Tag Archives: Els Kloek

Vrouwen maken geschiedenis

Vrouwen wonnen dik verdiend bij de uitverkiezing van het beste geschiedenisboek aller tijden door Het Historisch Nieuwsblad. Duizenden mensen die hun stem uitbrachten plaatsten Els Kloek op 1, met de onder haar leiding samengestelde bundel 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Op de tweede plaats eindigde Het pauperparadijs van Suzanna Jansen

Els Kloek en collega’s werkten tien jaar aan 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Het boek bevat de biografieën van opmerkelijke vrouwen die helaas vergeten werden. Maar, zoals het Historisch Nieuwsblad in een mail aan alle kiezers meldt:

Met deze uitverkiezing zijn deze vrouwen niet meer te negeren. Uit de reacties van stemmers blijkt dat zij waarderen dat er ‘eindelijk een boek geschreven is waaruit blijkt dat vrouwen ook geschiedenis hebben geschreven’.

Die lezerswaardering moet Els Kloek deugd doen. Ze geldt als één van de pioniers van vrouwengeschiedenis als academisch erkend vak en geeft in interviews herhaaldelijk aan dat vrouwen een monument verdienen. Daar moesten zij en haar collega’s wel iets voor doen. Aan het Historisch Nieuwsblad vertelde Kloek dat ze hele speurtochten in archieven op touw moesten zetten.

Vaak leverde die zoektocht belangwekkend nieuws op. Zo bleek uit onderzoek dat achter een anonieme, invloedrijke verhandeling over pedagogiek, De la premiere éducation, hugenotendochter Marie du Moulin (1622-1699) schuil ging. Kloek en collega’s konden bewijzen dat zij de auteur was.

Ik vind het geweeeeeeeldig dat deze bundel de eerste plaats behaalde. En zonder lezers zou de uitgave niet zijn verschenen. Kloek zette een succesvolle crowdfunding actie op om de publicatie te bekostigen.  Ook ik doneerde een bedrag. Dus ik ben een tikkeltje vooringenomen als het gaat om dit boek 😉

Enfin. Koop! Lees! Geniet en verwonder je!

Geschiedenis is een feestje van en voor mannen

Geschiedenis? Een genre van mannen, voor mannen, over mannen. Dat beeld rijst op uit een onderzoek van magazine Slate. Het blad bekeek 614 boeken van tachtig Amerikaanse uitgeverijen, gepubliceerd in 2015, en merkte dat de auteur in 75,8% van de gevallen tot de mannelijke sekse behoorde. In het geval van biografieën schrijven deze mannen zelden over het leven van een vrouw. Slechts 6% deed dat. Aandacht voor vrouwen komt vooral van andere vrouwen….

gender_discrimination_resized

Dagblad The Guardian signaleert dat de situatie in Engeland net zo scheef zit. De top vijftig van best verkochte geschiedenisboeken bestaat uit 46 mannen en slechts vier vrouwen. Publicatielijsten uit 2015 kondigen 57 boeken aan. Slechts dertien uitgaven zijn geschreven door een vrouw.

Dit heeft gevolgen voor het beeld van de geschiedenis. De mannen die over mannen schrijven concentreren zich op ‘mannelijke’ terreinen zoals sport, koningen, oorlogen en nog meer oorlogen. De schaarse vrouwelijke auteurs hebben de neiging zich te richten op als ‘vrouwelijk’ gecodeerde terreinen. Bij de biografieën zie je een inhaalslag: bijna zeventig procent van de biografes kiest een vrouwenleven als onderwerp, omdat veel interessante verhalen zo lang ongehoord bleven.

Goede cijfers over de situatie in Nederland heb ik niet gevonden – kan aan mijn zoekmethoden liggen, dus als iemand de link heeft naar een goed onderbouwde cijfermatige analyse zou ik zeggen: mail! Een lijst van zeventig geschiedenisboeken van het Historisch Nieuwsblad wemelt in ieder geval van de boeken van mannen. Tussen alle Jannen en Joosten en Maartens is het flink zoeken naar een Hella S. Haasse of Els Kloek.

Ook duikt in Nederland hetzelfde patroon op als in Engeland en de V.S. Mannen schrijven niet vaak over vrouwen. Als een geschiedenisboek vrouwen een prominente plek geeft, is de auteur meestal een vrouw. Els Kloek stond bijvoorbeeld aan het hoofd van 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Bij biografieën over mannenlevens is de auteur meestal een man. Biografieën over vrouwen komen meestal uit de koker van een schrijfster. Zie de boeken over danseres Olga de Haas, feministe Joke Smit, Koningin Juliana, enzovoorts.

Hoe komt dat? Veel mensen uit het boekenvak reageerden op deze totaal scheve balans, zoals in kaart gebracht door Slate en The Guardian. Een van de verklaringen luidt dat de markt zich richt op feestdagen zoals Kerstmis. Uitgeverijen publiceren rond die tijd boeken die mensen cadeau kunnen geven aan pap, opa of een ander mannelijk familielid. Met dat idee in het achterhoofd neigt de onderwerpskeuze vanzelf naar thema’s die mannen geacht worden interessant te vinden, zoals oorlogen en biografieën over leiders.

Daarnaast speelt de link met media zoals de televisie een rol. Het zijn voornamelijk blanke mannen die een geschiedenisserie in de wacht slepen en afleveringen lang over een bepaald onderwerp mogen praten. Dit bevordert vervolgens de verkoop van hun geschiedenisboeken, waarna deze mannen een groter podium hebben om van hun volgende boek een bestseller te maken. Zo krijg je vanzelf een elitegroep die de toon zet – en die toon is mannelijk gecodeerd.

Uitgeefster Lara Heimert wil ook naar de bredere sociologische context kijken:

“We have a real problem in publishing, but it’s not just a publishing problem,” Heimert wrote. “What is it about the way we educate our children that channels women toward literature departments and men toward history and politics departments? What are our assumptions—and by ‘our’ I mean publishers, booksellers, book reviewers &c—that lead us to publish history books for Father’s Day and fiction and memoir for Mother’s Day? Are these based on data or merely stereotypes?

Kortom, we hebben nog een lange weg te gaan…..

Kenau werft mensen voor haar leger

Wil je meisjes ondersteunen, zodat zij op kunnen groeien tot sterke vrouwen? Sluit je dan aan bij Kenau’s leger. Met deze campagne slaat Plan Nederland twee vliegen in één klap. Aansluiten bij de aanzwellende populariteit van de biografie en de verfilming van het verhaal van Kenau Simonsdochter Hasselaer, die de Spanjaarden klop gaf tijdens het beleg van Haarlem in de zestiende eeuw, én de situatie van meisjes verbeteren. Ook Nederlandse vrouwen kunnen baat hebben bij de rehabilitatie van Kenau.

Wereldwijd verkeren veel meisjes in een lastige positie. Culturele, sociale en religieuze factoren maken dat meisjes minder vrijheden hebben dan jongens, vaker niet naar school gaan, en blootstaan aan schendingen van het lichaam. Zoals bij de genitale verminking van meisjes.

Plan Nederland zamelt daarom al jaren geld in voor projecten die specifiek op meisjes gericht zijn. De vele activiteiten rondom Kenau bieden de organisatie dit jaar nieuwe mogelijkheden om mensen te betrekken bij de strijd om meisjes een beter leven te geven. De organisatie maakt daarbij onder andere gebruik van serious gaming, een methode om via computerspelletjes serieuze zaken aan te kaarten en bewustwording te creëren,

Dit alles gebeurt nu omdat Kenau, de heldin van de tachtigjarige oorlog, midden in de belangstelling staat. Historica Els Kloek schreef een dubbelbiografie over de Haarlemse zakenvrouw en haar tijdgenoot, Magdalena Moons. Beide vrouwen streden tegen de Spanjaarden en golden als heldinnen. Dat veranderde pas in de negentiende eeuw, een tijdperk waarin onze samenleving in versterkte mate geen geduld had met vrouwen die iets anders deden dan moeder en huisvrouw zijn. Kenau werd een scheldwoord voor een agressief manwijf, en Moons stond opeens te boek als een hoer.

Pas nu beginnen mensen door die vijandige mythes heen te prikken. Kloek ontdeed Kenau’s levensverhaal van het stof en de misverstanden, en herstelde de reputatie van Moons. Bovendien staat Kenau centraal in een film, die op 6 maart de Nederlandse bioscopen bereikt. Op 7 maart reikt Haarlem de Kenau Hasselaerpijs 2014 uit aan mensen en organisaties die zich verdienstelijk hebben gemaakt op het gebied van emancipatie. Vanaf 6 april kunnen mensen naar een opera over Kenau, en exposities bezoeken. Teveel om op te noemen.

Naast meisjes helpen en geld inzamelen is deze ontwikkeling nog vanwege een andere reden belangrijk. Woorden betekenen iets en drukken een wereldbeeld uit. Kenau geldt als een scheldwoord om ‘manwijven’ mee te diskwalificeren. Dat doet iets met vrouwen. Het perkt onze vrijheid in om te zijn wie we zijn. Het scheldwoord bekrachtigd namelijk een welbekende dubbele moraal. Hij is een krachtige leider, zij is bazig. Hij is assertief, zij is agressief. Hij krijgt ruimte, zij moet zich in allerlei bochten wringen omdat mensen haar anders niet meer aardig vinden. Hij blijft een individu, zij krijgt het etiket ‘Kenau’ opgeplakt als ze zich niet gedraagt zoals het hoort.

Voor gemarginaliseerde groepen, zoals vrouwen, kan het herdefiniëren van scheldwoorden een krachtig wapen zijn in de strijd om zulke conservatieve mores aan te pakken. Het scheldwoord verandert in dat geval in een geuzennaam, waar je kracht aan kunt ontlenen. Eerder gebeurde dit bijvoorbeeld met het scheldwoord slet. Toen een Canadese politieman openlijk zei dat vrouwen erom vragen verkracht te worden, als ze zich kleden als sletten, leverde dat een wereldwijde protestbeweging op. Vrouwen organiseerde slettenmarsen en gebruikten het scheldwoord om de verkrachtingscultuur aan te klagen:

Slet is sinds kort namelijk niet alleen een scheldwoord, maar ook een nieuwe geuzennaam voor vrouwen die er genoeg van hebben te worden afgerekend op hun uiterlijk. En daar ben ik er één van.
Na Toronto, Londen, Seoul en New Delhi gingen afgelopen zaterdag ook in Berlijn vrouwen de straat op voor de Slutwalk. Zo’n duizend zelfbenoemde sletten liepen mee in korte rokjes, kousen en sommigen zelfs naakt, om te protesteren tegen het wijdverbreide idee dat sexy geklede vrouwen “er zelf om vragen”.

De positieve aandacht voor Kenau helpt om een vijandig vrouwbeeld bij te schaven. Als campagnes rondom Kenau ook nog leiden tot meer financiële steun voor meisjes, is dat helemaal prachtig. Doneer en sluit je aan bij Kenau’s leger. Want Kenau, dat zijn we allemaal!

Monuments Men verwijdert vrouwen uit geschiedenis

Laat het aan Hollywood over om vrouwen te negeren. Niet alleen krijgen actrices slechts eenderde van de rollen, ook in de verhalen die verteld worden komen ze nauwelijks aan bod. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij The Monuments Men, een film die op dit moment in Nederlandse bioscopen draait. Deze op historische feiten gebaseerde rolprent schrijft vrouwen uit de geschiedenis.

Clooney’s beeld van het verleden: een zaak voor blanke mannen.

The Monuments Men speelt zich af tijdens en na de tweede wereldoorlog. Eigenlijk gaat het om de Monuments, Fine Arts and Archives Section – een naam die op geen enkele manier vrouwen buiten sluit. De V.S. namen het initiatief om dit team op te richten, met als doel kunstwerken te beschermen en door de Nazi’s geroofde kunst terug te vinden. Uiteindelijk namen 300 mensen uit dertien verschillende landen deel aan deze missie. Onder hen ook vrouwen.

Niet dat je dat zou weten als je de film ziet. George Clooney verzamelde zijn maatjes om zich heen en concentreert zich op de acties van een groep mannen. De New York Times vond het terecht nodig het beeld uit de film te corrigeren. De krant wijst op personen zoals Ardelia Ripley Hall, Rose Valland, Anne Olivier Popham Bell, vrouwen die dezelfde dappere daden verrichten als de mannen die Clooney en zijn maten portretteren. Alleen actrice Cate Blanchett komt kort in beeld als Rose Valland, een lid van het Franse verzet. Voor de rest lijkt het alsof alleen mannen ooit iets noemenswaardige deden.

Website Women & Hollywood zoekt de verklaring voor het negeren van vrouwen in de houding van George Clooney, en wijst op de sociale gevolgen van zijn gedrag:

It’s not surprising that Clooney, a powerful industry player who’s prone to juvenile pranks and likes to star in movies with all of his best buds, would create such a testesterone-choked film. But he does contribute to the ongoing erasure of women from the screen — “the fictitious villages and jungles and kingdoms and interplanetary civilizations [in the movies] nearly bereft of female population” that Geena Davis recently described as Hollywood’s norm. Except this time, Clooney’s blotting out real women from our shared history.

Het ergste is dat dit keer op keer gebeurt. In films zoals Argo, over een gijzelingsdrama in het Iran van de jaren zeventig. Vrouwen waren in werkelijkheid wel degelijk betrokken bij het geheel, maar ze zijn nagenoeg afwezig in de artistieke verbeelding van de geschiedenis. Argo draait om blanke Amerikaanse mannen en lijdt behalve onder seksisme ook aan racistische stereotypen.

Maar het gebeurt ook in de realiteit. In die zin sluiten verbeelding en patronen uit het dagelijks leven naadloos op elkaar aan. We zouden helemaal niets weten over dertiende-eeuwse koninginnen van het Mongoolse volk als het aan de kroniekschrijvers had gelegen. En in het Victoriaanse Engeland bewaarden adellijke families de correspondentie van mannen, maar de brieven van vrouwen vernietigden ze, signaleerde Amanda Foreman in haar biografie over de Duchess van Devonshire. In Nederland doen historica Els Kloek en collega’s verwoede pogingen om de vrouwengeschiedenis van ons land terug in het collectieve geheugen te brengen.

Iemand als George Clooney zou zijn verantwoordelijkheid moeten nemen. Hij heeft een groot platform en kan veel invloed uitoefenen op de filmproducties waar hij bij betrokken is. Hij zou vrouwen als volwaardige mensen deel kunnen laten nemen aan een film als The Monuments Men. Dat hij dat niet doet, is een gemiste kans en versterkt patronen waar we als samenleving vanaf zouden moeten willen.

 

Libris Geschiedenisprijs nomineert 1001 vrouwen

Geweldig nieuws voor historica Els Kloek en collega’s. De jury van de Libris Geschiedenisprijs zette 1001 Vrouwen op de longlist. Dit overzichtswerk over vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis werd gekozen uit een stapel van driehonderd andere titels. In september maakt de jury bekend of 1001 Vrouwen ook de shortlist haalt. Het boek maakt dan kans op de prijs, 20.000 euro.

De publicatie van 1001 Vrouwen werd mede mogelijk gemaakt door crowdsourcing en sponsoring van particulieren. Ook de daaropvolgende tentoonstelling en lezingenserie konden rekenen op een opvallend grote, warme belangstelling van mannen en vrouwen uit alle lagen van de bevolking. Expositie en lezingen zijn inmiddels gestopt, maar mensen kunnen nog steeds een speciale serie postzegels aanschaffen.

Naast 1001 Vrouwen zette de jury ook ander werk van vrouwelijke auteurs op de longlist. Edwina Hagen schreef een biografie over  Rutger Jan Schimmelpenninck, die leefde van 1761 tot 1825. Ze besteedt daarin ook ruime aandacht aan

Catharina Nahuys, ‘la belle Madame Schimmelpenninck’, die haar mans politieke aspiraties deelde en haar charmes inzette om ze te helpen verwezenlijken.

Aldus de Volkskrant. Daarnaast haalde Eva Vriend de longlist met haar boek ‘Het nieuwe land’. Aan de hand van haar eigen familiegeschiedenis geeft ze een beeld van het ontstaan van de polder Flevoland. 

Boek 1001 Vrouwen nu al toe aan tweede druk

Het boek 1001 Vrouwen is nog niet uit, of uitgeverij VanTilt kan al een tweede druk van de persen laten rollen. Het project van historica Els Kloek om vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis aan de vergetelheid te ontrukken, is aan alle kanten een succes. Crowdfunding bracht 76.000 euro in het laatje om het boek te bekostigen. Behalve een tweede druk verschijnen bovendien zes vrouwenportretten op een serie speciale postzegels.

De postzegels tonen de ontdekkingsreizigster Alexandrine Tinne, de schrijfster Belle van Zuylen, de Utrechtse heldin uit de Tachtigjarige Oorlog Trijn van Leemput, de schilderes Maria van Oosterwijck, de landsvrouwe Maria van Bourgondië en de theologe Anna Zernike. Prinses en straks koningin Máxima neemt het eerste setje zegels in ontvangst.

Dat iemand als Máxima de postzegels ontvangt, tekent de populariteit en de hoge aaibaarheidsfactor van 1001 Vrouwen. Niet alleen kan projectleidster Els Kloek rekenen op steun in woord en daad van talloze donateurs, maar het project biedt ook een explosie aan creativiteit. Zo zijn de postzegels een ontwerp van Roosje Klap, terwijl Irma Boom tekende voor het bijzondere design van het boek. Zij bedacht onder andere het gebruik van licht roze gekleurd papier en de bijzondere belettering op de rug van het boek.

1001 Vrouwen zorgde ook voor een uitstapje naar de mode. Mensen kunnen bijvoorbeeld een speciale editie van het boek kopen, die je als een handtasje mee kunt nemen. Bovendien ontwierpen Arlette van Laar en Yolet Wefers Bettink een aantal papieren jurken op basis van het ontwerp van boek en expositie.

Wie meer wil weten kan tot en met 14 mei 2013 terecht bij een serie lezingen van Els Kloek en collega’s, in steden zoals Amsterdam, Nijmegen en Bergen. Sprekers behandelen thema’s zoals vrouwen in de politiek, of individuele vrouwen, zoals architecte Margaret Staal Kropholler (13 mei 2013) en verzetsheldin Kenau Hasselaar, over wiens leven momenteel een film in de maak is. De tentoonstelling 1001 Vrouwen loopt nog tot 20 mei 2013 (Bijzondere Collecties, Oude Turfmarkt in Amsterdam).

1001 Vrouwen brengt geschiedenis tot leven

Ontroerend: een klein potlood met een de boodschap dat vrouwen óók moeten kunnen stemmen bij verkiezingen. Misschien niet zo spectaculair als de versierde show-BH van Mata Hari, maar wél een mijlpaal in de geschiedenis. Want met het stemrecht kregen vrouwen eindelijk toegang tot het democratische proces. Het kiespotlood is te zien in een expositie rondom het boek 1001 vrouwen, bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, aan de Oude Turfmarkt. Tentoonstelling en boek prikkelen de geest. Els Kloek, pionier van de vrouwengeschiedenis in Nederland, kan tevreden zijn.

Ooit van Teuntje Straetmans gehoord? Deze Culemborgse kwam als koloniste terecht in Brazilië en voer daarna naar New York. Trijn Rembrandts dan? Heldin die tijdens het beleg van Alkmaar in 1573 de stad verdedigde. Maria Margaretha van Os? Schilderde stillevens. 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis brengt het ene na het andere onbekende verhaal. De portretten bieden unieke inkijkjes in het leven van eeuwen terug en brengen ten onrechte vergeten vrouwen terug in de belangstelling.

Door het boek bladerend vallen vanzelf patronen op. De middeleeuwen staan in het teken van religie en adel, met veel oorlog. Veel vrouwen vallen in een van de drie categorieën die daar mee te maken hebben. Als ze iets doen wat niet behoort tot kerk, politiek en oorlog, zijn vrouwen vooral te vinden in de handel, of treden ze op als weldoenster.

In de zeventiende eeuw verschuiven de classificaties. Nederland beleefde een Gouden Eeuw en ook voor vrouwen lagen hier opeens mogelijkheden. Veel portretten uit dit tijdvak vallen in de categorie beeldende kunst of dicht- en letterkunde. Politiek komt op een goede derde plaats. Nederland was immers een republiek geworden, en vrouwen uit de elite konden soms ook een rol spelen, bijvoorbeeld als regentes. Opvallend: de eerste actrices doen hun intrede, en vrouwen verkleden zich als man om op avontuur uit te gaan. Dat zullen ze daarvoor en daarna ook nog gedaan hebben, maar in de zeventiende eeuw blijkbaar vaker dan anders.

In de achttiende eeuw vormen schrijvende vrouwen de meerderheid, terwijl ‘kerk en godsdienst’, zo alomtegenwoordig in de middeleeuwen, nagenoeg uit beeld verdwijnt. In de negentiende eeuw gaan vrouwen zich voor het eerst actief organiseren om op te komen voor armen en verdrukten. Hier en daar dringt tot sommige vrouwen het pijnlijke besef door, dat zijzelf ook tot de armen en verdrukten horen. Er beginnen voorzichtig geluiden te klinken die je zou kunnen omschrijven als vroeg-feministisch. Vrouwen blijven ook actief schrijven en dichten in deze periode.

De twintigste eeuw brengt de eerste vrouwen die daadwerkelijk, als zelfstandig individu, mee kunnen doen met de maatschappij. Voor het eerst bereiken vrouwen op eigen kracht functies in de politiek. Film, toneel en muziek rukken op, vrouwen mogen studeren en officieel wetenschap bedrijven, en drukken met een eerste en tweede feministische golf een stempel op de samenleving.

Aan de verschuivingen van de rubriek waarbinnen 1001 vrouwen de portretten kan plaatsen, zie je precies hoe de maatschappij verandert en op welke terreinen vrouwen kansen kregen – en grepen. Dan merk je ook hoe ver we gekomen zijn. Tot na 1900 waren vrouwen formeel buitengesloten van instituties als bestuur, kerk, leger, universiteit en handelsbeurs. Ondanks die uitsluiting levert het boek vrouw na vrouw die toch naam wist te maken en invloed uitoefende op een bepaald gebied. Zodra ze wel toegang kregen tot springplanken naar de macht, drongen vrouwen prompt door tot het landsbestuur, de media, de wetenschap, enzovoorts. Het is heel mooi om dat te zien.

Tot 20 mei 2013 kun je dat bescheiden stempotloodje nog zien, plus het pistool van Hannie Schaft, en boeken en dichtbundels van geleerde dames uit de Nederlandse geschiedenis. En als je dan het bijbehorende boek meeneemt kun je daar nog wekenlang in bladeren en kennis maken met talloze voormoeders. Nog meer? De digitale tegenhanger van het boek, het Vrouwenlexicon, biedt alle relevante secundaire literatuur en nieuwe toevoegingen aan de reeks biografieën. Aanbevolen!

Adopteer een vrouw

Een unieke sponsoractie brengt de uitgave dichterbij van een boek met portretten van Nederlandse vrouwen uit het verleden. Historica Els Kloek maakt gebruik van internet en sociale media om de publicatie te bekostigen door middel van crowdfunding. Veertig procent van het benodigde bedrag is al binnen. Nu de resterende zestig procent nog. Jij kunt ook meedoen. Adopteer een vrouw, wordt haar peter of meter, en draag bij aan de uitgave van het boek waar haar biografie in staat!

Judith Leyster zoekt een peter of meter… Word jij dat?

Het boek 1001 Vrouwen zou je kunnen zien als de schriftelijke weerslag van jaren historisch onderzoek voor een digitaal Vrouwenlexicon. Onder leiding van Kloek werkten 250 deskundige auteurs aan profielen van vrouwen die op de een of andere manier een rol speelden in de politiek, de kunsten en de economie en wetenschap. De website voorziet zodoende in unieke kennis over een vergeten deel van de Nederlandse geschiedenis.

Supporters die het project en het bijbehorende boek steunen, sponsorden al een aantal vrouwen. Met motivaties als:

“Zij trok zich niets aan van conventies en ging geheel haar eigen weg.”

“Het werk van haar is schitterend, leerzaam en een pioniersactiviteit.”

Zij heeft veel voor de ontwikkeling van de kinderpsychologie betekend en in de oorlog joodse kinderen verborg en daarmee bewees dat zij stond voor bepaalde principes.”

“Omdat Judith Leyster een belangrijke vrouwelijke kunstenaar uit de Hollandse 17e eeuw is en nog teveel in de schaduw staat van haar mannelijke collega-schilders.”

Kortom, allemaal vrouwen die erkenning verdienen. Je kunt de publicatie van 1001 vrouwen al steunen vanaf vijftien euro, en krijgt dan als dank een uitnodiging voor de boekpresentatie en gratis toegang tot een bijbehorende tentoonstelling.

Media doen mee aan schoonmaakpropaganda

Hmmmm, keuzes, keuzes… Een dik wetenschappelijk verantwoord boek waarin Cordelia Fine uiteenzet hoe onzinnig en cultuurgebonden verhalen over ‘aangeboren’ mannelijke en vrouwelijke eigenschappen zijn. Of juichende zie je wel verhalen in de kranten met koppen als Vrouwen willen van nature schoonmaken. Bah, geen zin in moeilijk gedoe, doe mij die smeuïge Telegraafkop maar.

Okee, maar waar komt dit schoonmaaknieuws vandaan? De Zesde Clan zocht en googelde, maar alle artikelen zeggen hetzelfde. Blijkbaar is er ergens een persbericht de deur uit gegaan over een Ajax Schoonmaakonderzoek van 2009? Uitgevoerd door Insight Culture? Hoe is het onderzoek opgezet? Wie deden er aan mee? Hoe representatief is een studie onder blijkbaar alleen vrouwen van een fabrikant van schoonmaakmiddelen? Nergens valt de originele tekst van dit onderzoek te vinden.

Daarentegen valt er genoeg informatie te vinden over de maatschappij van Nederland door de eeuwen heen. Zoals historica Els Kloek aantoonde in haar voor een onderscheiding genomineerde boek over de Nederlandse huisvrouw, hadden vrouwen eeuwenlang geen enkele status als zelfstandig mens. De samenleving vond dat vrouwen maar één functie hadden in het leven: moeder en huisvrouw. Zij moest trouwen met een man en een huishouden voeren, inclusief veel en zwaar schoonmaakwerk. Pas in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw gingen wet en overheid vrouwen zien als zelfstandige mensen, en ontsloeg de Nederlandse overheid vrouwen niet meer zodra ze in het huwelijksbootje stapten.

Dat is krap vijftig jaar geleden. In die korte tijd kunnen mensen hun mentaliteit niet aanpassen. Zodoende is de link tussen vrouw en verantwoordelijk voor een schoon huis nog zó ingebakken in de normen en waarden van mensen, dat ook anno 2010 vrouwen nog steeds gezien worden als degene die het poetsen en boenen voor haar rekening ‘moet’ nemen. Is ze daar niet blij mee, dan zeurt ze. Vanwege dit soort vaak onuitgesproken overtuigingen, komen mannen en vrouwen vaak weer in enorm traditionele patronen terecht zodra ze gaan samenwonen of een kind krijgen, toonde arbeidssociologe Stephanie Wiesmann aan. Ze bestudeerde onder andere de manier waarop stellen in huis de taken verdelen, en promoveerde op onderzoek naar wat er gebeurt als het eerste kind ter wereld komt.

Wat is dan de reden dat de media dit Ajax ‘onderzoek’ aangrijpen om breed te etaleren dat vrouwen zo graag en van nature zouden willen schoonmaken? Cordelia Fine adviseert in zo’n situatie eens goed te kijken naar wie belang heeft bij de voorstelling van zaken. Zelfs het Ajax onderzoek kan niet verhullen dat het schoonmaken veel vrouwen een gevoel van frustratie geeft, want het werk stopt nooit en het effect van je inspanningen is zo weer verdwenen. Maar de schoonmaakmythe geeft vrouwen het idee dat er niks aan te doen is: zij maken schoon en zo hoort het ook. En mannen kunnen helemaal gerust gesteld lekker iets voor zichzelf gaan doen. Want zij hebben dat  schoonmaak-gen niet, dus zij hoeven niet aan de slag met schrobber en stofdoek.  Ahaaaa……

Huisvrouw werpt lange schaduw

Els Kloek staat op de longlist voor de Libris Geschiedenisprijs 2010 voor haar boek De Vrouw des Huizes, een cultuurgeschiedenis van de Hollandse huisvrouw. Wat mij betreft wint ze, want ik heb zelden zo’n gedegen en tegelijkertijd toegankelijk geschreven geschiedenisboek gelezen over zo’n belangrijk onderwerp.

Kloek probeert de vroegste sporen van de huisvrouw terug te vinden, maar dat is moeilijk. Net als nu zien veel mensen het als iets volstrekts vanzelfsprekends dat vrouwen de toiletten schoonmaken en de was doen. Daar praat je niet over, het is niet belangrijk. Dé huisvrouw komt pas in historische bronnen naar voren vanaf de zestiende eeuw, als Nederland zich langzaam begint te vormen. Vrouwen beginnen dan aangeduid te worden als huisvrouw, om aan te geven dat zij getrouwd waren.

Anna Fels zou het werk van Kloek met instemming lezen, want Kloek geeft nauwkeurig weer hoe vrouwen zich volgens de samenleving dienden te gedragen. Of de stem nu van de kansel kwam, of van de wetgever, de boodschap was hetzelfde: vrouwen moesten trouwen en zich opofferen voor man en gezin. Wat zijzelf wenste was niet belangrijk. Veel onderwijs was ook niet nodig, want ze zou toch trouwen. De wet erkende haar alleen als een soort inwonend huishoudster in dienst van de heer des huizes. In de praktijk viel het soms wel mee met die ondergeschiktheid, maar zodra er problemen ontstonden had de vrouw niks in de melk te brokkelen.

Pas in de negentiende eeuw beginnen vrouwen zich luid en duidelijk te verzetten tegen het bestaan van huisvrouw. Het verzet komt uit bepaalde kringen: ongetrouwde vrouwen die geen kant op kunnen in de heersende gezinsideologie, en vrouwen uit eerst welgestelde maar nu verarmde families, voor wie het niet respectabel was om betaald werk te verrichten maar die dat toch moesten doen omdat het gezin anders verhongerde.

Zo stichtten vrouwen als Anna Barbara van Meerten Schilperoort een kostschool voor meisjes, die in de eerste helft van 1800 uitgroeide tot een gerenommeerd instituut. Ook ontstonden toen verenigingen als Arbeid Adelt, met verkoop tentoonstellingen van vrouwenarbeid. Op die manier konden vrouwen anoniem handwerk verkopen en een klein inkomen verdienen, zonder dat iedereen schande sprak van hun activiteiten.

Rond 1900 begon de strijd om het stemrecht voor vrouwen. Die kwestie was al eens besproken in 1793, toen Nederland eindelijk bevrijd was van de Franse overheersing en er een Nationale Vergadering kwam. Mannen met een bepaald inkomen mochten stemmen, maar vrouwen niet. Want, zo zei de eerste voorzitter van deze nieuwe club, de jurist Pieter Paulus: politieke rechten waren voorbehouden aan ieder onafhankelijk lid van de samenleving, en daar behoorden vrouwen niet toe.

Plus, er waren nog andere redenen om vrouwen buiten de deur te houden: vrouwen zouden de vergaderingen veranderen in vrolijke bijeenkomsten en met hun geflirt de mannen kunnen beïnvloeden ‘in hun zo serieuze afwegingen’. [Noot van de Zesde Clan: ook in 1793 heerste er dus al angst dat vrouwen de kwaliteit van het werk omlaag zouden halen. Alleen de argrumenten verschillen. Er is niets nieuws onder de zon, Groene Amsterdammer!]

Enfin, vrouwen kregen uiteindelijk na veel strijd het kiesrecht. Na de eerste en tweede wereldoorlog, tijdens de wederopbouw, beleefde de huisvrouw nog een moment van glorie. Zij was het fundament van de samenleving en vormde het hart van het herstel. Niets leek erop te wijzen dat een deel van de vrouwen opnieuw of nog steeds tabak had van het geïsoleerde leven als vrouw des huizes. Totdat Joke Smit in 1967 de knuppel in het hoenderhok gooide en het menszijn van de huisvrouw aan de orde stelde.

Dat was het begin van de Man Vrouw Maatschappij, de Dolle Mina’s, de vraag ‘wie haalt thuis het haardotje uit de afvoerput’. De wettelijke en juridische handelingsonbekwaamheid van vrouwen verdween dan wel, maar er kwam pas in 1970 een einde aan de formele status van de man als hoofd van het gezin. In 1980 volgde daarop nog de Wet Gelijke Behandeling.

Gezien de lange geschiedenis van de vrouw als onzelfstandig lid van de samenleving, de huisvrouw, gebeurde dit allemaal pas gisteren. En zoals Els Kloek terecht concludeert: culturele tradities zijn taai.

Haar stoepje veegt ze niet meer zo vaak, maar nog steeds hecht ze aan orde en regelmaat, laat ze zich niet koeieneren en vindt ze haar gezin minstens even zo belangrijk als haar loopbaan. Zo lijkt de Hollandse huisvrouw zich opnieuw te hebben aangepast aan de tijd: ze noemt zich liever geen huisvrouw meer, maar ‘thuisblijfmoeder’ of ‘halfverdiener’.