Tag Archives: deeltijd werken

Nederlandse moeder loopt stuk op sociale druk

Met name vrouwen die net een kind kregen, leggen zich neer bij een traditionele rolverdeling. Daarbij blijft zij hoofdverantwoordelijke voor huishouden en gezin, terwijl ze vaak ook betaald werk buitenshuis verricht. Vrouwen ervaren extra stress en lopen in dit model een groot risico op armoede. Sociale druk speelt een zeer grote rol bij het ontstaan van deze situatie. Dat bleek eerder al uit de meest recente Emancipatiemonitor, en dat blijkt nu opnieuw uit een proefschrift van Justine Ruitenberg. Waarom? En hoe doorbreek je de status quo?

Probeer in dit vijandige klimaat maar eens de ‘juiste weg’ te vinden…

Het inschikken, redderen en regelen moet in het gangbare anderhalf verdieners model van vrouwen komen. Zij  protesteren daar nauwelijks tegen. Verschillende factoren lijken van belang voor die moedeloosheid. Ruitenberg ontdekte dat de individualisering en het Mars en Venusdenken gemeengoed zijn geworden. Beide ideologieën fungeren als rechtvaardiging van de status quo:

Toch klagen de geïnterviewde moeders nauwelijks over deze ongelijkheden, maar rechtvaardigen deze vanuit karakterverschillen of de ‘natuurlijke’ verschillen tussen mannen en vrouwen. Ongelijkheden tussen mannen en vrouwen worden niet meer gezien als iets gemeenschappelijks dat vrouwen bindt, maar als privékwesties.

Daarnaast botsen vrouwen aan tegen de houding van mensen die voor hen belangrijk zijn. Wat werkgevers en partners doen, heeft namelijk gevolgen voor vrouwen. Vrouwen verliezen hun positie op de arbeidsmarkt vanwege de discriminatie van zwangere vrouwen door werkgevers. De partner perkt keuzes nog verder in. Die houdt, als het puntje bij paaltje komt, vast aan zijn (fulltime) werkweek en weigert echt gezamenlijk verantwoordelijk te zijn voor kind en keuken. Hij helpt hooguit mee, waarbij hij zich vaak beperkt tot de leuke dingen. Wel kind van school ophalen en boodschappen doen, niet de wc pot schrobben.

Een vierde factor is het Libelle ideaalbeeld van het gelukkige gezin. Boze vrouwen zijn eng. Ruzies zijn vervelend, helemaal als je er niks mee opschiet. Moeten erkennen dat je partner geen reden voelt om te veranderen, is ook pijnlijk. In het kader van conflictvermijding en de lieve zorgzame vrouw zijn, kiezen vrouwen uiteindelijk eieren voor hun geld. Waarna ze last hebben van een ongeïnteresseerde man, en extra stress ervaren vanwege het moeten combineren van werk en gezin.

Tot slot hebben we de wortel en de stok. Van oudsher dé twee manieren om een sociale norm te handhaven. Wat de nadelen ook zijn, de anderhalf verdienersmoeder moet genoegen nemen met haar plek. Ze krijgt daarvoor een wortel voorgehouden, in de vorm van complimenten en bevestiging. Als samenleving zeggen we ‘goed zo’ tegen vrouwen die zich schikken. Dat levert een vorm van beloning op, in de zin van sociale goedkeuring, een gunstige inkomenspolitiek, en andere maatschappelijke steun.

De stok:  afkeer. Waag het niet om single te blijven. Vrijgezelle vrouwen mankeren iets, zijn egoïstisch of te veeleisend. Je telt niet mee als vrijgezel. Waag het ook niet om een alleenstaande moeder te worden. Dan heb je gefaald en zijn allerlei maatschappelijke problemen, zoals ontspoorde kinderen, jouw schuld. Waag het niet om zelfstandig te willen leven. Dan ben je een powerfeministe, een bitch die ‘gewone’ vrouwen lastig valt met dwingende dogma’s. Laat die arme vrouwen met rust, naar wijf! Als vrouwen hun natuurlijke aard willen volgen, moet je ze niet tegen houden. Vrouwen willen nou eenmaal niet, en hebben geen ambitie. Toch? Toch?

In alle gevallen loopt het slecht met je af. De alleenstaande vrouw sterft eenzaam in haar armoedige appartementje en wordt daarna opgegeten door haar vijf katten. De alleenstaande moeder bederft de samenleving, dus je mag vrijuit op haar schieten (verbaal). En de carrièrebitch zit aan het einde van een lange werkdag, door iedereen gehaat, huilend op de bank. Had ze maar een lief gezin gehad, in plaats van een carrière, dan was ze vast en zeker veel gelukkiger geweest.

Hoe doorbreek je die moedeloze, ‘het is nou eenmaal zo en zo is het nou eenmaal’ houding? Zowel de Emancipatiemonitor, als het proefschrift van Ruitenberg, leveren enkele interessante inkijkjes op. Het blijkt dat eigen ervaringen en voorbeelden uit de directe omgeving behulpzaam zijn bij het kunnen breken met de dwingende sociale normen.

Bij eigen ervaring gaat het om bewustwording en het zien van de schaduwzijde van het beeld van de gelukkige deeltijdmoeder. Zo geven vrouwen na ontslag, ziekte en/of scheiding vaak aan, dat zij achteraf gezien andere financiële keuzes zouden hebben gemaakt. Want na de scheiding lopen vrouwen veel meer risico dan mannen om te vervallen in armoede.

Daarnaast blijken voorbeelden uit de directe omgeving van groot belang. Met name de boodschappen die je in je jeugd mee kreeg. De Emancipatiemonitor schrijft daarover bijvoorbeeld:

Mensen die wel hebben meegekregen dat het belangrijk is dat ook mannen zorgen en huishouden, willen of hebben dit vaker in hun eigen leven gerealiseerd.

Ook steun van de omgeving, met name de moeder, weegt zwaar:

Zo blijkt onder meer dat moeders die veel uren blijven werken vanuit de wens om economisch zelfstandig te zijn (30 procent van de moeders), daartoe vaak expliciet of impliciet gestimuleerd zijn door een krachtige moeder, of juist door een moeder die klaagde over het huisvrouwenbestaan. Evenals de rol van de werkgever. Moeders die zich duidelijk gesteund voelen in hun carrière door ouders, leraren, partners en bazen, streven vaker een gelijke rolverdeling met hun partner na en willen meer uren werken.

Wat vrouwen nodig hebben zijn goede voorbeelden, goede ervaringen, en steun om daadwerkelijk vrije keuzes te kunnen maken. Zolang overheid, partners en werkgevers het laten afweten, kun je niet van individuele vrouwen verwachten dat zij zichzelf bij hun schoenveters uit het moeras trekken. Helemaal niet als een meerderheid vindt dat de vrouw daarmee in strijd met haar eigen natuur handelt en verandert in een eng wijf.

Tot slot valt de Zesde Clan op dat de rol van collectieve actie onderbelicht blijft. Zowel bij de Emancipatiemonitor, als in het proefschrift van Ruitenberg. Dat viel blijkbaar buiten het onderwerp van beide studies. Keer op keer blijkt echter dat het geïndividualiseerde Mars en Venusdenken, de ‘als het niet lukt is het je eigen schuld’ mentaliteit, ondermijnd kunnen worden door krachten te bundelen. Structureel onrecht kun je het beste collectief aanvechten.

We hebben een veelkleurige feministische beweging nodig, die vrouwen verenigt en steunt bij het opkomen voor je rechten. Voor iedere vrouw zal die steun er anders uit zien, maar wat ons verenigt zijn de maatschappelijke onderwaardering voor vrouwen en het vrouwelijke, en de manieren waarop seksistische patronen ons klem zetten. Op grond daarvan kunnen we elkaar helpen bij bewustwording en concrete stappen zetten om de situatie te verbeteren. Dat werkt. En biedt in sociaal psychologisch opzicht tegenwicht aan de constante kritiek op vrouwen.

Wat nou, vrije keuze?

Om de zoveel tijd hoor je het weer. Een verhaal in de trant van ‘Vrouwen kunnen tegenwoordig doen wat ze willen, en als ze iets niet doen is dat omdat ze er zelf vanaf zien. Ze willen gewoon niet.’ Het is de achtergrond van behoorlijk wat artikelen over bijvoorbeeld de manier waarop vrouwen gezin en werk proberen te combineren, of hun beroepskeuze. Het is een en al vrijheid blijheid in dit type verhaal. Erger, het geldt inmiddels als leidraad voor het beleid van de huidige regering.Maar het probleem is dat deze verhalen een mythe zijn. Ze klinken wel logisch, maar denk je even na dan schitteren de enorme gaten in de logica je tegemoet.

Nederland is absoluut niet uniek. De discussie over vrouwen en vrije keuze brak onlangs ook weer los op een Amerikaanse site, Techcrunch, waar iemand de oproep deed om te stoppen met vrouwen stimuleren zelf een onderneming te starten. Als vrouwen niet willen, laat ze dan, is de strekking van haar verhaal. Dit leidde tot scherpe reacties. Want als het gaat om wat vrouwen willen, is het opvallend hoe snel de keuzes veranderen zodra de omgeving dat toelaat.

Neem het recht om te stemmen. Vrouwen wilden dat recht helemaal niet hebben, wist onder andere een Amerikaanse vereniging tegen stemrecht voor vrouwen. (Nou, vooruit, negentig procent wilde het niet. Die andere tien procent, die zou het verhaal maar ingewikkeld maken.) Totdat het vrouwenkiesrecht er eindelijk na veel strijd door kwam, en vrouwen opeens massaal naar de stembus gingen. In de V.S., en ook in Nederland verliepen de ontwikkelingen volgens dit patroon.

Terug in de huidige tijd: De Geus heeft onder andere zoveel hoon over zich heen gekregen, toen hij beweerde dat de vrouwenemancipatie nu wel klaar was, omdat die emancipatie totaal niet voltooid is. Het lijkt een spel van gelijke kansen, maar ondertussen worden de kaarten overal op de wereld geschud in het nadeel van vrouwen. Besloten achterafkamertjes-politiek houdt vrouwen weg van posities als hoogleraar, Hollywood meet met twee maten, vrouwen krijgen nog steeds minder salaris voor hetzelfde werk, de vanzelfsprekende manier waarop de man als norm wordt gepresenteerd, (en het effect daarvan op vrouwen), en ga zo maar door.

Het is ook bijzonder verdacht hoe je in Nederland duizenden stelletjes met kinderen door elkaar husselt en heej, presto, toevallig rolt er massaal een anderhalf verdienersmodel uit. Toevallig is het daarbij bijna altijd de vrouw die de meeste onbetaalde zorg combineert met de halve baan uit dit model. En als ze werkt terwijl ze kinderen heeft, is het volautomatisch haar salaris waar het gezin de kinderopvang van betaalt, zodat daarna al even automatisch de discussie begint ‘schat, waarom zou je je parttime baan aanhouden als al het geld toch naar de crèche gaat.’

Is dat echt puur en alleen omdat vrouwen geheel zelfstandig voor dit soort situaties kiezen, zonder druk vanuit de omgeving, zonder belastingwetten die bepaalde economische prikkels afgeven, zonder werkgevers die een bepaalde mentaliteit vertonen? Als het gaat om betaald werk en zorg combineren geven mannen niet voor niets aan dat ze aarzelen om minder uren te werken. Ze zijn (waarschijnlijk terecht) bang dat het dan gedaan is met hun loopbaan als zij degene zijn die parttime gaan werken.

Kortom, wat nou vrije keuze. Stop met geloven in een rechtvaardige wereld. Lees eens het boek van Anna Fels over vrouwen en ambitie. Mensen die beweren te weten wat vrouwen zelf willen, en doen alsof iedereen op basis van een gelijke uitgangspositie vrij kan kiezen, zouden er goed aan doen breder te kijken dan hun neus lang is. Want:

The point is that “what women want” changes over time. What people want changes over time. Because what we want is hugely driven by social norms and massive cultural shifts and all sorts of things that may seem biological at the time but turn out not to be.

Zo. Dat moest er even uit. Dank voor uw aandacht.