Tag Archives: boekenweekgeschenk

Ophef boekenweek is teken van vooruitgang

De moeder, de vrouw. Dit thema van de boekenweek 2019 leidde, tot verbazing van organisator CPNB, tot ophef. Ik vind die ophef een teken van vooruitgang. Twintig jaar geleden zouden de meeste mensen niet met hun ogen geknipperd hebben en een instantie klakkeloos z’n gang hebben laten gaan. Nu niet. Het wemelt op twitter van de protesten, 300 auteurs en uitgeverijen publiceerden een protestbrief in NRC Handelsblad en De Morgen, en boekhandel Savannah Bay gaat een eigen boekenweekthema bedenken. Met een door vrouwen geschreven boekenweekessay – en geschenk.

Bij alle reacties die tot nu toe verschijnen licht ik graag een paar thema’s uit. Allereerst de veelbetekenende reactie van de stichting Collectieve Propaganda voor het Nederlandse Boek. De CPNB liet in een interview weten dat ze de ophef niet aan zagen komen en waarschijnlijk de verwoording van het thema onderschat hebben:

We wilden de veelkantigheid van het moederschap laten zien. ‘De moeder de vrouw’ uit het gedicht van Nijhoff vonden we een mooie literaire verwijzing. We dachten dat het duidelijk zou zijn. Maar allerlei discussies zijn door elkaar heen gaan lopen.’

De CPNB maakt hiermee pijnlijk duidelijk dat ze totaal gemist hebben welke lading deze termen hebben. Eeuwenlang was ‘de’ vrouw een groot probleem. Mannen schreven boeken vol over haar inferieure aard, losse zeden, hysterische emoties en leugenachtige sluwheid. Binnen die staat van zonde en slechtheid was het moederschap, naast non worden, de enige geaccepteerde positie van de vrouw. Allerlei geleerde mannen en kerkvaders schreven voor hoe belangrijk het was dat vrouwen trouwden en kinderen kregen en hoe ze vervolgens moesten zijn. Deze belerende teksten stonden bol van woorden als dienen, verzorgen, gehoorzamen, zwijgen, de man volgen, al dan niet religieus bekrachtigd met Bijbelteksten.

Tot op de dag van vandaag benutten mannen met macht hun podium nog steeds om uit te leggen waarom ze vrouwen minderwaardig vinden. En gebruikt een bepaalde groep mensen ‘moeder de vrouw’ nog steeds om te verwijzen naar de vrouw die zichzelf helemaal wegcijfert om voor zijn kinderen en voor hem te zorgen. ‘Moeder de vrouw’ heeft geen eigen naam, haar taak en functie zijn belangrijk, niet zijzelf als persoon, zoals deze cartoon treffend parodieert:

Hoe seksistisch dit de vrouw de moeder/moeder de vrouw is, weet je meteen als je andere varianten probeert. Je hoort nooit ‘vader de man’ of ‘dochter het meisje’, signaleert Paulien Cornelisse. Inderdaad, en daarom ben ik rond dit boekenweekthema zo blij met de protesten. ‘De moeder’, ‘de vrouw’ zijn terecht zeer problematische begrippen geworden, en vrouwen eisen het recht op om hier zelf iets over te zeggen te krijgen. Dat het CPNB de ophef niet aan zag komen zegt alles over het CPNB. Nederlandse vrouwen en veel mannen zijn inmiddels een stapje verder.

Andere tegenreacties over de ophef spreken ook boekdelen. Özcan Akyol benutte zijn podium als columnist van het AD om vrouwen die aanstoot nemen tegen het boekenweekthema, te betichten van hysterie. Dit woord duikt regelmatig op als vrouwen in verzet komen tegen onrecht. Ze hebben geen terechte aanklacht, nee, ze zijn hysterisch. Het is naast ‘hoer’ hét etiket om vrouwen te diskwalificeren en terug in hun hok te meppen.

Akyol haalt nog een ander seksistisch geintje uit in zijn opiniestuk. Hij verklaart vrouwen zo sterk, nobel en ”veel subtieler dan mannen”, dat ze dit soort protesten helemaal niet nodig zouden hebben. Ook dit type argument kent een lange geschiedenis. Opleidingen, hadden vrouwen niet nodig. Stemrecht ook niet, want de vrouw had al genoeg invloed als moeder en echtgenote. Politiek was zo’n smerig bedrijf, daar moesten edele vrouwen met hun tere aard helemaal niks van willen weten, ze waren zo goed en hoogstaand dat ze dat maar beter konden overlaten aan mannen. Opnieuw, brrrrrrr.

Tot slot de ja-maar types die de protesten verdraaien. Mogen mannen dan niet schrijven over vrouwen en moeders? Boehoehoehoe, identiteitspolitiek, de creativiteit gaat ten onder aan politiek correct geleuter. Dit is een favoriet argument van conservatieven om alle pogingen af te slaan om meer diversiteit te bereiken. Daarbij vergeten ze gemakshalve dat zijzelf ook aan identiteitspolitiek doen: de identiteit van de blanke man die kan terugvallen op zijn machtspositie als de neutrale standaard, de objectieve brenger van universele waarheden – terwijl alles aan elkaar hangt van subjectiviteit, blinde vlekken, de angst om privileges en macht te verliezen, enzovoorts. Zeg maar de profiteur van het informele mannenquotum aan de top van het bedrijfsleven of de politiek, die tegen een vrouwenquotum is want ‘we moeten alleen voor kwaliteit gaan’. Zoals Mark Rutte.

De CPNB heeft inmiddels in een verklaring laten weten te willen kijken hoe ze een positieve wending kunnen geven aan het thema van de boekenweek. De stichting gaat graag in gesprek met de ondertekenaars van de protestbrief. Misschien lukt het om tot ”creatieve oplossingen” te komen, hoopt de CPNB. Nog beter lijkt mij: beter voeling houden met de maatschappij, zich bewust worden van seksisme, en vanaf nu boekenweekgeschenken – en essays jaarlijks 50-50 door mannelijke en vrouwelijke auteurs laten schrijven.

Advertenties

Lees Vrouwen 2015 ziet jaar van prijzen winnen

Hoera! Voor het eerst in tijden levert een vrouw de tekst van het Groot Dictee der Nederlandse taal. NTR en andere organisatoren kozen voor Lieve Joris. Het is één van de positieve berichten vanaf het front van de diversiteit op het gebied van de letteren. 2015 is uitgeroepen tot het jaar van Lees Vrouwen, en toeval of niet, het regent prijzen.

Het Groot Dictee was tot nu toe ferm in handen van mannen zoals Gerrit Komrij, Arnon Grunberg, Tommy Wieringa en Adriaan van Dis. Alleen Kristien Hemmerechts ging Lieve Joris voor. Met andere woorden: in de 26-jarige geschiedenis van het Groot Dictee is het pas voor de tweede keer dat een vrouw de tekst mag leveren. Hoera!

Eerder juichten we al toen bekend werd dat Esther Gerritsen het boekenweekgeschenk van 2016 zal schrijven. Slechts weinig vrouwen viel die eer tot nu toe te beurt. Je moet helemaal terug naar 2002 voor de tot dan toe laatste schrijfster, Anna Enquist.

Nog meer plezier: de Woutertje Pieterse prijs voor het beste kinderboek van 2014 gaat, zo werd in april dit jaar bekend, naar Schrijfster Bette Westera en illustrator Sylvia Weve. De beide vrouwen wonnen de prijs van 15.000 euro voor hun gezamenlijke boek Doodgewoon, met versjes over een op zich zwaar thema, namelijk de dood.

Vrouwen kwamen eindelijk ook in beeld bij de samenstellers van de VN Detective & Thrillergids. De jury riep Het Meisje in de Trein uit tot thriller van het jaar.

Eerder dit jaar viel ook Martha Heesen in de prijzen. In maart maakte de Stichting P.C. Hooft-prijs bekend dat ze de Theo Thijssen-prijs voor kinder- en jeugdliteratuur 2015 wint. Auteurs maken eens in de drie jaar kans op deze oeuvreprijs, en deze keer ontving Heesen dus de eer en de 60.000 euro.

Ook het publiek spreekt zich uit voor schrijfsters. De lezersjury van de Belgische boekenprijs de Gouden Boekenuil koos voor Consequenties, een roman van de Nijmeegse Niña Weijers. Ze staat met dit boek ook de shortlist voor de Opzij Literatuurprijs 2015, dus wie weet valt Wijers dit jaar twee keer in de prijzen.

Kortom, Lees Vrouwen 2015 krijgt met al die bekroonde boeken van talentvolle schrijfsters een nieuwe steun in de rug. Wie het werk van vrouwen laat liggen, mist echt iets. Grijp dus je kans, verbreed je horizon, en duik in de werelden die schrijfsters oproepen.

VIDA telling toont lichte vooruitgang

Vrouwen kopen en lezen meer romans, maar als het gaat om recensies schrijven en bepalen welk boek hét boek is, hebben mannen het nog steeds voor het zeggen. Dat blijkt uit de meest recente telling van VIDA, een organisatie die de genderverhoudingen bijhoudt in Engelstalige literaire bladen en krantensupplementen. Wel ziet VIDA lichte vooruitgang.

Soortgelijk onderzoek van Opzij toonde in Nederland dezelfde oververtegenwoordiging van mannen aan. Evenals een steekproef van dit weblog. Boeken van vrouwelijke auteurs delven nog steeds het publicitaire onderspit. Wie weet krijgen ook wij vooruitgang te zien, nu na VEERTIEN JAAR eindelijk een schrijfster het boekenweekgeschenk mag leveren. Esther Gerritsen is de gelukkige.

Terug naar de Engelstalige wereld. VIDA nam 2014 door en kan gelukkig melden dat verschillende bladen moeite deden om de verhouding tussen de seksen meer in evenwicht te brengen. Zo lukte het The New Republic om het vrouwelijke aandeel te laten stijgen van 7% in 2013 naar 29% in 2014. Harper’s zat in 2013 al op 29% en wist dat vorig jaar op 40% te brengen.

Daar tegenover staat dat onder andere de London Review of Books vrouwen juist minder ruimte gaf dan in voorgaande jaren. En bij The Times Literary Supplement stagneert het al jaren. Vrouwelijke recensenten komen daar niet verder dan rond de 28%. Ook The Nation blijft al jaren hangen op circa 20 procent.

Webmagazine Slate benadrukt bij dit alles dat het niet alleen gaat om de cijfers. Die geven structurele achterliggende problemen aan:

The cultural default is to treat men as voices of authority and wisdom while relegating women to the role of mere consumers whose opinions are given little weight. That problem is not easily reducible to numbers.

Het gaat om een mentaliteit, en dan gaan veranderingen langzaam. Toch is er wel wat veranderd. In 1978 vroegen feministen voor het eerst aandacht voor seksistische literaire kritiek. Op enkele uitzonderingen na doen recensenten tegenwoordig hun best om mannelijke en vrouwelijke auteurs op dezelfde manier te bespreken. Vooruitgang.

Daarnaast krijgen auteurs die een neerbuigende houding jegens vrouwen vertonen, steeds vaker tegenwicht. Ook dat is een verbetering ten opzichte van vroeger, toen handelsonbekwame vrouwen het meestal niet in hun hoofd haalden om mannen  publiekelijk tegen te spreken.

Zo besloot Kristien Hemmerechts haar pen op te nemen tegen machoschrijvers, die tot in de details opschrijven hoe op leeftijd geraakte mannelijke hoofdpersonen minderjarige meisjes al dan niet met geweld penetreren. En toen een mannelijke auteur de vrouwtjes opriep gewoon betere boeken te tikken, dan volgen de prestigieuze literaire prijzen vanzelf (ha!), fileerden vrouwen zijn drogredenen en blinde vlekken genadeloos.

Zelfs mannen beginnen zich ongemakkelijk te voelen bij de dominantie van hun sekse: ,,Het hele waardensysteem van de literatuur is in Nederland opgehangen rondom mannen van middelbare leeftijd, van recensenten tot uitgevers,” signaleerde auteur Phillip Huff. Ook dertien blanke mannelijke boekenweekgeschenk-schrijvers op een rij stuitte op steeds meer kritiek. Dat zijn goede tekenen….

Eer van boekenweekgeschenk gaat weer naar een blanke man

Voor de zoveelste keer op een rij mag een mannelijke auteur het boekenweekgeschenk schrijven. Deze keer gaat Dimitri Verhulst aan de slag. Hij verscheen dolblij op het NOS journaal om te vertellen dat hij zich voelde alsof hij een belangrijke literaire prijs had gewonnen. Wat in symbolische zin ook zo is. Het is een eer. En we moeten helemaal terug naar 2002 om bij een van de weinige schrijfster uit te komen die dezelfde eer toebedeeld kreeg. 2002. Hoe bestaat het….

Het gezicht van de boekenweek is opnieuw blank en mannelijk. Saaaaaaaaaaaaaai!!!!!

Via Twitter kwamen meteen sarcastische reacties binnen:

Cathelijne Esser ‏@CathelijneEsser

Wéér een man die het boekenweekgeschenk schrijft? Eh ?

Marcel van Driel ‏@MarcelvanDriel

Eindelijk weer eens een man! RT : De schrijver van het Boekenweekgeschenk 2015: Dimitri Verhulst! 

Aan een gebrek aan schrijfsters kan het niet liggen. Talloze vrouwen publiceren mooie romans. Zodra het echter gaat om de eer en de prijzen, verdwijnen ze naar de achtergrond en beperkt de blik zich opeens tot (blanke) mannelijke auteurs, die zichzelf het liefst af laten beelden in een intellectuele pose, vaak met pijp, tussen de boeken.

Daar zijn al talloze discussies over gevoerd, maar als mensen eerlijk zijn moeten ze toegeven dat teveel signalen wijzen op het fenomeen geen gelijk speelveld:

To say that all the best books are by men therefore says as much about the interest, and the relationship to power, of the list as it does about the books selected. It means, among other things, that experience coded as male (of manly old men catching fish, for example, or of lusting after young girls named Lolita) is more important than experience coded as female. “When we all live in the same culture,” Russ says, “then it will be time for one literature.” But we don’t, and it isn’t.

De code is mannelijk en vrouwen verdwijnen daardoor uit beeld. Dat gebeurt in de literatuur, maar hetzelfde mechanisme zie je in andere delen van de maatschappij. Zo analyseerde Intermediair de carrièrekansen voor vrouwen in ziekenhuizen. Vaak bestaat de subtop van een ziekenhuis voor 40 tot 48 procent uit vrouwen. Aanbod en keuze genoeg, zou je zeggen. Toch gaan de topbanen, als het puntje bij paaltje komt, nog steeds voornamelijk naar mannen. Omdat topmannen de neiging hebben opvolgers te benoemen die op henzelf lijken, en vrouwelijk talent niet herkennen of koesteren, aldus hoogleraar Hanneke Takkenberg in een verklaring voor die scheve situatie.

Het gaat hier om een taai stelsel van ingeworteld seksisme, waar we dagelijks in ondergedompeld worden. Dat heeft effect op mensen, als sociaal wezen. We krijgen er allemaal een klap van mee. Degenen die het hardste roepen dat ze ‘alleen op kwaliteit letten’, of dat er geen bewijzen zouden zijn voor seksisme (bonuspunten als degene die dat zegt een man is die zelf voordeel heeft van het feit dat hij wél de juiste sekse heeft), leveren vaak de ergste gevallen van discriminatie op.

Totdat degenen die kiezen en benoemen dat mechanisme doorkrijgen en iets doen aan hun bewuste en onbewuste vooroordelen, blijven we zitten met de dominantie van (blanke) mannen. Of het nou om literatuur gaat, of om medische beroepen, maakt niet uit. Dus, niks tegen Dimitri Verhulst hoor, maar zijn vrouwelijke collega’s kregen en krijgen geen eerlijke kans. En dat steekt. Zeker omdat de lezer tegenwoordig vooral een lezeres is.