de negatieve scores tot stand door de neurotische ijver van een zeer vocale minderheid, waarvan het merendeel mannen.

Sites nemen inmiddels tegenmaatregelen. Zoals Metacritic:

Oftewel, fans kunnen niet reageren, want teveel van hen laten zien dat ze niet volwassen genoeg zijn om zich fatsoenlijk te kunnen gedragen. Dat betekent dat alleen professionele recensenten een score geven.

Ook bij de ”officiële” recensenten treedt echter een veelbetekenende gender-kloof op. De groep professionals kreeg previews en geeft Ghostbusters op de site Rotten Tomatoes 77% positief, een redelijk solide score. De vrouwelijke recensenten zijn echter met 89% positieve reacties veel lovender dan de grotere groep mannelijke recensenten, die niet verder kwam dan 72% positieve reacties. Misschien omdat ze meer moeite hebben zich te identificeren met de hoofdrolspelers?  Ze moeten zich als man opeens in vrouwen inleven, en als je dat niet gewend bent, dan is dat moeilijk.

Women&Hollywood concludeert:

So the battle of the sexes over “Ghostbusters” continues, and as the female film critics and audience members finally rejoice in the release of the film, the only worthwhile thing to say to the haters comes from Manohla Dargis: “Girls rule, women are funny, get over it.”

Ondertussen, in de echte wereld: jonge meisjes die ademloos naar de vrouwelijke Ghostbusters opkijken en hopelijk geïnspireerd raken: ja, je kunt als vrouw de hoofdrol hebben, vrouwelijke nerds zijn top, ja, vrouwen kunnen als team opereren en spannende avonturen beleven, heej, eindelijk vrouwelijke action figures zodat je in je fantasie nieuwe avonturen kunt creëren. Geweldig! Leuk! Zien! Doen!

De Gereedschapskist: perception bias (je ziet niet wat je ziet)

Zet drie vrouwen in een groep van tien en veel mensen denken dat vrouwen die groep domineren. Of: een man en een vrouw schrijven allebei een boek over persoonlijke dingen, vol emotie. De man krijgt lof want zijn verhaal raakt aan universele waarden. De vrouw zeurt en schreef een inferieur boekje. Voor die vreemde kronkels bestaat een naam. Perception bias. Of, vrij vertaald: vooroordelen in perceptie.

Voorbeelden te over van vertekeningen in de waarneming. Neem bijvoorbeeld een Amerikaans programma, Stuff You Missed in History Class. Oftewel dingen die je miste tijdens de geschiedenisles. De redactie ontvangt stelselmatig klachten dat het programma teveel aandacht besteedt aan vrouwen. De redactie zou vaker iets over mannen moeten vertellen. Producenten doken hun archieven in. Ze kwamen erachter dat vrouwen maximaal een kwart van het totaal uitmaakten, terwijl mannen in 40 tot 50% van de afleveringen domineerden (de rest had neutrale thema’s). 25% vrouwen? Teveel! Klacht!

Deze vooroordelen duiken ook op als het gaat om communicatie. Vrouwen beppen teveel, beweren auteurs in het Mars en Venus genre. Ze herhalen dat steeds, dus dan moet het wel kloppen. Een taalkundige ging op onderzoek uit. Hij kwam erachter dat auteurs elkaar citeren, zonder dat ze ooit verwijzen naar bestaand onderzoek. Waar baseren ze zich dan wel op? De taalkundige kwam uiteindelijk uit op pamfletten van conservatieve Christelijke groeperingen uit de V.S. uit 1993. Samengevat:

there was a flurry of Christian-right marriage counselors promoting the idea that women are gabbermouths and men are taciturn, and therefore ladies need to squelch hopes of having their emotional needs met in their marriages.

Wie wél gedegen wetenschappelijk onderzoek doet, ziet kleine verschillen tussen de seksen. Daarnaast telt de context. Als het gaat om de publieke ruimte en de wereld van betaald werk wijst alles er op dat mannen de gesprekken juist domineren. Mannen onderbreken vrouwen regelmatig, en op online fora nemen mannen zoveel ruimte in, dat anderen wegblijven. Omgekeerd blijkt dat vrouwen van een meerderheid sociale straf krijgen als ze ”te verbaal’ worden en op die manier ‘teveel’ ruimte innemen.

Vooroordelen in de perceptie komen ook tot uiting in onbewuste taalpatronen. Zo analyseerde de Lezeres des Vaderlands het gebruik van bijvoeglijk naamwoorden in boekenrecensies. Wat blijkt? Recensenten geven hoog op van de eruditie en het hoogstaande intellect van mannelijke auteurs. Mannen mogen een klagerige toon gebruiken. Als ze zeer persoonlijke verhalen schrijven over emoties, is dat omdat ze daarmee universele menselijke waarheden weergeven. Uiteraard op een indrukwekkende manier.

Bij vrouwen daarentegen wemelt het van negatieve kwalificaties. Vrouwen produceren ‘schrijfsels’, ‘sneue onboekjes’ en ‘weinig lezenswaardige romans’.  Geen woord over het intellect van schrijfsters of het hoogstaande erudiete gehalte van hun werk. Wel op de persoon gerichte kwalificaties over negatieve karaktertrekken zoals bemoeizucht. Ook het uiterlijk van schrijfsters lijkt belangrijker dan hun boek.

Kortom, we kijken met een gekleurde blik. We zien niet wat we zien. Een kwart programma’s over vrouwen voelt aan alsof vrouwen ”iedere keer” aan bod komen. Een kwart vrouwen actief op een gebied waarin het wemelt van de vrouwen, heet opeens een doorbraak. Zo vond NRC dat vrouwen eindelijk doorbreken in hun Cultuur Top 100. Oh?:

 3 u3 uur geleden  NRC 21 vrouwen tegenover 67 mannen (=24% vrouw). Noemen we dat tegenwoordig een “doorbraak”?

Gevalletje vertekende waarneming bij een krantenredactie.

Wat te doen? Wat helpt is #lekker tellen en goed kijken naar wat er feitelijk gebeurt. Voelt iets aan alsof vrouwen domineren, maar komen vrouwen niet verder dan maximaal 25% van het totaal? Dan is er geen reden tot angstvisioenen of feestjes. Dan is er veel werk aan de winkel.

Progressieve stem uit Amerika: Melissa McEwan over Clinton

Clinton officieel kandidaat voor het Amerikaanse presidentschap! En in haar eerste speech als die officiële kandidaat, maakt ze meteen duidelijk dat ze er alles aan doet om vrouwen baas in eigen buik te laten blijven. Geweldig. Ik volg haar kandidatuur op de voet. Eén van de bronnen die ik daarbij vaak raadpleeg is Shakesville, de site van feministe Melissa McEwan. McEwan schreef talloze goede artikelen, onder andere over Clinton’s campagne en haar kandidatuur. Die halen de Nederlandse media zelden tot nooit. Vandaar dat ik haar werk graag voor het voetlicht breng.

McEwan betrekt Clinton’s sekse, en welke invloed dat heeft op haar politieke strijd, expliciet in haar analyses. Belangrijk, want in de komende verkiezingsstrijd kun je niet om gender heen. Ten eerste is Clinton de eerste vrouwelijke presidentskandidate ooit in de V.S. Ten tweede heeft ze als tegenkandidaat een man. Dat werkt een hij versus zij-verhaal in de hand. Ten derde gaat het om Trump, een man die controversiële standpunten over vrouwen inneemt. En ten vierde is Clinton als enige presidentskandidaat expliciet begaan met de gezondheidszorg aan Amerikaanse vrouwen, inclusief hun mensenrecht op het kunnen en mogen afbreken van een ongewenste zwangerschap.

De verkiezingen vormen zodoende, in de analyse van de LA Times, een soort lakmoesproef. Wat vindt de V.S. van het vrouwenstandpunt van Trump? Als hij wint, gaat een meerderheid blijkbaar akkoord met de vrouw als rechteloze broedmachine, tweederangs werkneemster en angstaanjagende Ander. Iek!!!!

Kortom, gender staat centraal en dat levert ontzettend interessant materiaal op om te signaleren, bespreken en, waar nodig, te bekritiseren. Duik gerust in de stapel artikelen die McEwan op een rijtje zette. Ze praat je onder andere bij over de manier waarop mediaverhalen functioneren, (framing), de manieren waarop Clinton moet manoeuvreren om deze meestal seksistische media-framing in goede banen te leiden, en hoe haar eigen Hillary Sexism Watch McEwan ferm in het kamp van Clinton plaatste, nu ze acht jaar later opnieuw deelneemt aan de verkiezingsstrijd.

Niet in dat overzicht van artikelen, maar ook interessant: Een Observatie, over het verschil in status tussen opiniestukken van mannen en vrouwen over Clinton. En de Hillary Sexism Watch? Nog steeds gaande, en nog steeds hoognodig. Te beginnen met Bernie maakte geen betere kandidate van Clinton, dat deed Clinton zelf. En de observatie dat mensen Clinton best top vinden, totdat ze promotie wil. Dan is ze opeens een kille bitch. Zie voor dit patroon ook het boek ‘Women Don’t Ask’.

Hierboven: Clinton’s historische toespraak waarin ze de kandidatuur bij de Democraten officieel claimt

SF Museum lanceert tijdschrift met groot vrouwelijk aandeel

Het Amerikaanse Museum of Science Fiction versterkt met haar eerste nummer van The Journal of Science Fiction een welkome trend naar meer diversiteit. Het nieuwe blad bevat opvallend veel artikelen van vrouwelijke redacteuren. Ook de inhoud van de bijdragen richt zich deels op vrouwen en vrouwelijke personages in SF verhalen. Hulde!

journal of sf kaft eerste nummer 2016

illustratie op de kaft van het eerste nummer van het nieuwe Journal of Science Fiction

Het eerste nummer bevat bijdragen van Monica Louzon, Karma Waltonen en Amanda M Rudd. Daarmee komen drie van de vijf hoofdartikelen van de hand van een vrouw. Eén van die stukken, geschreven door Waltonen, richt zich de manier waarop SF schrijfsters het concept van ‘houden van De Ander’ gebruikten om seksuele taboes te slechten. Op die manier speelde het genre een rol in het veranderen van de cultuur – ten goede, met meer tolerantie voor alles wat buiten het strikte man-vrouw hetero klassieke gezinsmodel valt.

Het belangrijke aandeel van vrouwen in The Journal of Science Fiction past in de tijdgeest. De afgelopen jaren kwam er steeds meer kritiek op de dominantie van poortwachters in de SF – veelal blanke mannen met zeer specifieke opvattingen over wat goede SF is en welke kant het op moet met het genre. Tegelijkertijd met die aanzwellende kritiek op de status quo begonnen ook de pogingen, veelal van vrouwen, om de geschiedenis van SF in beeld te houden. Mensen hebben namelijk de neiging om het aandeel van vrouwen te vergeten en daar kwam terecht verzet tegen.

Anno nu kun je de situatie moeilijk ideaal noemen – zodra vrouwen zichtbaarder worden, zijn er mensen die zich bedreigd voelen en hard terugslaan. Maar niemand kan meer om de vrouwen heen. Onder andere de Engelse krant The Guardian schrijft dat jarenlang buffelen in de marge dit jaar waarschijnlijk gaat leiden tot belangrijke doorbraken op het gebied van diversiteit en inclusie. Hoera!

BONUS Inspiratie en leestips? Komen ze:

  • Een lijstje met dit jaar te verschijnen SF en fantasy romans van schrijfsters, waar lezers het meest naar uitkijken
  • Een podcast van The New Yorker. Onder de slechts licht ironische titel Zijn Vrouwen Mensen interviewt Jill Lepore Amelia Lester en David Haglund over de rol van vrouwen in de moderne SF
  • Weblog SF Mistressworks timmert nog steeds aan de weg, met besprekingen van het werk van vroege en moderne SF schrijfsters
  • Zelf blijf ik de boeken van Octavia Butler en N.K. Jemisin hardnekkig promoten 😉
  • En had u al gehoord van Karen Lord? Probeer haar boeken maar eens….

Enfin, veel leesplezier!

 

Zomerfilm top tien ziet meer vrouwen dan voorheen

Van de vijftig commercieel gezien meest succesvolle films, die tussen januari en juni 2015 in de V.S. in premiere gingen, slagen er 21 niet voor de Bechdel test. De andere 29 kregen het gelukkig wél voor elkaar twee met name genoemde vrouwelijke personages in het verhaal voor te laten komen, die spraken over iets anders dan een man. De top tien vertoont een opmerkelijke verbetering ten opzichte van 2014. Negen van de tien haalden de Bechdel test in ieder geval op onderdelen.

Mad Max droeg bij aan een vrouwvriendelijkere top tien. Verder grijp ik gewoon ieder excuus aan om beelden uit die film te tonen 😉

In 2014 kwamen de tien meest succesvolle films in diezelfde periode niet verder dan een schamele 50%. Van vijftig naar negentig procent betekent een grote vooruitgang. Een productie als Pitch Perfect 2 grossierde in vrouwenrollen. En Mad Max Fury Road kende dan wel weinig dialoog, maar met een groot aantal vrouwelijke personages kwam het totale plaatje er toch zeer gunstig uit te zien. Dat soort films haalden het gemiddelde behoorlijk omhoog.

De relatief gezien vrouwvriendelijke top tien behoeft wel enige nuancering. Ten eerste let de Bechdel test niet op de duur van gesprekken. De top tien van 2014 kende een hoog gehalte superheldenfilms, zoals Captain AmericaX-Men, en Amazing Spider-Man 2. De vrouwelijke personages in al die films gezamenlijk hadden samen nog geen tien regels tekst in onderlinge ‘gesprekken’. Een keer met je ogen knipperen en je had het Bechdel-moment al gemist. In 2015 keert in grote lijnen dezelfde situatie terug.

Daarnaast zegt de Bechdel test niets over al dan niet progressieve denkbeelden over gender. Neem Jurassic World. Die haalde de test, onder andere omdat twee zussen over iets anders dan een man praatten. Maar deze film kwam in opspraak vanwege een hoog gehalte aan seksisme. Het origineel, Jurassic Park, getuigde in 1993 van een veel progressievere houding rondom vrouwen en werk. Onder andere de New York Times vatte de genderproblemen van Jurassic World als volgt samen:

Owen may be a parody of a hunk, what with his greasy workingman hands, shirt-busting arm muscles and nicely coiffed chin hair, but at least he does cool stuff like wrangle raptors and, spoiler alert, Claire. She mostly just schemes and screams, before Owen melts her like an ice cube on a hot griddle, proving that, yes, she’s every bit as bad as Joss Whedon thought when on Twitter he called out “Jurassic World” as sexist: “She’s a stiff, he’s a life-force — really? Still?” Yes, still.

Enfin, Vox geeft graag een overzicht van deze controverse, met tijdlijn en al.

Fijn dat vooruitgang zichtbaar is. Bonus: financieel gezien hebben filmstudio’s ook geen enkele reden om te vegeteren op een dieet van mannenensembles en eenzame smurfinnen. Dus Hollywood, waar wacht je op?

Gender ontkennen werkt averechts bij aanpak huiselijk geweld

De ‘genderneutrale’ aanpak van huiselijk geweld in Nederland gaat in werkelijkheid gebukt onder vooroordelen en stereotypen. Dat blijkt uit een genderscan, uitgevoerd in opdracht van de rijksoverheid. Onder andere de mythe dat de emancipatie in Nederland zou zijn voltooid, blijkt een schadelijk effect te hebben. Daardoor zien hulpverleners en politie de effecten van machtsverschillen over het hoofd en classificeren ze zaken te snel als gevallen van wederzijdse agressie, waarbij de man en de vrouw beiden even schuldig zouden zijn aan huiselijk geweld. Verschillende organisaties pleiten er nu voor dat gender terugkeert als factor in de aanpak van deze vorm van intieme terreur.

De genderscan signaleert onwil om in termen van gender te denken. Daardoor ontstaan misvattingen, vooroordelen en impliciete aannames, die een nadelig effect hebben op de aanpak van huiselijk geweld. Hoe komt dat?  Op bladzijden 48 en 49 van het rapport noemen de onderzoekers een aantal oorzaken. Het is de moeite waard de tekst in z’n geheel te citeren:

  • een verkeerde interpretatie van de systeemgerichte benadering. De nadruk die wordt gelegd op ieders rol in de systeemdynamiek en op het belang van meervoudige partijdigheid, kan ertoe leiden dat hulpverleners abusievelijk gaan denken dat beide partijen verantwoordelijk zijn voor het geweld.

  • een gebrek aan kennis over gendergerelateerde oorzaken van partnergeweld. Dit zou worden versterkt doordat de laatste jaren ook in prevalentie-onderzoek mannelijk slachtofferschap en vrouwelijk plegerschap is benadrukt en niet altijd genuanceerd weergegeven.

  • eigen referentiekader van (vrouwelijke) hulpverleners: zij zijn vaak zelf hoogopgeleid en voelen zich geëmancipeerd. Vanuit dat referentiekader hebben ze moeite om afhankelijkheid en rolpatronen te herkennen als motiverende factoren voor het gedrag van vrouwelijke slachtoffers van partnermishandeling.

In het verlengde hiervan noemen respondenten ook de maatschappelijke visie op vrouwenemancipatie in Nederland. Die zou zijn voltooid, wat maakt dat gender niet meer wordt (h)erkend als relevante factor in het ontstaan en voortduren van partnergeweld. […]

De moeite die het kostte om gendergerelateerde aspecten op tafel te krijgen, lijkt niet samen te hangen met de (door uitvoerders ervaren) relevantie van deze aspecten, maar eerder met een soort onwil om in termen van gender te denken. […] 

In de uitvoering bestaat het beeld dat systeemgericht werken en een gendersensitieve aanpak elkaar uitsluiten. Dat beeld is gebaseerd op het idee dat gendersensitief werken hetzelfde is als het ‘ouderwetse’ seksespecifieke werken vanuit de vrouwenhulpverlening, met alleen maar aandacht voor de vrouw als slachtoffer. Men heeft moeite omgendersensitief te onderscheiden van seksespecifiek.

Het komt erop neer dat mensen het niet meer willen hebben over gender. Het gaat om een hardnekkige weerstand tegen ‘feministisch denken‘, iets waar dagblad NRC in 2007 ook al over schreef, onder andere omdat de emancipatie voltooid zou zijn (bedankt, minister de Geus en Mars en Venus denkers!) en omdat iedereen zelf verantwoordelijk zou zijn voor zijn of haar eigen situatie.

Juist vanwege die mentaliteit kunnen seksistische praktijken en machtsongelijkheid in het verborgene door blijven etteren. De effecten daarvan tref je overal aan. Neem bijvoorbeeld een officieel verhaal op de site van de gemeente Edam-Volendam. Daarin gaat het in een op zich al kort stuk ruim drie alinea’s lang over vrouwen en de manier waarop die agressie uitlokken en verergeren. Met passages als:

Een vrouw doet vaak iets waardoor het geweld op gang wordt gebracht, maar heeft daar geen erg in. Zo kan ze een ruzie de verkeerde kant opsturen. Als hij bijvoorbeeld voelt dat het misgaat en wegloopt om af te koelen, loopt zij hem achterna en verwijt hem dat hij altijd wegloopt. Dan maakt ze de situatie alleen maar erger. Een ander voorbeeld gaat over een vrouw die haar man steeds ‘zeikerd’ noemde. Haar man flipte daar helemaal op en zij wist dat niet. Het scheelt al een stuk als ze dat woord niet meer gebruikt. ’’Karen: ,,Veel vrouwen weten niet hoe ze overkomen. Hoe ze iets doen en hoe dat anders kan.”

Pas helemaal onderaan het artikel volgt een korte alinea met de opmerking dat mannen natuurlijk ook anders met conflicten om moeten gaan. Phew, fijn dat de gemeente dit nog even meeneemt in een verhaal vol zeurende, provocerende vrouwen die te dom zijn om te snappen dat ze zelf huiselijk geweld uitlokken. Het lijken de Verenigde Staten wel.

Als je zo denkt over de rol van man en vrouw bij huiselijk geweld, en daarbij gelooft in de mythe van de voltooide emancipatie, is het niet zo vreemd dat beleidsmakers en hulpverleners de plank veelvuldig mis slaan in de aanpak van deze vorm van systematische agressie.

Om het nog erger te maken sluiten de betrokkenen zichzelf af van de inzichten en ervaringen uit de vrouwenhulpverlening, vanwege nog meer vooroordelen: die seksespecifieke aanpak zou draaien om ‘de vrouw als slachtoffer’. Veel mensen reageren vervolgens allergisch op dit idee. Ze staan er niet bij stil dat iemand feitelijk wel degelijk slachtoffer kan zijn, en niet zomaar de stap kan maken van slachtoffer naar overlever. De uitvoerders verwarren bovendien ‘het analyseren van systematisch onrecht’ met ‘zeurende feministen die zwelgen in slachtofferschap’. Nou nee, beste mensen. Da’s de boodschapper de schuld geven.

Al met al is de huidige, zogenaamd genderneutrale, aanpak van huiselijk geweld juist doordrenkt van niet erkende gendervooroordelen. Het ontbreekt aan alertheid op rolpatronen, machtsongelijkheid en de socialisering van mannen en vrouwen, waardoor met name vrouwen in de knel komen. Die lopen een te groot risico om de schuld te krijgen van haar eigen mishandeling, en/of verantwoordelijk gesteld te worden voor situaties waarin ze weinig zeggenschap had.

Daar moet verandering in komen, en het rapport geeft daar ook adviezen voor. Hopelijk luisteren gemeente, rijk, politie en hulpverlening daar naar en lezen ze de genderscan nauwkeurig. Want huiselijk geweld is een genderprobleem. Waar vrouwen onevenredig vaak het slachtoffer van worden. En dat moet stoppen.

Nederland reageert positief op Lees Vrouwen 2015

ReadWomen2014 kreeg zoveel succes, dat Nederland niet achter kan blijven. In Nederland roept journalist Kirsten van Santen lezers op om mee te doen aan de actie #leesvrouwen2015. Meteen na haar oproep in de Leeuwarder Courant en het Dagblad van het Noorden kwamen er zoveel positieve reacties binnen, dat deze beide media niet tot volgend jaar willen wachten. Vanaf deze zomer beginnen ze al met een campagne om de Nederlandse leesgewoonten op te schudden. Iedereen kan ook meedoen op Twitter, met hashtag #leesvrouwen2015.

ReadWomen2014 ontstond uit frustratie om de manier waarop de literaire wereld omgaat met schrijfsters. Jaar na jaar analyseert organisatie VIDA de boekenbijlagen van allerlei kranten, en de inhoud van literaire bladen. Dat leidt tot The Count, De Telling, met altijd weer als schokkend resultaat dat mannen het werk van mannen recenseren. Vrouwen komen er nauwelijks aan te pas. Met vertekende beelden van de werkelijkheid tot gevolg:

”the canon lets in the male writers, then says, ‘Look: that’s the great literature, see how it’s writing about the human condition!’, when in fact it’s only writing about the male condition.”

Die relatieve onzichtbaarheid van schrijfsters, die onbalans, moet doorbroken worden, vond schrijfster Joanna Walsh. Als de literaire bladen geen zin hebben in diversiteit, moet de actie maar van de lezers komen. Dus begon ze met haar campagne om bewust een jaar lang werk van vrouwen te lezen. Ze kreeg een enorme response op haar actie. Boekenwurmen gingen tellen en kwamen erachter hoeveel blanke mannelijke auteurs ze lazen. Nauwelijks vrouwen, nauwelijks stemmen uit andere culturen dan de Engelse of de Amerikaanse. Oeps…

In Nederland is dat net zo. Dat begint al vroeg, als je nog op school zit. Daar krijg je de literaire canon voorgeschoteld (vertaling: de ene na de andere roman van blanke mannelijke auteurs) en kom je terecht in een wereld die Hella S. Haasse lange tijd afschilderde als ‘een duffe briefromanschrijfster’. Wie met zo’n scholing actief wordt in de literaire wereld, zet die trend vrolijk door. Bijvoorbeeld in advertenties: zes titels promoten, waarvan geen eentje van een schrijfster.

Met als gevolg de Nederlandse variant van de VIDA telling, inclusief mannen die werk van mannen recenseren en schrijfsters niet zien staan, of hun werk op vreemde gronden afkraken – de patronen die Joanna Russ identificeerde, zijn nog steeds zeer actueel. Ook in Nederland blijft de eregalerij gesloten voor vrouwen.

Deze structurele discriminatie leidt tot eenzijdige boekenkasten en een stereotiep beeld van romans van vrouwen. Iets waar mensen zich pas bewust van worden, als ze er op letten:

Anke Meijer trof in haar boekenkast overwegend mannelijke schrijvers aan. ,,Zou het leuk zijn om vooral vrouwenboeken te lezen?”, reageert ze. ,,Gaan ze veel over liefdesrelaties? Wordt de emotionele kant van de personen vooral beschreven? Of valt het reuze mee en zijn het goed geschreven boeken?”

Dat soort fenomenen. Read Women 2014 leidde en leidt tot bewustwording. Tot het actief opzoeken van andere stemmen, die je ogen en je hart openen voor de realiteit en de verbeeldingskracht van driekwart van de wereld. Mensen ontdekten opnieuw dat lezen geweldig is. Boeken geven inspiratie, plezier, troost. Verhalen laten je huiveren, of ontroeren je, of geven je nieuwe inzichten. Volg het live op Twitter, via #readwomen2014.

Wat zou het fijn zijn als de Nederlandse campagne hetzelfde effect krijgt. En lezers op het spoor zet van auteurs waar ze anders nooit aan zouden denken. Hopelijk wordt Lees Vrouwen 2015 net zo’n succes als Read Women 2014.

Tot slot:

In de tussentijd vraagt de redactie lezers om te blijven reageren, vooral op de wijze waarop boekhandels, critici en media in Nederland met vrouwenboeken omgaan. Bij voorkeur per mail onder vermelding van #leesvrouwen2015: cultuur@lc.nl of kunst@dvhn.nl

Jaaroverzichten, ook voor feministen

Ja, ja, volop misstanden in de wereld etc., maar mensen konden in 2013 ook plezier beleven met inspirerende feministische hoogtepunten. PolicyMic zocht 28 momenten uit waar je een echt YES!!!!-gevoel van krijgt. Gevoelens van kracht, vreugde, herkenning, erkenning, en hoop.

Opzij riep Edith Schippers uit tot machtigste vrouw van 2013.

Het jaaroverzicht van 2013 kent een hoog sterrengehalte. Deze vrouwen hebben, vanwege hun roem, een platform, en gebruiken dat. Beyoncé die trots verkondigde ‘ja, ik ben een feministe’. Jennifer Lawrence die de laatdunkende houding jegens vrouwenlichamen bekritiseerde, en vrouwen aanmoedigde zichzelf fysiek goed te voelen. Bollywoodactrice Mallika Sherawat die korte metten maakte met een seksistische journalist, en hardop uitsprak dat vrouwen in India er beroerd vanaf komen, dat dit onrecht is en dat er verandering moet komen. Goed zo!

Naast uitspraken besteedt de lijst ook aandacht aan concrete acties. Seksueel geweld en aanvallen op het principe baas in eigen buik zorgden voor de meeste solidariteit. Massale verontwaardiging over een dodelijke verkrachting in India, waarna de overheid eindelijk wetgeving aan nam om vrouwen beter te beschermen tegen seksueel geweld. Een speciale televisie uitzending om geld in te zamelen voor de gezondheidszorg aan vrouwen in Texas, die op dit moment hevig lijden onder de gevolgen van de sluiting van klinieken. Acties waardoor Facebook zich eindelijk gedwongen zag de vele uitingen van vrouwenhaat in te perken.

Wat zullen we in Nederland een feministisch hoogtepunt noemen? Op zich staat het er niet zo goed voor, constateerde Ascha ten Broeke eerder dit jaar tot haar spijt. De Sinterklaasfolders toonden tenenkrommende stereotypen, feministisch maandblad Opzij staat in de etalage en kan mogelijk doorstarten bij de Groene Amsterdammer, en allerlei vrouwen roepen in de media om het hardst dat ze juist géén feministe willen zijn, of feministen agressief vinden en liever aanschurken tegen een echte man. Kortom, diepe, diepe zucht.

Maar toch, een voorzet. Het artikel van twee intelligente studentes die oproepen al dat conservatieve denken over ‘echte mannen’ en ‘echte vrouwen’ los te laten. Want die bestaan niet. Waarna het duo in een landelijke krant het begrip gender nog eens goed uitlegt en besluit met de opmerking:

Het zou moeten gaan over hoe de maatschappij bijdraagt aan de constructie van mannelijkheid of vrouwelijkheid in plaats van hoe men denkt dat de biologie dat doet. Dat laatste slaat de discussie namelijk dood: zo is het en het kan niet anders. Dus laten we de discussie rondom gender open houden, zodat iedereen zijn eigen invulling kan geven aan zijn of haar eigen vorm van man of vrouw zijn.

Hoogtepunt! Ook Sunny Bergman maakte weer veel indruk, deze keer met haar documentaire over seksualiteit en de dubbele moraal. Van Dale nam het door haar gelanceerde begrip ‘sletvrees’ op in de nominaties voor het woord van het jaar. Hoogleraar Angela Maas die ervoor wil zorgen dat de medische wereld alerter wordt op de manieren waarop aandoeningen zoals hartklachten zich uiten bij vrouwen. Daar redt ze levens mee, want vrouwen zijn in de gezondheidszorg nog steeds slechter af dan mannen. Auteur Joke van Leeuwen die de AKO-prijs won en eens te meer liet zien dat vrouwen geweldig kunnen schrijven.

Ook vierden we in 2013 invloedrijke vrouwen. Tijdschrift Opzij maakte een overzicht en riep minister Edith Schippers uit tot machtigste vrouw – een ietwat omstreden benoeming trouwens, maar goed. Management Scope beperkte zich tot de wereld van bestuurders en benoemde commissaris Margot Scheltema als invloedrijkste vrouw van 2013. Het blad hoopt op een positief effect van nieuwe wetgeving rondom vrouwen in besturen:

…als organisaties eenmaal een vrouw binnen hebben, houden ze die kennelijk zo lang mogelijk vast. Om in 2016 aan het quotum te kunnen voldoen van minstens dertig procent vrouwen in de ondernemingstop, zullen er echter nog heel wat meer bij moeten komen. Allereerst zal de Wet bestuur en toezicht wellicht een ruilverkaveling op gang brengen tussen de have too much en de have not enough op de lijst, maar hopelijk manifesteert zich naast de arrivées ook een nieuwe generatie.

Wie weet. Ondanks sombere berichten broeit en bruist het in Nederland, en gebeuren er ook bij ons mooie dingen. Inspirerende voorbeelden te over.

Cordelia Fine hekelt neuroseksisten

Een nieuwe dag, een nieuwe studie die zou bewijzen dat de hersenen van mannen en vrouwen radicaal van elkaar verschillen. Daarom kan hij goed kaart lezen, en is zij goed in communicatie. Gaaaaaap…. Tijd voor Cordelia Fine om opnieuw aandacht te vragen voor het neuroseksisme in de wetenschap.

Fine zou graag zien dat de media genuanceerder schrijven over dit soort studies. Wie de methode en de inhoud van deze (en andere) studie(s) over sekseverschillen onder de loep neemt, komt er namelijk vrij snel achter dat de wetenschappers allerlei vragen negeren en hun eigen vooroordelen inbouwen in de opzet van het onderzoek. Dat begint al bij de drang om verschillen te vinden. Zoeken naar overeenkomsten klinkt blijkbaar niet sexy genoeg.

Het maffe is dat er genoeg kritiek bestaat op studies die de bedrading van de hersenen benutten om allerlei fenomenen te verklaren. Een kritische houding hoort er tegenwoordig bij. Met één uitzondering, signaleert magazine Salon: sekseverschillen. Als het gaat om hersenen en gender slikken veel mensen de meest vergaande beweringen voor zoete koek:

Even if we’re growing skeptical of neuroscience, we as a society seem to love the idea that the difference between the genders is “hard-wired.” […] It’s easy to see this play out in real time, as gender traditionalists crow over each new study like the PNAS one, holding up supposedly scientific evidence that, for instance, women can’t do math.

Cordelia Fine maakt deel uit van een groep wetenschappers die niet meedoen aan de stereotypering van mannen en vrouwen, en fatsoenlijk onderzoek willen zien. Daarom vraagt Fine aandacht voor deze meest recente studie. De auteurs gebruikten in dit geval een set gegevens waaruit geen of slechts minieme sekseverschillen bleken. Vervolgens beperkten ze zich tot enkele onderdelen uit die totale database, lieten er een aantal berekeningen op los, en kwamen opeens tot ingrijpende conclusies over de seksen. Daarbij deden ze uitspraken over aspecten die buiten het onderzoek vielen:

As for map-reading and remembering conversations, these weren’t measured at all. Yet the authors describe these differences as “pronounced” and as reflecting “behavioral complementarity”—scientific jargon-speak for “men are from Mars, women are from Venus.”

Knap van die wetenschappers. De Zesde Clan dacht altijd ‘meten is weten’, maar zonder te meten weten dit soort wetenschappers blijkbaar toch hoe het zit. Zouden ze helderziend zijn? Of toegang hebben tot informatie waar gewone stervelingen niet over beschikken? Vreemd, heel vreemd.

De auteurs negeren bovendien belangrijke aspecten in hun onderzoek. Zo gaan ze niet in op de relatie tussen de omvang van het brein, en de fysieke structuur ervan. Deze wetenschappers negeren ook het feit dat hersenen reageren op hun omgeving. Ervaringen in het dagelijks leven oefenen invloed uit op de structuur van de hersenen. Bepaalde gebieden kunnen in dichtheid of omvang toenemen, of juist kleiner worden. Met een duur woord heet dat experience-dependent brain plasticity.

Door dit aanpassingsvermogen van de menselijke hersenen te negeren, ontstaan fouten in de logica:

by failing to look at gendered social influences, the authors guarantee that no data will be produced that challenge the notion of “hardwired” male/female neural signatures.

Opnieuw vreemd, want op andere terreinen accepteren mensen tegenwoordig dat het brein zich kan aanpassen aan de omgeving. Alleen in geval van de seksen vergeten mensen dit opeens. Plotseling heet het dat vrouwenhersenen nou eenmaal anders zijn. Dus kan zij beter het eten maken, terwijl hij de plannen maakt, want ‘zo is het nou eenmaal’. Op die manier gebruiken mensen een wetenschappelijk sausje om de status quo te handhaven. Een situatie waarin vrouwen zich heel toevallig vooral moeten beperken tot zorgen en dienen. Kind en keuken. Goh….

Twee essays die het feminisme vooruit hielpen

Eén van de dingen die de Zesde Clan graag doet is de originele teksten publiceren van werken die belangrijk zijn (geweest) voor het feminisme. Deze teksten zitten soms diep weggestopt in de krochten van het internet, en verdienen een bredere distributie. De Zesde Clan neemt je graag mee naar twee essays. Over de ‘male gaze‘, films die beelden tonen vanuit de optiek van een hetero man, en hoe indelingen in de geschiedenis veranderen als je de vrouw als norm neemt.

De mannelijke blik, ook in comics…

Laura Mulvey was degene die het begrip ‘male gaze’ introduceerde. Ze deed dat in haar essay visual pleasure and narrative cinema. Met psychoanalyse als uitgangspunt stelde Mulvey dat in een ongelijke wereld, de vrouw een object is waar je naar kijkt. De vrouw is passief, de man actief. Hij geeft betekenis aan de beelden van en over de vrouw, en hij bepaalt wat belangrijk of sexy is en wat niet.

Film biedt een uniek platform om de toeschouwer mee te nemen in die mannelijke kijk op de wereld. Met de cameravoering, door beelden weg te snijden, close ups te gebruiken, belichting, muziek, en andere technieken kan een film de kijker ongemerkt meevoeren in een visie die eigenlijk grote groepen mensen buiten sluit. Feminism 101 geeft een mooi overzicht van de male gaze in de moderne tijd, en wijst erop dat Mulvey’s essay nog steeds actueel is:

Mulvey states that in film women are typically the objects, rather than the possessors, of gaze because the control of the camera (and thus the gaze) comes from factors such as the as the assumption of heterosexual men as the default target audience for most film genres. While this was more true in the time it was written, when Hollywood protagonists were overwhelmingly male, the base concept of men as watchers and women as watched still applies today, despite the growing number of movies targeted toward women and that feature female protagonists.

Dan de geschiedenis. Historici zijn gewend de wereld op te delen in periodes, maar daarbij gaan zij vaak uit van mannen. Neem je de vrouw als uitgangspunt, dan kun je je afvragen of de klassieke indeling wel klopt. Zo vroeg Joan Kelley-Gadol zich in 1977 af: Hadden vrouwen eigenlijk wel een Renaissance? Ze komt erop uit dat de renaissance die mannen meer kansen bood, voor vrouwen juist achteruitgang betekende. Zij kregen pas een soort renaissance in de negentiende en begin twintigste eeuw.

Sinds 1977 heeft de wetenschap enorme sprongen vooruit gemaakt, maar haar tekst blijft een belangrijke mijlpaal. Het was één van de eerste keren dat een onderzoekster geschiedenis bestudeerde vanuit een feministisch perspectief, rekening houdend met gender. Anderen, zoals Gerda Lerner, behoorden ook tot die groep pioniers. Ze maakten de weg vrij voor geweldige studies zoals Women’s Work, the first  20.000 years, of gespecialiseerde onderzoeken, zoals invloedrijke courtisanes in het Frankrijk van de negentiende eeuw, of de gesloten wereld van gouvernantes, in ‘Tussen salon en souterrain’.

Hoe staat het tegenwoordig met gender/feminisme in de wetenschap? Buiten de wereld van vrouwenstudies blijkt het klimaat vaak guur. Bijvoorbeeld bij Criminologie, de wetenschap die misdaad wil onderzoeken en verklaren. Dat was lang een tak van sport van mannen, door mannen, over mannen. Vrouwen kwamen hooguit aan bod als willoos slachtoffer. Hoogleraar De Haan van de universiteit van Groningen pleitte in een essay voor meer aandacht voor gender in de criminologie. Nederland loopt volgens hem achter:

Terwijl het feminisme in de criminologie in vrijwel de gehele Westerse wereld als een invloedrijk en vernieuwend per- spectief wordt beschouwd, heeft het in Nederland eigenlijk alleen buiten de criminologie zijn wetenschappelijke sporen achter gelaten’ (p. 262). Hierbij valt onder meer te denken aan vrouwenstudies op het gebied van het recht. Binnen de Nederlandse criminologie zien we slechts een eclips van het genderperspectief. Als verklaring noemt Van Swaaningen onder meer dat juist in de tijd dat elders de feministische criminologie in opkomst was ‘in Nederland sterk op de criminologie bezuinigd werd, waardoor van enige wetenschappelijke vernieuwing lange tijd geen sprake kon zijn’.

Vanwege die omstandigheden bleef criminologie in Nederland een wetenschap die gender negeerde en de helft van de bevolking niet meenam in analyses, onderzoeksvragen en studies naar misdaad en straf. De Haan ervoer dit aan den lijve. Je zou, gezien onze seksistische cultuur, verwachten dat De Haan als man meer gewicht in de schaal zou leggen, maar zelfs hem lukte het niet gender bespreekbaar te maken:

Zo hebt ik bijvoorbeeld kunnen constateren dat in de hele maatschappelijke discussie over geweld op straat aan de relatie tussen mannelijkheid en geweld vrijwel onbespreekbaar was. Telkens wanneer ik in publieke discussie de kwestie ter sprake bracht, ontstond er onmiddellijk een wat ongemakkelijke, lacherige sfeer waarin geen moment serieus op argumenten werd ingegaan. Niet alleen onder beleidsmakers, publiek en politiek, ook onder criminologen en strafrechtswetenschappers is de relatie tussen gender en (gewelds)criminaliteit vaak een blinde vlek.

Dat leidt tot verarming en blinde vlekken. Om nog maar te zwijgen over wetenschap van een slechtere kwaliteit. inzicht in gender kan cruciaal zijn voor een goed begrip van een tijdperk of problematiek. Mis je dat, dan mis je feiten en vertonen je analyses leemtes en onjuistheden. Pioniers zoals Mulvey en Kelley-Gadol verdienen daarom volgens de Zesde Clan lof en eer. En mensen zoals De Haan alle aanmoediging om gender te blijven meenemen in wetenschappelijk onderzoek.

Er is een G20 land waar vrouwen willen wonen: Canada

Canada staat op de eerste plaats als dé plek om als vrouw te wonen. Volgens journalisten, wetenschappers en juristen, ondervraagd door TrustLaw, heeft dit land van de groep in de G20 de beste papieren als het gaat om gezondheidszorg, vrijwaring van geweld, economische mogelijkheden, toegang tot middelen zoals onderwijs, en vrijwaring van vrouwenhandel. Alleen bij deelname aan de politiek moet Canada een ander G20 land, Duitsland, boven zich dulden.

Het Canadese bedrijfsleven toont zich ook alert. Steeds meer ondernemingen werpen zich op als sponsor van een jaarlijkse schaduw G20 conferentie, waarin meisjes centraal staan. Deze bedrijven snappen dat ze vrouwelijk talent niet kunnen missen als ze een gezonde toekomst op willen bouwen. De meidentop biedt vrouwen een podium om zelf hun standpunten te geven en na te denken over de koers van de twintig grootste economieën ter wereld.

Meteen na het publiceren van de ranglijst barstte kritiek los. Volgens Canadese voorvechtsters van vrouwenrechten heeft hun land een lange weg te gaan, en kijken anderen door een te roze bril naar de situatie:

“Canada is particularly prone to be seen through a mythical lens,” says Dr. Lahey, because it was ranked in first place on the United Nations’ development index from 1995 to 1999. Since then, Canada’s ranking has dropped. […] “On no indicator have women moved forward in Canada,” Dr. Lahey said.

Daar staat weer tegenover dat zelfs met deze kritiek, de situatie in Canada beter is dan in andere G20 landen. In Indonesië sterft ieder uur een vrouw in barensnood. Dat gebeurt niet in Canada. Turkije telt 3,8 miljoen analfabete vrouwen. In Canada is dat percentage beduidend lager. In India is bijna de helft van de vrouwen getrouwd voordat ze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt – met vergaande consequenties voor haar kansen op een opleiding, werk en een gezond leven. Canada telt een veel lager percentage kindbruiden. Dus het ligt er maar aan waar je het mee vergelijkt…

En er is nog iets opvallends:

While Dr. Lahey said that at least in Canada’s case, the poll promoted popular but inaccurate perceptions, Monique Villa – the chief executive officer of the Thomson Reuters Foundation – said it conquered others. “One of the things that strikes me in that poll is that you have in the G20 four countries where you have the woman as head of state or prime minister. It is interesting that it was Germany, Argentina, Australia and Brazil. The perception of society is that these countries are very progressive,” she said.

De Gereedschapskist: gendered innovations

Farmaceutische bedrijven testen nieuwe pillen meestal alleen op mannen. Het gevolg: van de tien medicijnen die de Verenigde Staten van de markt moesten halen, kwam dat in acht gevallen doordat vrouwen er slecht op reageerden, merkte de Stanford University. Lees: hun gezondheid liep gevaar. Het is vanwege dit soort praktijken van het allergrootste belang dat onderzoekers gender meenemen in het opzetten en uitvoeren van studies. Om wetenschappers daarbij te helpen werkte de universiteit mee aan de site Gendered Innovations.

De site biedt een stappenplan om in iedere fase van een onderzoek gender en geslacht mee te nemen. Dat begint vanaf het begin. Hoeveel middelen zijn er beschikbaar, waar zet je geld en personeel op in, hoe stel je prioriteiten? En eindigt met de manier waarop je je resultaten wereldkundig maakt. De site geeft talloze voorbeelden om concreet te maken waar je aan kunt denken als je het stappenplan volgt. Bijvoorbeeld bij het formuleren van de onderzoeksvraag:

What research questions would lead to more robust research designs and methodologies? For example, in studies of sexual differentiation, geneticists have revealed the shortcomings of scientific models that portrayed the female developmental pathway as “passive.” By challenging assumptions of passivity, researchers formulated new questions about the ovarian developmental pathway. New findings now suggest that both female and male development are active, gene-mediated processes.

Met andere woorden: stereotiepe aannames over mannen en vrouwen kunnen zomaar in je onderzoeksvraag sluipen, en dat zorgt ervoor dat je niet ziet wat er gebeurt en ontdekkingen mist. Dat zou jammer zijn.

Om het makkelijker te maken de methode te volgen, ontwikkelde de site een aantal checklists. Die van wetenschap algemeen is nog in voorbereiding, maar onderzoekers op het gebied van de medische wetenschap en gezondheidszorg kunnen al aan de slag. Wie inspiratie op wil doen, kan terecht bij diverse voorbeelden.

Bijvoorbeeld knieprotheses. Fabrikanten brachten speciale modellen voor vrouwen op de markt, maar door te kijken naar gender bleek dat die speciale vrouwenprothese nergens op sloeg. Iemands lengte en de vorm van de botten waren veel belangrijker dan geslacht, en een ‘ vrouwenknie’ paste soms beter bij een man dan bij de vrouw waarvoor het ding bedoeld was. Kortom, het was beter om gender volledig los te laten en per individu een passende prothese te vinden. En daar waren de wetenschappers nooit op gekomen als ze niet kritisch en open naar de realiteit hadden gekeken.

Meer opleiding brengt meer geweld

Meer opleiding. Werk, en daarmee een eigen inkomen. Meer onafhankelijkheid. En helaas ook: meer geweld van partners of familieleden die vrouwen terug in hun hok willen slaan. Want verandering is eng en stel je voor dat vrouwen wat in de melk te brokkelen krijgen. Dat is de situatie in de Indiase deelstaat Kashmir, meldt IPS Gender Wire. Het ergste? Kashmir is níet de enige plek op aarde waar de link tussen zelfstandigheid en een toename van geweld zichtbaar is. Onder andere Mexico ging India voor.

Vrouwenschool in Kashmir.

Eerst Kashmir. Gender Wire geeft de cijfers. Een socioloog van de universiteit van Kashmir deed etnografisch onderzoek onder 200 vrouwen. Het ging hier om kwalitatief onderzoek, met intensieve interviews, om een diepgaand inzicht in de situatie te krijgen. De studie richtte zich op vrouwen met een opleiding en een baan. Maar liefst 63% gaf aan dat familieleden slecht reageerden op hun veranderende status. Veertig procent werd het slachtoffer van agressie. Eenderde schaamde zich over het geweld tegen hen en zweeg erover, ze hadden geen aangifte gedaan en lieten aan niemand merken wat er binnenshuis speelde.

Daarnaast zien autoriteiten in de streek een toename van huiselijk geweld. Dit staat dus los van bovenstaand onderzoek, maar het maakt wel deel uit van het plaatje. De omgeving wil dat alles hetzelfde blijft:

Renowned sociologist Peerzada Mohammad Amin told IPS that women are trapped in a cruel cycle of exploitation.”On one hand, women are encouraged to pursue their education and get jobs but they are still expected to shoulder the responsibility of the household,” he said. “Even if a woman works full time in her office she still returns home to do all the unpaid domestic work single handedly. When she shows reluctance, she faces confrontation from her in-laws.

Mexicaanse vrouwen maakten dezelfde ontwikkeling mee. Met name in de grensstreek met de Verenigde Staten ontstond een soort economische wild west situatie. Textiel- en electronicabedrijven vestigden zich in stadjes. Deze bedrijven, Maquiladoras, namen voornamelijk vrouwen aan om bijvoorbeeld jeans in elkaar te zetten. Ondanks de lage lonen was het wel betaald werk, en dit begon vrouwen een zekere mate van onafhankelijkheid te geven. Ze konden zelf de kost verdienen. Echter, deze verandering ten goede had als nadeel dat vrouwen zowel tijdens als na het werk bloot stonden aan geweld:

Because Mexico is a patriarchal society and gender relations are structured by it in both the home and the workplace, any reversal of roles is viewed as unwelcome change. One author notes that the changes in gender roles initiate the violence towards women (Alpizar 2003). […] politics are also critical to understanding the violence that follows maquiladora workers. It is the capitalist nature of the maquiladoras that helps to explain one of the main reasons why nothing is done regarding the murdered women. This is because the maquiladoras are the one of the most important investments for the Mexican government (Portillo 2001).

De omgeving vindt het niet fijn als vrouwen kansen krijgen en aan ingesleten patronen gaan morrelen. Als er dan ook nog economische belangen meespelen, die de neiging om vrouwen klein te houden versterken, ontstaat er een giftige cocktail. In het geval van Mexico leidde het tot een golf van moorden op werkneemsters. Misdaden waar de autoriteiten niets mee deden, uit angst dat de bedrijven dan zouden vertrekken en de grensstreek terug zou vallen in diepe armoede.

Maquiladoras nemen het liefste vrouwen aan, want die kunnen ze lagere lonen betalen.

Het is een moeizaam vooruitzicht. Wat moet je als meisje en vrouw? Je schikken in je lot en de rest van je leven het huishouden doen en voor je man zorgen, of jezelf ontwikkelen en nieuwe wegen bewandelen, vaak in een samenleving die daar nog niet klaar voor is?

Ter afsluiting linkt de Zesde Clan je graag door naar een mooie reportage die precies dit dilemma aan de orde stelt.

Geven en nemen bij Occupy Wall Street

Occupy Wall Street blijkt een sociaal experiment. Wat gebeurt er als een beweging wil opereren volgens het principe ‘een persoon, een stem’ en geen hierarchie accepteert? Dan hebben blanke mannen de neiging te domineren en vrouwen en mensen met een gekleurde huid naar de marge te verdrijven. Het verschil met veel andere bewegingen is dat dit niet geruisloos gebeurt. Sterker nog, vanaf het begin kwam er binnen Occupy een tegenbeweging op gang om dit soort mechanismen te voorkomen.

Zowel mannen als vrouwen spreken zich uit voor een echte democratie, tekent Karen McVeigh op in New York. Want het is niet vanzelfsprekend dat iedereen gehoord wordt:

In the aftermath of the eviction from their camp in lower Manhattan, the organisers of Occupy Wall Street are struggling to maintain order at the general assembly, the backbone of its decision-making. At its heart was an “ongoing crisis for people of colour, women and the marginalised”, according to Kanene Holder, a part-time teaching artist from Brooklyn who is active on several working groups.

Kanene Holder, Occupy Wall StreetKanene Holder

“White males are used to speaking and running things,” said Holder. “You can’t expect them to abdicate the power they have just because they are in this movement.”

Naast de vanzelfsprekendheid waarmee deze groep oude privileges uitoefent, komen vrouwen erachter dat ze zelf te gemakkelijk de touwtjes uit handen geven. Zo aarzelen vrouwen als een verslaggever hen voor een interview benadert, en kruipen ze te snel in hun schulp als een man begint te praten en niet meer op wil houden. Ze worden zich, met andere woorden, bewust van patronen.

Volgens betrokkenen is Occupy Wall Street begonnen met bewuste pogingen om de beweging meer in balans te brengen. Tijdens gemengde vergaderingen letten deelnemers erop dat voorstellen ook acceptabel zijn voor vrouwen en allochtonen. De beweging organiseerde voor het eerst een openbare bijeenkomst waar vrouwen mochten spreken en mannen voor de verandering eens een keertje alleen als toehoorder aanwezig waren. Dat soort initiatieven brengt veranderingen op gang, hopen activisten:

“I’ve come across so many amazing, strong activists, women organisers in this movement, more than I’ve seen in my life” said McCleave Maharawal, a facilitator and outreach worker with a PhD in anthropology graduate from the City University of New York. “Historically, in activism women are doing the work at the photocopiers and putting the fires out, and men are the ones doing the theorising and politicking or being more radical than thou. I don’t feel that is true here.

Hollywood blockbuster weert vrouwen

Hollywood blockbuster maken? Beperk de spreektijd van vrouwen dan tot maximaal dertig procent, en breng ze het liefste op een sexy manier in beeld. Dat blijkt uit de nieuwste analyse van de honderd grootste Hollywoodproducties uit 2009. Onderzoekers van de Annenberg School for Communication & Journalism kwamen tot hun cijfers door films goed te bekijken en te turven wie spreekt, wie iets doet, en wie wat aan heeft.

De cijfers over mannen en vrouwen vertonen zo’n continuiteit dat de onderzoekers hardop zeggen dat het geen toeval is:

“We see remarkably stable trends,” said USC Annenberg associate professor Stacy L. Smith. “This reveals an industry formula for gender that may be outside of people’s conscious awareness.” […] “Some of this is a function of the fact that we see more males working behind the scenes than females, and they’re telling the stories that they know,” Smith said. “If the numbers behind the scenes move, we’re likely to see numbers on-screen move.”

De studie toont dat inderdaad aan. Zodra de regisseur een vrouw was, kregen actrices veel meer te doen. Opeens steeg het aantal vrouwelijke personages in de film naar bijna de helft – oftewel een goede afspiegeling van de bevolking. Zodra één van de scenarioschrijvers een vrouw was, kwamen actrices veertig procent van de tijd aan het woord. Dat wijst in de richting van een oplossing: zorg voor meer diversiteit in de ploeg die films maakt.

Met voornamelijk mannen zakte het aandeel vrouwen namelijk meteen naar bedenkelijk lage niveau’s. Actrices voerden dan minder dan eenderde van de tijd het woord, en kwamen in een kwart van de gevallen sexy gekleed in beeld, terwijl acteurs slechts in vijf procent van de gevallen blote huid hoefden te vertonen. Die seksualisering gebeurde even vaak bij meiden van 13 tot en met 20 jaar, als bij de wat oudere groep tot dertig. Met andere woorden: het dictaat van korte rokjes geldt al voor minderjarigen.

Geen fijn voorbeeld voor opgroeiende pubermeisjes, merken de onderzoekers op:

Sexualizing a significant portion of women this age may contribute to males viewing girls and women as “eye candy” at younger ages, Smith said. “Viewing sexualized images of females in film may contribute to self-objectification in some girls or women, which in turn may increase body shame, appearance anxiety and have other negative effects,” she said.

De uitsmijter: terwijl blockbusters actrices minachten en naar de zijlijn duwen, kopen vrouwen de helft van de kaartjes. What’s wrong with this picture? Het wordt tijd dat we ons geld laten spreken. Negeer een misbaksel als Killer Elite, met slechts één (ja, 1) rol voor een vrouw – en die rol bestaat uit smachtend wachten op haar man – en koop massaal kaartjes voor The Help. Misschien dat Hollywood díe boodschap wel begrijpt.

Cursus belicht de vele kanten van gender

Gender is een veelgebruikt begrip in de sociologie. Het betekent de sociale constructie van manzijn en vrouwzijn. Behalve een zeer grondige uitleg van Documentatiecentrum Rosa, met vele nuttige links, kan iedereen die het Engels machtig is nu verder studeren. Mary Nell Trautner, van de Universiteit van Buffalo, ontwierp namelijk een cursus om alle aspecten van gender op een duidelijke manier over te brengen.

Gender betekent per plaats, tijd en cultuur iets anders. Voorbeeldje: de vaste expositie van het stedelijk museum in Zwolle besteedt aandacht aan de textielindustrie van de stad. Uit de informatie blijkt dat borduren in de zeventiende eeuw echt mannenwerk was. Wil je als man in de huidige eeuw iets met handwerken doen, dan moet je dat goed uitleggen. Want inmiddels associëren we borduren als een typische bezigheid voor vrouwen.

Dat is maar één van de vele voorbeelden van gender in actie. Trautner besteedt in haar leergang verder aandacht aan gender en sociale klasse, privileges, de opvoeding tot ‘echt’ meisje en ‘echte’ jongen, taal, het gebruik van beelden, sekse en politiek, gender in de populaire cultuur, en vele andere onderwerpen.

De cursus eindigt positief met een doorkijkje naar mogelijke veranderingen in de toekomst. We hoeven namelijk niet als automaten de heersende cultuur te herhalen. Er bestaan namelijk altijd mensen die keurslijven maar niks vinden, en die mensen zorgen voor tegenstromingen binnen een dominante cultuur. Dat levert onder andere protesten op tegen seksistische reclame, of een ontwikkeling zoals dans voor vrouwen én mannen. Om maar eens wat te noemen. Leuk en leerzaam. Reclamespotjes op de televisie zien er nooit meer hetzelfde uit als je je hier in verdiept!

Ms Magazine kiest 100 beste feministische boeken

Time Magazine publiceerde een top 100 van beste non-fictie, en Ms Magazine concludeerde tevreden dat hier ook feministische mijlpalen op stonden. Zoals Een Kamer voor Jezelf van Virginia Woolf, en Betty Friedan’s De Mystieke Vrouw. Maar feministen hebben nog veel meer belangwekkends te zeggen. Daarom stelt het blad een eigen top 100 samen.

Lezers mogen zelf titels aandragen, of kunnen hun favorieten aankruisen op een door Ms Magazine voorgestelde lijst. In die reeks aanbevolen boeken staat onder andere De Tweede Sekse, van Simone de Beauvoir, maar ook Zwarte Vrouwen en Feminisme van Bell Hooks, Backlash van Susan Faludi, en verschillende boeken van Gloria Steinem (zeg maar de Amerikaanse Joke Smit, één van de grondlegsters van de tweede feministische golf in de V.S.).

Al die titels. Al die boeken. Met links naar plaatsen waar je de titel naar keuze kunt aanschaffen, of recensies kunt lezen. (Zie onder andere hier voor Bell Hooks). Heerlijk! Kijk op je gemak rond, en wie weet wat voor schatten je tegenkomt.