Tag Archives: essays

Van feminisme light tot ‘optimistisch feminisme’, ruimte en vrijheid

Steeds meer feministen waarschuwen voor feminisme light. Het gaat daarbij om een voorwaardelijke vorm van gelijkwaardigheid met een nadruk op individueel consumeren. Onder andere auteur Chimamanda Addictie neemt stelling tegen dit soort krachteloze papieren tijgers. Anderen, zoals Jessa Crispin en Rebecca Solnit, benadrukken juist het vitale karakter van een opstandig soort feminisme. Geholpen door feiten, zoals die geleverd door onderzoekster Cordelia Fine. Die wijzen uit dat wij mensen veel flexibeler zijn dan de Mars en Venus denkers je willen laten geloven.

Feminisme ligt voortdurend onder vuur. In de kern is het een van de meest revolutionaire bewegingen aller tijden. Veel mensen voelen zich daar ongemakkelijk bij en proberen de scherpe kantjes van het basis gedachtegoed af te vijlen. Adichie is duidelijk in haar weerzin tegen het eindresultaat van dat soort verzachtingen, een voorwaardelijk soort feminisme:

Feminisme light bedient zich van parallellen als ‘hij is het hoofd en jij bent de hals’. Of ‘hij rijdt maar jij zit ernaast’. Nog troeblerender in feminisme light is het idee dat mannen van nature superieur zijn maar verwacht worden ‘vrouwen goed te bejegenen’. Nee. Nee.Nee. Aan de basis van het welzijn van een vrouw moet meer liggen dan mannelijke welwillendheid. […] We oordelen harder over machtige vrouwen dan over machtige mannen. En dat wordt mogelijk gemaakt door feminisme light.

Een andere manier waarop we als mensen feminisme reduceren tot een onschadelijk feel-good gebeuren is het vermarkten van de kernboodschap. Dan krijg je reclames voor water met een smaakje, onder het motto ‘women in control’ – waarna je hele slanke, hele blonde, hele blanke vrouwtjes vrolijk in een jurkje rond ziet huppelen.

Ja daaaaag, zo is het feminisme niet begonnen… Het begon met een roep om gelijkwaardigheid en om politieke, economische en sociale rechten, niet met koolzuurhoudend water kopen of een video liken op Facebook terwijl je op een Woman Power yogamat ligt.

Dát is het soort tandeloos feminisme waar Jessa Crispin tegenin gaat. In ‘waarom ik geen feministe ben‘ legt ze uit dat ze zichzelf niet bij zo’n individualistische consumentenbeweging aan kan sluiten. Ze wil terug naar het echte feminisme, een feminisme van vrouwen die boos worden, tegen achterstelling in opstand komen, en weigeren dat revolutionaire elan te verstoppen onder roze strikken en schattige cupcakes.

Crispin’s boek kreeg kritiek omdat ze wel een probleemanalyse geeft, maar geen oplossing biedt. Feministen opereren echter niet in hun uppie. Een andere feministe, Solnit, gaat in een nieuwe essaybundels juist in op wegen naar voren. Het doorbreken van de stilte staat centraal bij haar:

“Silence is forever being broken, and then like waves lapping over the footprints, the sandcastles and washed-up shells and seaweed, silence rises again.” Solnit’s voice shows us what it means to refuse to be drowned out, and how doing so creates the hope that you, along with many others, can change the world. “A free person tells her own story,” Solnit writes. “A valued person lives in a society in which her story has a place.”

Zover zijn we nog lang niet, en juist daarom is het goed als wij vrouwen onze stem blijven verheffen, met elkaar in gesprek gaan, en de wereld opnieuw definiëren op basis van onze eigen ervaringen, inzichten en onderzochte feiten. Wat dat betreft komt het goed uit dat wetenschapster Cordelia Fine een nieuw boek publiceerde. In Testosterone Rex maakt ze korte metten met alles wat je dacht te weten over de invloed van hormonen en genetische aanleg. Zo menen we dat mannen voordeel genieten van een fikse dosis testosteron, maar dat blijkt nergens op gebaseerd.

Ook theorieën over mannen- en vrouwenbreinen vallen in duigen zodra je kritisch onderzoek doet. Het wonder van mensenhersenen is juist dat ze zo flexibel zijn en zich aanpassen aan ervaringen en situaties. Dat geeft lucht en ruimte. Rollenpatronen liggen biologisch gezien veel minder vast dan mensen beweren, en zijn vooral een sociaal-cultureel product. Wat mensen verzonnen, kun je veranderen. Hoera!

Advertenties

Leesvoer: essays van Rebecca Solnit

Ik zal Rebecca Solnit eeuwig dankbaar zijn voor het essay dat leidde tot het woord ‘mansplaining‘. Dankzij die term beschikten ik opeens over een instrument om te verwoorden wat zo vaak gebeurde, maar waar ik geen taal voor had: de onaangename situatie waarbij een man dingen uit gaat leggen die je allang weet, of zelfs beter weet dan hij, maar waar hij over praat omdat hij vindt dat hij het beter weet. Gewoon omdat hij de man is, en jij ‘slechts’ een vrouw.

Solnit schrijft met veel humor over allerlei onderwerpen. Gender en situaties die maken dat je als vrouw in de marge verdwijnt, maken deel uit van een grotere productie over onderwerpen als milieuvervuiling, politiek gekonkel, de situatie van links in de V.S. De Zesde Clan stelt echter vrouwen centraal, dus ik concentreer me op de essays die de situatie van en rondom vrouwen behandelen.

Steeds opnieuw keert Solnit terug naar taal, naar de manier waarop woorden een beeld van de werkelijkheid scheppen, en hoe je vanuit die basis de wereld opnieuw kunt bekijken. Zoals het essay over mannen die dingen aan haar uitleggen. Dit essay maakte veel los bij lezeressen. Net als ik leerden ze het woord ‘mansplaining‘ en konden ze beter omgaan met een tenenkrommende situatie, omdat ze nu over de taal beschikten om het fenomeen aan de kaak te stellen:

I finished this book and immediately wanted to buy all the author’s other works. In future, I would like Rebecca Solnit to Explain Things to Me.

Solnit ageert ook tegen de manier waarop anderen vrouwen insluiten in hun verhaal. Neem haar meest recente artikel, in Harper’s Magazine: The Mother of all Questions. Dit essay begint met een lezing over Virginia Woolf. Voordat Solnit ‘engel in het huis’ kan zeggen, begint de zaal vragen te stellen over de gezinssituatie van Woolf. Had ze kinderen? Waarom kreeg ze geen kinderen? Zou ze niet véél gelukkiger zijn geweest als ze kinderen had gekregen?

Solnit moest moeite doen om haar publiek uit die groef te krijgen. Het leidt tot een mooi verhaal over de stortvloed aan vaak vermanende verhalen die vrouwen over zich heen krijgen, om hen te vertellen hoe ze het beste hun leven moeten leiden. Waarbij vrouwen opvallend vaak een en hetzelfde recept krijgen voorgeschreven:

Happiness is understood to be a matter of having a great many ducks lined up in a row — spouse, offspring, private property, erotic experiences — even though a millisecond of reflection will bring to mind countless people who have all those things and are still miserable. We are constantly given one-size-fits-all recipes, but those recipes fail, often and hard. Nevertheless, we are given them again. And again and again.

Net als de revolutionaire term mansplaining biedt dit essay inzichten die lezeressen koesteren. Bijvoorbeeld omdat Solnit de ondermijnende aard van een bepaald soort vragen herkent, erkent en in detail beschrijft. Zodat het je opeens opvalt als iemand niet aan mannen, maar wél aan vrouwen vraagt of ze wel gelukkig zijn en hoezo heb je geen kinderen (of wel kinderen, en zorg je dan wel goed genoeg voor ze.) En andere keuzes kunt maken. Zoals de keuze om een tegenvraag te stellen, of te beseffen dat er niet één script is waarmee je het als vrouw gaat redden in deze samenleving.

Met andere woorden, Solnit’s zorgvuldig beargumenteerde essays veranderen wereldbeelden, zoals de schrijfster zelf ook veelvuldig hoort van lezers. Haar stukken zetten je aan het denken, helpen je om je eigen koers te bepalen en onderweg de taal te hebben om obstakels aan de kant te zetten. Ga weg, mansplainer. Nee, vrouwenglossy, vrouw zijn staat niet gelijk aan moeder en als mijn gezin maar gelukkig is. We zijn hier om de boeken van schrijfster X te bespreken, niet haar relaties of baby’s. Enzovoorts.

Hulde dus voor Rebecca Solnit. Meer lezen?

Maar Solnit zwijgt niet. Gelukkig!

Feministische longreads

Het NRC heeft ze, dus waarom de Zesde Clan niet: longreads. Langere artikelen, tikkeltje essay-achtig, waar je in kunt duiken om de gedachten van een ander tot je te nemen. Bij de Zesde Clan staat natuurlijk een feministische invalshoek centraal. Dat wil zeggen: kritisch, met analyses rondom gender, danwel aandacht voor machtsverhoudingen en de vrije ontplooiing van mensen (en alles wat dat tegenhoudt). Onze longreads:

Een mooi artikel van Jacqueline Rose, een academica die zich eerder boog over kwesties zoals het Zionisme en de situatie in Israel. Deze keer grijpt ze de vertaling in het Engels van ‘The Conflict’, een boek van de Franse Elisabeth Badinter, aan voor een overdenking over moeders en het moederschap.

Het moederschap volgens propagandisten.

Rose biedt meteen ook een goede leeslijst aan voor geïnteresseerde mensen die zich verder willen verdiepen in dit universele thema. Met observaties zoals deze:

One of the most striking characteristics of discourse on mothering is that the idealisation doesn’t let up as reality makes the ideal harder for mothers to meet. If anything, it seems to intensify. This isn’t quite the same as saying that mothers are always to blame, although the two propositions are surely linked. […] Against what is all this a defence? What are all these pious, oversexualised, punitive or simply dotty versions of motherhood covering for?

Ann-Marie Cordiam bespreekt in Hallo dames, klaar om te verliezen? de vele manieren waarop rolpatronen jongens en meisjes, mannen en vrouwen, in hokjes douwen en misstanden veroorzaken. Waarbij vooral meisjes geestelijk gekortwiekt worden, en ‘meisje’ voor een jongen het allerergste scheldwoord is. Ze schreef dit stuk naar aanleiding van een lezing van Asha ten Broeke, die regelmatig in de media aandacht vraagt voor dit soort kwesties en een digitaal seksismemuseum opzette, om duidelijk te maken dat Nederland nog steeds oerconservatief is.

Twee standup comedians begonnen een interactieve theatershow, Sex Signals, over het beladen thema van seksueel geweld. Gaandeweg ontwikkelden ze een effectieve aanpak. Praat over omstanders. Wat is hun rol in het geheel? Wat kunnen ‘derden’ doen als ze zien dat het tussen twee mensen niet goed loopt? Hoe kun je met elkaar een cultuur creëren die daders ontmoedigt en slachtoffers respectvol opvangt? Die collectieve insteek blijkt effectief. Onder andere op een militaire basis daalde het aantal incidenten sterk. Dat geeft hoop voor de toekomst…

Weblog De Tweede Sekse geeft in een uitgebreide beschouwing een beeld van de feministische beweging in België. Media, bijeenkomsten, acties, initiatieven, scholing en bewustwording, ons buurland heeft het allemaal. De Tweede Sekse geeft daarnaast graag tips en ideeën om jezelf als vrouw te organiseren. Hou je het op vrouwen alleen, of kies je voor een gemengde groep?  Wat zijn bewezen succesvolle actievormen? Hoe ga je om met macht en hiërarchie? Interessante vraagstukken waar De Tweede Sekse duidelijke ideeën over heeft.

Vrouwelijke auteurs domineren het Young Adult genre, boeken voor tieners. The Atlantic brengt in kaart hoe de media, uitgevers en andere opiniemakers desondanks een blanke man op het schild hijsen. De boeken van die schrijfsters zijn zo-zo. Nee, de briljante roman van die ene man redt het genre. Waarna vrouwen het nakijken hebben:

John Green’s book deserves acclaim, regardless of his race or gender. But by choosing him to be the crown prince of YA, the entertainment industry has continued its cycle of promoting the work of white men as “real” work, and the work of women as “simple” or, in Graham’s words, “uniformly satisfying.” It’s a triple blow, being a (1) woman who writes primarily for (2) girls who are (3) teenagers. Three strikes, and you’re out of the mainstream narrative.

In het verlengde daarvan doet literatuurwetenschapster Elaine Showalter een boekje over rondom het fenomeen Grootse Amerikaanse Roman. Het boek der boeken waarin iedere lezer de natie weerspiegelt ziet. Vreemd genoeg lijken alleen blanke Amerikaanse mannen toegang te hebben tot het geheim om zo’n roman af te leveren. Of is er meer aan de hand?

Je hebt formele sollicitatieprocedures, met openbare vacatureteksten, en je hebt informele praktijken die werken via aanbevelingen en ons kent ons. Die tweede ‘procedure’ zorgt er regelmatig voor dat de baan naar de zoveelste blanke man gaat, merkt Ann Friedman op in een mooi essay voor de Columbia Journalism Review. Journalistieke banen worden vaak vervuld via informele kanalen. Maar dit gebeurt ook in andere sectoren. Zie de haarscherpe analyse rondom hoogleraarsbenoemingen in Nederland, bijvoorbeeld. Zodoende blijf je zitten met een oververtegenwoordiging van mannen. (En krijg je een omstreden Nationale Ombudsman, die bovenop een racistische opmerking ook over zijn vrouw praat alsof hij bepaalt wat zij kan doen.)

‘Westerse’ vrouwen horen regelmatig dat ze niet zo moeten zeuren, want in andere gebieden van de wereld hebben vrouwen het veeeeeel zwaarder en gebeuren er veeeel ergere dingen, dus waar hebben we het over. Je bungelt toch niet verkracht en dood aan een boom? Nou dan. In een helder betoog zet journaliste Soraya Chemaly precies uiteen wat er mis is met die redenering.

Amerikaanse abortusklinieken kampen met de luidruchtige aanwezigheid van demonstranten. Rechters hebben inmiddels bepaalt dat klinieken in principe niet het recht hebben om een bufferzone rondom de voordeur in te stellen. Anti abortus fanaten kondigden meteen aan hun acties uit te breiden. Slecht nieuws voor vrouwen en de vrijwilligers die patiënten naar binnen begeleiden, blijkt uit dit inzichtgevende artikel. Daaraan verwant een artikel over het cynische gebruik van de termen ‘veiligheid van vrouwen’ waarmee Amerikaanse autoriteiten de veiligheid van vrouwen juist te grabbel gooien. Enneh…. de instantie die de bufferzone verbood, beschikt zelf over een eigen no-go zone. Meten met twee maten….

Nog eentje dan. Films! Scenarioschrijvers doen soms hun best om een krachtig vrouwelijk personage op te nemen in het verhaal. Helaas loopt die poging regelmatig uit op frustraties, en krijg je een gevalletje Trinity syndroom:

the Strong Female Character With Nothing To Do—is becoming more and more common. […] This is Trinity Syndrome à la The Matrix: the hugely capable woman who never once becomes as independent, significant, and exciting as she is in her introductory scene. […] And even when strong, confident female characters do manage to contribute to a male-led action story, their contributions are still more likely to be marginal, or relegated entirely to nurturer roles, or victim roles, or romantic roles.

Wat te doen? De auteur van het stuk, Tasha Robinson, stopt niet bij het analyseren van het probleem, maar biedt ook oplossingen en suggesties. Wie weet kunnen we dan als kijker genieten van vrouwelijke personages die echt iets te doen hebben in de film.

 

Wereld rouwt om Hella S. Haasse

Dat de grote Nederlandse schrijfster Hella S. Haasse is overleden, ging niet ongemerkt voorbij aan de wereld. Het Belgische documentatiecentrum Rosa zorgde onmiddellijk voor een special met informatie over haar leven en werk en links naar diverse Nederlandse en Belgische krantenartikelen. Het Franse dagblad Le Monde stond stil bij haar overlijden, evenals de Engelse krant The Telegraph, het Amerikaanse nieuwsnet MSNBC en Taiwan News.

Hella S. Haasse ontvangt een oorkonde.

De wereldwijde belangstelling tekent de invloed die Haasse had in en op de literaire wereld. Naast de berichtgeving over het nieuws van haar overlijden, komen er op dit moment ook weer analyses over haar romans en beschouwingen over de ‘aard’ van haar werk. Hoe verhield deze schrijfster zich tot de literaire wereld, welke thema’s behandelde ze, en zou je Haasse een feministische auteur mogen noemen?

Het Nederlandse documentatiecentrum IIAV signaleert dat Haasse zich tijdens haar leven nooit heeft willen scharen aan de zijde van de feministen:

We spreken dan voornamelijk over de jaren zeventig en tachtig waarin het feminisme in de verschijningsvorm van het zogenoemde klaagfeminisme de meeste bekendheid genoot. Daartoe heeft Haasse zich om diverse redenen indertijd niet aangetrokken gevoeld. Haar aarzeling zich te laten inlijven bij een beweging die haar niet op alle fronten sympathiek was zegt echter niets over het belang van Haasses werk voor een feministische literatuurinterpretatie of voor een feministische literatuurgeschiedschrijving.

Voor beide wetenschapsgebieden vormt het werk van Haasse een onuitputtelijke bron van kennis en inzicht, concludeert het IIAV. En benadrukt de pioniersrol die Haasse vervulde bij het interpreteren van het werk van collega auteurs. Zoals Renate Dorrestein:

…zij was de eerste die het werk van Renate Dorrestein vanuit het kader van de gotieke vertelling besprak waarmee gelijk de mogelijkheid werd geopend het werk van Nederlands talige vrouwelijke auteurs te beschrijven zowel in relatie tot een internationale traditie en tot elkaar. Niet omdat zij vrouw zijn, feminist of geen feminist zijn, maar omdat zij een literaire vorm vinden voor de spanningen die de wisselende manifestaties van vrouw/zijn in verschillende contexten met zich meebrengt.

Ook Elsbeth Etty schaart Haasse om dit soort redenen tot de groep feministische auteurs. In boeken als Mevrouw Bentinck analyseerde zij vrouwen met een sterke wil tot zelfbeschikking, en ook haar essays zijn volgens Etty doordrenkt van inzichten in het mannelijke en vrouwelijke, en de situatie van vrouwen in de huidige cultuur:

Die fascinatie voor vrouwelijke zelfbeschikking maakte Hella Haasse in mijn ogen tot een feministische auteur, hoezeer seksistische critici haar soms probeerden weg te zetten als brave mevrouw die voor andere brave mevrouwen schreef. Haasses ontdekkingsreizen naar de vrouw in de literatuur in tal van briljante essays overtreffen qua eruditie en inzicht alles wat er op dit gebied in Nederland is geproduceerd.

De Zesde Clan noemt graag als voorbeeld de essaybundel Zelfstandig, Bijvoeglijk, waarin de auteur stiltaat bij de tweedeling tussen mannelijk en vrouwelijk:

Een van de machtigste mythen, meent Hella S. Haasse, is die van de polarisatie: mannelijk-zelfstandig en vrouwelijk-bijvoeglijk. Dat veroorzaakt misverstanden, projecties en, niet te vergeten, creatieve obsessies. En dat laatste zoekt en vindt Haasse bij de door haar beschreven auteurs.

Het is jammer dat de media zo’n negatief beeld blijven schetsen van feministen en het feminisme. Het feminisme krijgt van vanalles de schuld: impotentie bij mannen, echtscheiding, de schuldencrisis, noem maar op. Feministen zijn zelfs verantwoordelijk voor verkrachting. Jawel. Dat soort vijandbeelden schrikken mensen af, ook of misschien juist intelligente, creatieve mensen zoals Haasse, die niet geassocieerd willen worden met ‘gezeur’ en radicaal gedoe.

Het probleem met vijandbeelden is dat je altijd een stok kunt vinden om mee te slaan. Er is altijd wel een vrouw te vinden die iets zegt waarna mensen roepen kijk, daarom is het feminisme slecht. Het is dan lastig uit te leggen wat feminisme is en wat de beweging wil bereiken. Weblogs zoals Feminism 101 doen wat dat betreft uitstekend werk.

Dat neemt niet weg dat verstandig nadenken over vrouwen, mannen, gender en cultuur óók feministisch is, ook al wil je het zo niet noemen. Dat deed Haasse, en dat is de reden waarom literaire critici zoals Etty haar tóch zien als een feministische auteur. Of waarom tijdschrift Opzij de Annie Romeinprijs aan haar toekende. Haasse was iemand die ons veel heeft geleerd over vrouwen en de aard van de mens. Ze is niet meer, maar gelukkig leven haar boeken voort. Die vertellen het hele verhaal en zorgen ervoor dat talloze mensen kunnen blijven genieten van haar prachtige taalgebruik, scherpe inzichten en mooie portretten van sterke vrouwen.