Tag Archives: eerste wereldoorlog

Kwart WW1 gedichten kwam van een vrouw

Engelstalige vrouwen schreven een kwart van de gedichten in en over de Eerste Wereldoorlog in Engeland. Wow, dat wist ik niet. Zoals zovelen dacht ik bij Engelse poëzie over die Grote Oorlog automatisch aan mannen zoals Wilfred Owen. Maar zoals de BBC benadrukt, vertegenwoordigden deze mannelijke militairen een minderheid. Ze kwamen niet verder dan 20% van de ‘productie’. Dat hun werk desondanks zo dominant is, komt door de manier waarop de canon tot stand kwam.

Dichteres Charlotte Mew

Canon-vorming komt tot stand op basis van status en macht. Zo ook hier. Militairen, zeker vanuit de hogere rangen zoals officier, stonden zeer hoog in aanzien in het Engeland van rond 1914. Zelfs als ze, zoals Owen, nauwelijks bekend waren als dichter in hun eigen tijd, kregen ze daarna alsnog een podium. De literaire elite hees de militaire mannen op een schild, onder andere door hun gedichten te bundelen en te publiceren. Vrouwen kregen geen plek in die prestigieuze overzichten.

Dus voilà, wie op school gedichten krijgt uit en over de Eerste Wereldoorlog, krijgt Wilfred Owen en collega’s voorgeschoteld. Engelse (maar ook Nederlandse) leerlingen horen of lezen niks van bijvoorbeeld Evelyn Underhill, die in haar gedicht ‘Non-combatants’ stelde: “Never of us be said/We had no war to wage.” Of Charlotte Mew, die net zo goed als Owen de vernietigende effecten van oorlog beschreef.

Langzamerhand beginnen mensen te morrelen aan dat beeld van ‘oorlogspoëzie = mannen zoals Owen’. Website Allpoetry zette een aantal dichteressen op een rijtje, met  links naar hun gedichten. De universiteit van Leicester publiceerde een speciale paper, om aandacht te vestigen op de stem van vrouwen. Volgens de universiteit

We are engaged in a process foreseen in 1918 by Eleanor Farjeon: ”Men will begin to judge the thing that’s past As men will judge it in a hundred years.” The quotation chosen to head this Bookmark may seem to be deliberately provocative, but even the most diligent reader of the poetry of the period would be hard-pressed to find any popular anthology that includes the work of a single female poet and might be tempted therefore to add to the quotation used, ‘or cared what they wrote’.

Tegenwoordig raken mensen zelfs een beetje los van het Westelijk front. De Eerste Wereldoorlog speelde zich op zeer veel fronten af, in allerlei andere landen dan België/Frankrijk/Duitsland. De gedichten die uit de koloniën en andere verder weggelegen fronten komen, beginnen ook aandacht te krijgen.

Het gaat niet snel, dat bijsturen en verbreden van de klassieke canon, maar het gebeurt. Vooruitgang!

Mooie achtergrondverhalen om eens rustig te lezen

Internet biedt talloze prachtige essays, beschouwingen en achtergrondverhalen. De Zesde Clan zet graag wat analyses en longreads voor je op een rijtje, om een keer rustig te lezen, of om meteen in te duiken. Opties genoeg: vrouwen met shell shock tijdens de Eerste Wereldoorlog, de verborgen geschiedenis van Wonder Woman, mannen die geen boeken van schrijfsters lezen, vrouwelijke revolutionairen, feminisme, en nog veel meer.

UPDATE/NEWSFLASH: als je toch aan het lezen bent, lees dan dit Van de Redactie stuk van Maureen Ryan. Zij reageert op het schokkende nieuws dat feministe Anita Sarkeesian wegens doodsbedreigingen een lezing moest afzeggen, met een weldoordacht, kritisch essay over vrijheid van meningsuiting en het terroriseren van feministen. Voorzien van talloze links naar essays, onderzoeken en opiniestukken. Van harte aanbevolen. De Zesde Clan is solidair met Anita Sarkeesian!

  • The Atlantic besteedt aandacht aan de Eerste Wereldoorlog, die honderd jaar geleden begon. Artsen en psychologen worstelden met getraumatiseerde mannen. Maar hoe zat het eigenlijk met de vrouwen? Die bleken ook de lijden onder oorlogstrauma’s…. Wat te doen…?
  • Che Guevara siert koffiemokken en posters. Die revolutionair kent bijna iedereen. Maar Constance Markievicz? Petra Herrera? Lakshmi Sahgal? Ook zij kwamen in opstand. En ze stonden niet alleen.
  • De voortdurende minachting voor  en vooroordelen over het feminisme blijven niet zonder gevolgen, signaleert weblog De Tweede Sekse. In hun streven om respectabel te blijven, zetten sommige vrouwen zich af tegen anderen. Die anderen passen in stereotypen, maar zijzelf niet hoor, zij zijn Goede Feministen. Maar van wie moet dat respect komen, en ten koste van wat?
  • ‘Vrouwen die mishandeld worden moeten niet zeuren en gewoon bij hem weggaan’, heet het vaak. Maar zo eenvoudig is dat niet. Onder de Twitter hashtag #whyistayed geven vrouwen inzicht in de complexe situatie waarin ze zich bevinden of bevonden. Verlamming door angst, eenzaamheid en schaamte, geen steun van anderen, vasthouden aan het idee dat je hem kunt veranderen, de dreiging van dakloosheid, financiële obstakels, dat alles en meer maakt het moeilijk om uit een ondermijnende geweldssituatie los te breken.
  • Wat als de Troonrede vanuit een vrouwelijk perspectief zou worden geschreven? Opzij doet een poging en komt met een alternatieve rede. Met onder andere ferme plannen voor de participatiemaatschappij en harde actie tegen seksistische werkgevers. Mooie bonus: een factsheet over vrouwen in de politiek. Nee, dat gaat niet over die verdomde hoedjesparade met Prinsjesdag.
  • Comics behandelen vrouwelijke personages vaak als seks object. En bij het begrip ‘zwarte superheldin’ komen mensen meestal niet verder dan Storm van de X-men. Toch gebeuren er ook positieve dingen. Zo zijn er veel meer zwarte superheldinnen dan je zou denken, toont dit overzicht. En mensen leveren steeds meer kritiek op alle excuses om seksisme in strips goed te praten. Minder seksisme. Meer zwarte superheldinnen, graag.
  • Over superheldinnen gesproken: de New Yorker publiceerde een interessant verhaal over de ontstaansgeschiedenis van Wonder Woman. Wie weet komt ze als personage eindelijk ook weer eens voor op het witte doek. Alhoewel: ,,One critic tweeted this suggestion for a title: “BATMAN VS. SUPERMAN WITH ALSO SOME WONDER WOMAN IN THERE SO SIT DOWN LADIES WE’RE TREATING YOU FINE: THE MOVIE.” Warner Bros. has yet to dispel this impression. In May, the company announced that the film would be called “Batman v. Superman: Dawn of Justice.” 
  • Schrijfster Robin Back hield een signeersessie en trof man na man die haar boek niet zelf wilde lezen. Ze kochten haar roman alleen om vervolgens aan een vrouw te geven. Black had leuke gesprekken met deze aardige mannen die zeiden dat hun vriendin of vrouw haar werk vast zou waarderen. Maar vreest dat er iets duisters achter deze leesstaking schuilt: ,,Is it credible that fiction occupies a unique place? Credible that men who dismiss what female storytellers have to say as irrelevant to them, aren’t also inclined to dismiss – albeit unconsciously – what females of every variety have to say?  To think it somehow less relevant than what the other men say?”
  • Sam Mills boog zich ook over de situatie van vrouwelijke auteurs, de verwachtingspatronen waar ze tegenaan botsen, hun literaire fictie en de kloof tussen wat ze schrijven en wat ze volgens anderen zouden moeten schrijven. Haar ervaringen en analyses leveren een prachtig tweedelig essay op. Aanbevolen!
  • Een mooie analyse van de situatie van vrouwen bij kranten en andere media. Ja, vrouwen kiezen voor beroepen als journalist, eindredacteur, enzovoorts, maar ze stromen ook weer massaal uit. Nieman Reports constateert een vicieuze cirkel: mannen domineren en promoten andere mannen. Vrouwen zien dat  en komen daar bovenop nog allerlei andere ontmoedigende vormen van expliciet en impliciet seksisme tegen. Vrouwen zoeken hun heil elders. Mannen blijven domineren. Mannen schuiven mannen naar voren. En dan begint de cirkel weer opnieuw.
  • Dat heeft gevolgen, want als mannen de toon aangeven in de media, wat gebeurt er dan? Dan krijg je kranten die een vrouw cadeau geven aan een mannelijke lezer. Dan krijg je een kijk op de wereld waarin het verhaal van vrouwen niet meer is dan de voetnoot bij het veel belangrijkere verhaal van een man. Dat is op allerlei manieren problematisch, betoogt opinieblad The New Statesman.
  • Hoe kom je erachter dat je vrouwen haat? Test jezelf. Als je bijvoorbeeld een gefilmd incident ziet waarbij een man huiselijk geweld pleegt jegens zijn vriendin, en alle vragen die je stelt gaan alleen over haar en haar gedrag, dan voel je een enorme minachting voor vrouwen, betoogt webblog Feministing.
  • Tot slot: ervaringen en nog meer ervaringen. Weblog Feminist Philosophers biedt diverse links, waarna werelden voor je open gaan. Hoe is het om een vrouwelijke krijgshistoricus te zijn? Een vrouwelijke cartoonist? Een vrouw die filosofie wil studeren? Een vrouw met een gekleurde huid en de positie van ‘de enige in de ruimte’? Een vrouwelijke toneelschrijver? Een academica in de Aardwetenschappen? De wereld ziet er anders uit vanuit een vrouwelijk perspectief….

Nieuwsronde

Vrouwen vertegenwoordigen de helft van de wereldbevolking, dus het nieuws komt in stromen binnen. Hieronder een selectie uit die enorme berg verhalen en gebeurtenissen, met  nadruk op de Eerste Wereldoorlog die honderd jaar geleden losbarstte. Maar ook: welke mannen steunen de genitale verminking van meisjes? En wat gebeurt er in de Amerikaanse staat Texas, nu vele abortusklinieken de deuren sluiten wegens vijandige wetgeving?

Vrouwen namen tijdens de Eerste Wereldoorlog ‘mannenwerk’ over en schudden daardoor de rolpatronen danig door elkaar.

  • Meestal staan mannelijke soldaten centraal in de herdenking van de Eerste Wereldoorlog (en de generaals die niet op een mensenleven meer of minder keken). Documentatiecentrum Rosa grijpt de gelegenheid aan om de rol van vrouwen te bespreken. Wat waren de unieke prestaties van vrouwen tijdens deze oorlog? Wat waren hun specifieke ervaringen? Welke impact had het oorlogsgebeuren op het leven van de vrouw in Europa post-WOI?
  • Documentatiecentrum Rosa stelde daarnaast een literatuurlijst samen. Allemaal boeken die op verschillende manieren het thema ‘vrouwen en de eerste wereldoorlog’ behandelen.
  • Wat leesvoer betreft kan de Zesde Clan Singled Out van Virginia Nicholson aanbevelen. Een vlot geschreven sociale geschiedenis van de circa twee miljoen Engelse vrouwen die na 1918 niet konden voldoen aan de norm van trouwen en kinderen krijgen. Deze alleenstaande vrouwen moesten andere wegen kiezen. Dat deden ze. Neem verder eens een kijkje bij de theatervoorstelling 1919, het emanciperende effect van vrouwen die ‘mannenwerk’ overnamen, sociale verwachtingen en rolpatronen, en dit artikel over vrouwen en feminisme in de jaren dertig.
  • Atria reikte de Johanna Naber prijs voor beste geschiedenisscriptie uit aan Fabian van Wesemael, voor zijn onderzoek naar gender in hospitalen tijdens de eerste wereldoorlog. Van Wesemael gaat in de op de machtsverhouding tussen arts en verpleegster, de betekenis van lichamelijkheid, het effect van verminkte soldatenlichamen en de vorming van een vrouwelijke identiteit van de verpleegsters: ,,Door het uiten van dergelijk bewonderend verlangen en door het ‘vermannelijken’ van de wonden bevestigden de verpleegsters zichzelf in een ‘eeuwige’ vrouwelijkheid” – een strategie die overigens lang niet alle verpleegsters omarmden.
  • Onder de noemer ‘Grote vrouwen en de Groote Oorlog‘ kijkt een Belgisch museum in de plaats Boekhoute naar de ervaringen van vrouwen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Vanaf 22 januari 2014 kunnen mensen ook de rondreizende tentoonstelling Vrouwen in de Groote Oorlog bezoeken. Na de opening in het stadhuis van Brussel reist de expositie gedurende het hele jaar door Vlaanderen, onder andere langs Antwerpen, Gent, Mechelen en Turnhout.
  • In ander nieuws: abortusklinieken sluiten betekent niet dat vrouwen hun zwangerschap opeens wél doorzetten. Integendeel. Cijfers uit de Amerikaanse staat Texas tonen aan dat de draconische maatregelen om het recht van baas in eigen buik in te perken, ernstige obstakels opwerpen. Zodoende worden sommige vrouwen een slaaf van hun biologie. De meeste vrouwen vinden echter alternatieven. Ze reizen met veel pijn en moeite naar verder weg gelegen klinieken. Of halen morning after pillen bij de buren, Mexico. Met ‘goede zorg aan vrouwen’ of ‘de veiligheid van vrouwen’ heeft dat allemaal niets te maken. Wel met wanhoop, nood en risico’s nemen omdat de ongewenste zwangerschap echt ongewenst is.
  • Seksistische collega’s op het werk kunnen veel leed veroorzaken. Hoe kun je dat soort gasten afremmen? Het Everyday Sexism project verzamelde incidenten, maar deelt ook tips en adviezen. Dagblad Trouw behandelde recent ook een voorbeeld, van een seksist die onder het mom van ‘onschuldige grapjes’ een knappe vrouw het leven zuur maakte. Stap 1 is: herken het seksisme. Stap 2: stel een strategie op. Tot slot, oals Trouw opmerkt: ”Het zou ook al schelen, wanneer de rest van het gezelschap niet schaapachtig zou zitten meelachen met de ongein.” Oftewel, het is een groepsprobleem, en de dynamiek in de groep moet veranderen als je effecten wil sorteren.
  • Welk type man steunt de genitale verminking van Afrikaanse en Aziatische meisjes? Antropoloog Khalid Roy zette de verschillende groepen op een rijtje. Dit soort sociale analyse kan mensen helpen om een einde te maken aan deze specifieke vorm van kindermishandeling, aldus Roy.
  • Hoera, Lego komt eindelijk met een set met vrouwelijke wetenschappers! De firma kwam niet zelf op het idee om rolpatronen en stereotypen te doorbreken. De speelgoedset kwam er op verzoek van fans, en na maatschappelijke druk. Maakt niet uit. Eindelijk kunnen meisjes spelen met figuurtjes van een scheikundige, een paleontoloog en een astronoom.

Kunstenaars aan het front

Een man en een vrouw zitten dicht bij elkaar. Zij geeft hem een vuurtje zodat hij kan roken. De omgeving is in duisternis gehuld. Het enige licht komt van de lucifer. Het vlammetje werpt een warm schijnsel op hun gezichten. Het ziet er knus uit. Totdat je beseft: hij ligt op een brancard en draagt een uniform. Zij is verpleegster. Het is de eerste wereldoorlog en dagelijks sterven duizenden mensen.

Olive Mudie-Cooke’s schilderij In an Ambulance is één van de werken die het Imperial War Museum in Londen tot 8 januari 2012 toont in de expositie Women War Artists. Heb je plannen voor een bezoek aan Londen, dan loont het de moeite hier ook even langs te gaan. Lukt dat niet, dan is er niks aan de hand. Het museum bracht een prachtig boek uit, Women War Artists van Kathleen Palmer, en dat kun je gewoon via internet bestellen.

De Zesde Clan bezocht de expositie vorige week en werd getroffen door de indrukwekkende beelden. De expositie telt vier zalen. Dat lijkt niet veel, maar toch waren we ruim een uur zoet. Sommige schilderijen en tekeningen zijn zo heftig dat je er gerust een kwartier naar kunt kijken. Zoals ‘Human Laundry’ van Doris Zinkeisen. Zij was erbij toen het Britse leger concentratiekamp Bergen Belsen bereikte. De soldaten dwongen Duitse artsen en verpleegkundigen om de overlevende gevangenen te verzorgen. Zinkeisen schilderden hen terwijl de Duitsers de weggeteerde mensen wasten.

Andere bijdragen zijn veel kleiner en verstilder, maar daarmee niet minder heftig. Zo hangt in een vitrine een rouwkrans, gemaakt van allemaal verschillende witte handschoenen. Vrouwen droegen dit soort handschoenen van dun leer of kant in de jaren twintig, bijvoorbeeld tijdens hun huwelijk. Maar er sneuvelden zoveel mannen in de eerste wereldoorlog, dat talloze vrouwen hun verloofde nooit meer terugzagen, of geen man vonden om mee te trouwen. Met ‘Pale Armistice’ wil kunstenares Rozanne Hawksley aandacht besteden aan het stille verdriet van al die anonieme vrouwen.

Zowel de expositie als het boek gaan ook in op de context waarin vrouwen hun werk moesten doen. Vanwege hun sekse waren en zijn vrouwen onderworpen aan allerlei beperkingen. Zo stond de marine Linda Watson in 1982 niet toe op een oorlogsschip mee te varen naar de Falkland eilanden. De officieel door de regering aangestelde oorlogskunstenares moest het leger achterna varen in een civiel schip. Eigenlijk mocht ze zich ook niet aan de frontlinie begeven, maar dat verbod lapte ze aan haar laars. Ze trok met de Engelse troepen op naar alle eilanden waar Engeland oorlog voerde met Argentinië, en maakte onder gevaarlijke omstandigheden schetsen en tekeningen.

De beperkingen zorgden ervoor dat de oorlogskunstenaressen andere thema’s behandelden dan hun mannelijke collega’s. Minder directe beelden van de strijd, en juist meer over de verzorging van gewonden, achtergelaten verwoestingen, burgers in nood. De opgeworpen obstakels zorgden er ook voor dat de kunstenaressen een onafhankelijke positie hadden. Omdat ze minder officiële opdrachten kregen, moesten ze vaker in hun eentje op pad gaan, los van het leger of de overheid.

Ze hoefden zich daardoor ook niet te houden aan de officiële propaganda. Dat leverde soms wrijving op tussen overheid en kunstenaar. De Britse regering wilde soldaten graag zien als stoere mannen van de actie, of heldhaftige martelaren voor de goede zaak. Dan valt het niet zo goed als iemand als Eleanor Hudson soldaten afbeeldt die lekker zitten te relaxen in een militaire kantine. Of Evelyn Dunbar die fijntjes duidelijk maakt dat de burgerbevolking weinig te eten had vanwege diezelfde heldhaftige oorlog.

Enfin, mooi boek, belangrijke expositie. Aanbevolen!

Proces in Nüremberg, Laura Knight.

Vrouwen Irak staan er alleen voor

Het wordt steeds duidelijker dat de oorlog in Irak enorme sociale gevolgen heeft. Er zijn zoveel mannen gesneuveld, dat steeds meer vrouwen alleen blijven. En wie in Irak vrouw, boven de 30 en alleenstaand is, geldt als ‘sociaal gesneuveld’. Dat constateren verslaggevers van de New York Times in een reportage over de verborgen kosten van oorlog.

Ruim zeven jaar oorlog zorgde niet alleen voor veel dode mannen, maar maakte ook een einde aan een bloeiend sociaal leven en de economie. Mocht er nog een man over zijn, dan kunnen mannen en vrouwen nauwelijks gelegenheden vinden om elkaar tegen te komen. En als iemand al een huwelijkskandidaat treft, schrikken mannen terug voor de kosten van een bruiloft. De Irakese regering probeert hier iets aan te doen door zelf huwelijken te organiseren, zodat het kersverse bruidspaar geen kosten hoeft te maken. Maar ondertussen zijn veel mannen weg en zitten veel vrouwen thuis met een enorm stigma: ze is ongetrouwd.

Vrouwen in Irak hebben wel stemrecht, maar geen leven als ze niet getrouwd zijn.

Het erge is dat dit geen nieuw fenomeen is. Virginia Nicholson schreef een prachtig boek, Singled Out, over de situatie in Engeland. Daar sneuvelden zoveel soldaten in de eerste wereldoorlog, dat bijna twee miljoen vrouwen achterbleven. De regering noemde hen de Surplus vrouwen, en in het conservatieve Engeland van rond 1918 hadden deze ongetrouwde vrouwen ook geen status. Uit brieven, archiefmateriaal en interviews blijkt dat veel vrouwen worstelden met hun situatie. Volgens de mores van die tijd was hun enige bestemming het huwelijk en daarna moederschap, en hierin faalden ze. Hoe konden ze hun leven nog betekenis geven?

Een deel van deze generatie ongtrouwde vrouwen bleef lang worstelen met dit dilemma. De samenleving bekeek hen met een mengeling van medelijden en afschuw, en tallozen sleten hun leven bij hun ouders, zorgend voor zieken, of teruggetrokken op een zolderkamertje. Dit beeld komt ook terug in Irak. Zo noteert de New York Times de woorden van de 39-jarige Fayhaa Jalil. Ze heeft geen baan en woont in bij haar broer en zijn familie in Baghdad. Ze vertelt dat ze de hoop heeft opgegeven dat ze ooit nog een echtgenoot zal vinden, en ondertussen laat haar schoonzus dagelijks heel duidelijk merken dat zij als getrouwde vrouw vér boven haar staat. 

Maar voor iedere Engelse of Irakese vrouw die in grote problemen verkeert, is er een vrouw die het effect van betaalde arbeid – en dus een eigen inkomen – ondervindt. In het Engeland van de jaren twintig en dertig kozen vrouwen massaal een beroep en gingen aan de slag in de zorg, detailhandel of in fabrieken. Wie wat meer geld had pakte een studie op en drong door tot mannenbolwerken zoals de universiteit van Oxford. En een vrouw als Beatrice Gordon Holmes ging in aandelen handelen en werd zeer welvarend.

Het grappige is dat Irak precies diezelfde beweging toont. Bevrijdt van het dogma ‘gij zult trouwen en kinderen baren’ krijgen vrouwen ongewild de kans andere wegen te bewandelen. Een deel heeft daartoe zeer beperkte mogelijkheden, maar andere vrouwen hebben meer kansen. Zij leggen het sociale stigma van ongetrouwde vrouw naast zich neer. Zo geeft vrouwenactiviste Hanaa Adwar in de New York Times aan dat de regering geen huwelijken moet sponsoren, maar moet inzetten op economische groei en betaald werk voor vrouwen. Docente Engels Lina Hameed is het daar volkomen mee eens:

”I prefer a successful career over a marriage that does not work,” she said. ”At work, my efforts are met with gratitude, but giving in a marriage is not always reciprocated.”