Tag Archives: Game of Thrones

Culturele prestigeproducties laten vrouwen vallen

Als Avenger’s Endgame en Game of Thrones één ding duidelijk maken, dan is het wel dat vrouwen er in deze verhalen zeer, zeer bekaaid vanaf komen. Ze gaan dood, om de ontwikkeling van mannen meer diepgang te geven of om mannendromen in vervulling te laten gaan. Of ze flippen zodra ze macht krijgen. De boodschap is steeds dezelfde: mannen gaan voor, vrouwen zijn eng en/of overtollig. Endgame draait al een tijdje dus dat zou ok moeten gaan, maar LET OP: SPOILER WARNING voor Game of Thrones.

Laten we beginnen met Endgame. Deze film-kolos domineert Nederlandse bioscopen en vormt het sluitstuk van een hele reeks Marvel films. Die hele serie – de verschillende Thor films, films rond Iron Man, Ant Man, de voorgaande Avengers ensemble titels, enz., allemaal zijn deze producties zwaar gedomineerd door mannen, zowel voor als achter de schermen:

Though the phrase “cinematic universe” implies showing viewers a vast, well, universe, it’s clear simply by examining the basic facts that we’ve been presented largely with a world featuring white men.

Als je gaat turven blijkt al snel dat vrouwen bijna geheel ontbreken bij het schrijven en regisseren van de verhalen. De enige (één, 1) vrouw die tot nu toe op dat vlak iets mocht doen, was Nicole Perlman. Ze was co-auteur van het scenario van Guardians of the Galaxy. Pas met het recent uitgekomen Captain Marvel komen er wat vrouwen bij: Anna Boden is mede scenarioschrijver en mede-regisseur van die film. Alle andere ruim 20 producties zijn maaksels van veelal witte mannen. En dat is zeer problematisch:

It’s not just about who is at the table, but what those people bring to the table and the work that comes from it—what we see onscreen and then how we process the world because of that.

Als je gaat turven wordt meteen pijnlijk duidelijk dat die witte mannen in bijna alle standalone films, op Black Panther en Captain Marvel na, kozen voor een witte man als hoofdpersoon. En verhalen vervolgens op zodanige wijze vertellen, dat vrouwen eindigen als het zichzelf opofferende hulpje van zo’n wit mannelijk personage, of de love-interest van een witte mannelijke hoofdpersoon, of degene die sterft. Bedenk bijvoorbeeld dat zowel Gamora als Black Widow de enige vrouw in verder geheel uit mannen en als mannelijk voorgestelde dieren bestaande ensembles zijn. En voilà, beide vrouwen sterven uiteindelijk.

De enige vrouw in de groep, en hup, dood. Wat een toeval (not). Bovendien krijgt hun dood veel minder aandacht – en dus ook minder gewicht, minder status – dan de dood van een enkele man. Black Widow komt in Avengers Endgame bijvoorbeeld nauwelijks meer ter sprake na haar dood, terwijl Iron Man geëerd wordt met tragische muziek en trage beelden van rouwende mensen en zijn uitvaart.

De dominantie van witte mannen leidt duidelijk tot blinde vlekken, vertekeningen in de beeldvorming, en een belabberde behandeling van vrouwelijke personages. Het leidt tot koppen zoals DC versus Marvel, welk filmuniversum is seksistischer?

Dan Game of Thrones. Ook dit betreft een cultureel prestigeproduct. De serie kluisterde acht seizoenen lang miljoenen mensen aan de buis en wordt wel gezien als het laatste televisie evenement waarbij iedereen verenigd naar hetzelfde kijkt. Ook in dit geval ontstaan de verhalen in de context van een enorme dominantie van witte mannen.

Ook hier kun je gewoon turven: het bronmateriaal zijn boeken van een witte man. Witte mannen David Benioff en D.B. Weiss waren de drijvende krachten achter de serie. Zet alle seizoenen en alle afleveringen op een rij, en al snel blijkt dat er slechts één (1) vrouwelijke regisseuse was, Michelle MacLaren, en drie vrouwelijke scriptschrijvers, te weten Jane Espenson, Vanessa Taylor en Gursimran Sandhu. Espenson and Taylor schreven bovendien voor het laatst iets voor episodes uit 2013 en kwamen daarna niet meer aan bod. Dat is het. Dat is alles. Voor de hele serie. Bij seizoen 8 ontbraken de vrouwen geheel.

De dominantie van mannen, mannen en nog meer mannen is helaas slecht nieuws voor de vrouwelijke personages. Net zoals in het Marvel filmuniversum zie je dat de mannen achter Game of Thrones zeer bedenkelijke keuzes maken rond hun vrouwelijke personages. Ze lijken deze personages wat autonomie en macht te geven, om ze daarna aan het einde compleet te verraden en/of voor gek te verklaren. The Daily Beast noemt dat de meest nare erfenis van de serie, deze manier waarop de makers vrouwelijke personages afbreken. Effe op een rijtje:

  • Sansa die in de aflevering The Last of the Starks beweert dat al het seksuele geweld haar tot een sterkere vrouw maakte. Bedankt, vrouwenmishandelaars en verkrachters, jullie deden goed werk!
  • Cersei als waanzinnige koningin, wreed en niet voor rede vatbaar, verblindt door het verlies van haar kinderen (iets wat de vader, Jaime, totaal niet lijkt te deren, hij blijft wel ”gewoon” functioneren – dubbele moraal)
  • De stoere Brienne eindigt in een soort huisgewaad terwijl ze haar man smeekt om haar niet te verlaten want ze is zo verliefd op hem en hij is zo geweldig en… en…. VERLAAT MIJ NIET, boehoehoe! Van haar functie aan het nieuwe hof ziet de kijker alleen dat ze de herinnering aan haar geliefde Jaime zo gunstig mogelijk voorstelt in de kronieken
  • Jaime wenste aan de zijde van zijn zus en geliefde te mogen sterven, en voilà, de mannelijke scenarioschrijvers en regisseurs geven hem dat. Niemand vraagt wat Cersei vindt, haar laatste scenes bestonden vooral uit wijn drinken terwijl ze passief uit het raam staart, en haar dood komt als een anticlimax.
  • Missandei, zo’n beetje de enige vrouw met een gekleurde huid die een rol van betekenis had, wordt onthoofd. Haar dood dient vervolgens vooral om het verhaal van een witte vrouw, Daenerys, te stutten
  • Daenerys – alle haar omringende mannen twijfelen of ze wel kan leiden en oorlog voeren, vanwege haar afkomst. Diezelfde mannen weten dat Jon Snow dezelfde afkomst heeft, maar zien dat bij hem vooral als bewijs dat hij een goede leider zal zijn. Dubbele moraal. Daarna tonen de mannelijke regisseur en scenarioschrijvers een aflevering later dat die wijven inderdaad, zoals verwacht, gek worden zodra ze daadwerkelijk een troon in zicht krijgen

Wat die laatste ontwikkeling betreft signaleert Business Insider dat de mannelijke makers in de personage van Cersei en Daenerys alle seksistische clichés rond vrouwelijke leiders tot walgelijke bloei brengen. Hun personages zijn te emotioneel instabiel om te leiden, en beiden eindigen in een Mad Queen versus Mad Queen catfight:

Though “Thrones” would never explicitly endorse the idea that women are unfit to rule by design, these moments implicitly add fuel to that bias. They strengthen the convictions of people who already hold that worldview.

Daarnaast signaleert onder andere feministe en auteur Sad Doyle dat deze verhalen uit de koker van mannen blijk geven van een diepe angst voor vrouwen die macht krijgen:

Men fear powerful women, because they know that women have always had cause to fear powerful men. Men fear that women’s power will be violent, because they use their power to rape, assault, and beat us. Men fear that women’s power will be temperamental and despotic — that they will be forced to fear our every mood swing and obey our every irrational whim — because men have been raised to believe that their women should tend to them, cater to their whims, hang on the thread of their good graces. Men don’t fear “female power,” in the abstract. They fear being treated like women; they’re afraid that, when we win, they die.

In dit wereldbeeld, signaleert Doyle, zien mannelijke makers liever dat een vrouw overgeleverd is aan de mannen om haar heen en allerlei (seksueel) geweld over zich heen krijgt. Ze mag dan een slachtoffer zijn, maar als mens is ze in ieder geval nog ”goed”, moreel deugt ze:

….when Daenerys goes nuts, and becomes a wicked genocidal dictator who must be deposed, I am remembering her rape scene. Basic story logic: That was the beginning of her arc, this is the end, and we are being asked to see what has changed. It was a journey from powerlessness to power, but now we know this makes it a journey from good to evil, too. What you are telling me, when you make Daenerys a power-mad despot, is that it was better for her to be powerless. It was better for her to be on her knees, with a stranger’s dick forced inside her, than it was for her to be a queen. Power turns Dany bad, and her badness hurts everyone, so it was better for the whole world for that little girl to get raped, over and over and over, than it was for her to find her power.

In dat verwrongen wereldbeeld ben je als vrouw altijd de klos. Je staat bloot aan eindeloze agressie. Maar zodra je als vrouw wat zeggenschap krijgt over wat er met je gebeurt, zijn de rapen helemaal gaar. In die situatie lijkt het voor de mannelijke makers de enige normale keuze om een man in de buurt te hebben, die zo’n waanzinnige vrouw vermoordt zodra ze te gevaarlijk wordt. Dat overkomt Daenarys uiteindelijk. Het is zo’n dom, seksistisch einde voor een van de meest fascinerende figuren uit de serie, dat zelfs actrice Emilia Clarke in het openbaar kritiek uitte op deze gang van zaken:

…after just one pep talk from Tyrion about how someone really ought to stop that crazy lady, Jon is able to walk up to an inexplicably unguarded Daenerys and stab her? The Mother of Dragons left not with a bang, but with a whimper. […] Emilia Clarke admitted to struggling with it, saying in a recent interview that she still “stands by” Daenerys. “If I were to put myself in [Jon Snow’s] shoes,” she said. “I’m not sure what else he could have done aside from … oh, I dunno, maybe having a discussion with me about it?Ask my opinion? Warn me?

Maar in een wereld vol bange mannen is dit niet aan de orde. De heks moet dood. DOOD!!! Zie ook Kate Manne’s nu al klassieke werk Down Girl – the logic of misogyny. De serie, die vanaf het begin al kon rekenen op ladingen kritiek vanwege de vele seksistische elementen in het verhaal, komt aan het slot uit op een plat ‘bitches are crazy’ en redding moet van witte mannen komen. Meer zit er niet in bij de heren schrijvers en regisseurs.

Televisieseries tonen genderpolitiek in alle vormen en maten

Wat zo grappig is aan televisieseries: ze bieden vermaak, en tegelijkertijd laten ze soms haarscherp zien hoe mechanismen in de samenleving werken. Onderdrukking, marginalisering, genderpolitiek, het komt allemaal voorbij op het kleine scherm. Drie series laten zien dat samenlevingen complex in elkaar zitten, en dat de producenten bewuste keuzes maken over de manier waarop ze mannen en vrouwen afbeelden.

Van het herkauwen van het blanke, mannelijke overheersingsmodel, tot aan een genuanceerde verkenning van vrouwen in machtsposities, de keuze is enorm. Laten we beginnen met een negatief voorbeeld: The Walking Dead. De allereerste aflevering van seizoen 1 (het derde seizoen is inmiddels af en uitgezonden in de V.S.) begint meteen met twee macho agenten in een politieauto. Ze praten over ‘hun’ vrouwen. Vrouwen zijn bitcherig. Vrouwen zijn de oorzaak van de opwarming van de aarde, want ze zijn te stom om het licht uit te doen als ze een kamer verlaten. Zo leer je talloze ‘feiten’ over de aard van de vrouw.

Walking Dead: red me, schatje, want ik kan zelfs het lichtknopje niet vinden!

Vanaf die tirade gaat het snel bergafwaarts in de serie. Er breekt een zombie apocalypse uit. Dat biedt mogelijkheden voor het doorbreken van oude structuren, zou je zeggen, maar nee. In geen tijd maakt het scenario van blanke mannen helden, en van vrouwen passieve wezens, die gered moeten worden. Vrouwen koken en poetsen terwijl de mannen besluiten nemen. Zelfs een jong kind heeft vanwege zijn goede geslacht (man) meer zeggenschap over wat er gebeurt dan volwassen vrouwen – en dat jongetje leert meteen vrouwen te minachten en zichzelf zeer hoog te achten.

De serie is een toonbeeld van een blank patriarchaat. Iets wat niet had gehoeven, want in de stripboeken waar de televisieserie op gebaseerd is, vervullen vrouwen veel sterkere rollen. Het scenario van de televisieserie zwakt hen af, reduceert ze, en geeft blanke mannen bewust alle ruimte. Een lijn die zich vrolijk doorzet in het derde seizoen. Zonder verzachtende omstandigheden of kritische noot. Integendeel, behalve vrouwen behandelen de scenario’s zwarten ook als wegwerp personages.

Dan Game of Thrones. Deze fantasyserie speelt zich af in een samenleving waar mannen de boventoon voeren. Maar anders dan The Walking Dead had de auteur van de reeks boeken, waar de serie op gebaseerd is, een feministische kijk op de zaak. De makers van de televisieserie namen die kritische toon over. Ze tonen net zo’n patriarchaat als The Walking Dead, maar met veel aandacht voor complexe vrouwen, die ondanks alle discriminatie toch blijven vechten voor hun eigen plek onder de zon.

De show geeft zodoende een veel genuanceerder beeld. Sommige vrouwen hebben meer ruimte dan andere vrouwen, en ook onder de mannen komen personages voor die het zwaar hebben, omdat ze niet voldoen aan de mannelijke norm. Bijvoorbeeld vanwege hun geringe lengte.

Game of Thrones: vrouwen staan hun mannetje.

Naast complexe genderpolitiek tonen, doet het scenario nog iets anders. Het verhaal rekent af met allerlei cliché opmerkingen om seksisme te ontkennen:

I also love how much of a mockery the show makes of the old rationalizations for sexism that claimed women exert their power in the home: “the hand that rocks the cradle” or “the power behind the throne” kind of garbage people still push today. Cersei has made it her life’s work to manipulate men, but she finds pretty quickly that their actual, real world power trumps hers.

Vanwege die kritische ondertoon en sterke vrouwenrollen vinden veel vrouwen de serie geweldig. En tsja, er komen blote borsten en billen in voor, maar dat is niet hetzelfde als seksisme. Je zou het kunnen zien als tonen wat er gebeurt als mannen vrouwen zien als gebruiksvoorwerpen. Sommigen zien zulke blootscènes zelfs als een poging van de scenarioschrijvers om een knieval te maken voor mannelijke kijkers, omdat familierelaties eigenlijk de motor van het verhaal vormen. Soms lijkt het verhaal wel een op vrouwen gerichte soap zoals Dallas of Dynasty, maar dan met zwaarden en draken.

[UPDATE: Bovenstaande betrof seizoen 1 van Game of Thrones, waarin het nog meeviel met de blote borsten. Seizoen twee schijnt regelmatig te ver te gaan met naaktscènes, die te pas en te onpas op het scherm verschijnen zodat ze los komen te staan van het verhaal, de ontwikkelingen stop zetten, en ontaarden in exploitatie. De serie krijgt om die reden steeds meer kritiek in de Verenigde Staten.)

Wat gebeurt er als je een patriarchale samenleving hebt, die begint te veranderen? Wat als vrouwen daadwerkelijk op eigen kracht een machtspositie kunnen bereiken? De serie Mad Men lijkt over mannen op een marketingbureau te gaan, maar de vrouwen spelen een minstens zo belangrijke rol. Het woord feminisme valt nergens. Desondanks beïnvloedt deze emancipatiebeweging het verhaal. De vrouwelijke personages ontwikkelen zich, ze beginnen in de jaren zestig aan een transformatie, van afhankelijke huisvrouw tot zelfbewust en zelfstandig mens.

Tot slot Borgen. De Deense serie Borgen probeert antwoord te vinden op zulke vragen, aan de hand van een vrouw die verkiezingen wint en staatshoofd wordt. Ze moet dealen met louche oppositiepartijen, een hijgerige media, druk van man en kinderen die vinden dat ze thuis ook een rol heeft, en meer van zulke moderne perikelen. Want hoe doe je dat, vrouw zijn combineren met leiderschap? Dit is geheel nieuw terrein. Iedereen moet wennen en niemand heeft er een pasklaar antwoord op:

There is no uniform for women. As the first moments of Borgen make clear – a Machiavelli quote about war, followed by a makeup brush plunging into powder – women are still caught between two worlds, and are often left tentative, talented, yet not entirely confident as to how to proceed. The show explores this territory with wit and care. There’s the moment in coalition talks, for instance, when one of Nyborg’s rivals suggests that, as the surprise winner in the elections, she should sit at the head of the table during negotiations. (She takes his advice, but only once he has left the room.)

Borgen verkent nieuw terrein met een vrouw als staatshoofd.

Borgen vervult daarmee een belangrijke pioniersrol. De serie rekent af met het stereotype van de blonde Scandinavische vrouw, geeft actrices de kans om krachtige personages te spelen, en steekt gunstig af ten opzichte van het gebruikelijke aanbod op de televisie. Borgen boekt inmiddels grote successen, en meer dan vijftig landen kochten de uitzendrechten, juist vanwege de focus op vrouwen:

Pilou is clear that the success of The Killing and Borgen is down to putting female leads in traditional male parts. ‘For a hundred years it has been about the guys. But think about it – if the family’s at home Sunday night 8pm, man, wife, two kids, who’s in charge? The woman. And they want to see women in lead roles. I like that.’

Dat succes is gunstig. Want wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het goed is als kijkers sterke vrouwelijke personages zien. Ze gaan echte vrouwen positiever bekijken als hun fictieve tegenhanger krachtig wordt neergezet. Deze sterke vrouwenrollen bieden ook een tegenwicht voor het gebruikelijke dieet van televisieseries waarbij seksisme hoogtij viert. Dus, minder Walking Dead! Meer Game of Thrones en Borgen!

BONUS: De Zesde Clan heeft altijd een zwak gehad voor de fantasy pulpserie Xena (uit 1995). Ja, een prinses. Ja, een krijgsheldin. Ja, heeeeele slechte speciale effecten. Maar ook een show met een feministische ondertoon, en met een heldin die niet gedefinieerd wordt door haar relatie met een of meer mannen. Dat is tot op de dag van vandaag revolutionair:

One wants to question how such a show was even allowed into television programming, because a deep examination of its inner workings provides society with some very incredible, novel, and spectacular ways of portraying women.

Kunnen ‘ze’ anno 2013 nog steeds een voorbeeld aan nemen.