Tag Archives: beeldvorming over vrouwen

Seksisme achtervolgt vrouwen tot in de dood

Colleen McCullough overleed. Ze schreef niet alleen bestsellers zoals De Doornvogels, ook in Nederland een populair boek, maar was een wetenschapster en richtte een neurofysiologische afdeling op bij een ziekenhuis in Sydney. Toch vonden bepaalde media het nodig om McCullough vooral in de herinnering voort te laten leven vanwege haar charme en het feit dat ze, ondanks enig overgewicht, tóch aantrekkelijk was voor mannen.

Als samenleving willen we vrouwen best eren, zolang het maar niet over talent en prestaties gaat, lijkt dit soort berichtgeving te zeggen. Charme, kledingkeuzes, lichaamsgewicht, relaties en de rol als moeder, of echtgenote van zijn véél belangrijker. Zoals de Huffington Post concludeert: seksisme achtervolgt vrouwen tot in de dood.

Colleen McCullough is niet het enige of het eerste slachtoffer van deze aanpak. Vorig jaar overleden zeer kort na elkaar Robin Williams en Lauren Bacall. Twee professionals, allebei werkzaam in Hollywood en bekend van vele films. Toch richtte de berichtgeving zich bij Williams vooral op zijn loopbaan en prestaties. Bij Bacall ging het vooral om haar uiterlijk en haar relaties met mannen. Hij leeft zodoende in de herinnering voort als een geniale acteur. Zij leeft, als het aan de media ligt, in de herinnering voort als een stuk.

Nog meer voorbeelden nodig? Raketgeleerde Yvonne Brill kreeg dezelfde behandeling. Een artikel over haar leven en werk  in de New York Times concentreerde zich vooral op haar kookkunst en huwelijk. Die focus bracht een ander medium, de New Yorker, tot deze accurate observatie:

A woman’s work can be in full view, in a lab or in an office, and a sort of sociohistorical optical distortion field still blinks it out. Even to the writer and editor of the obituary, who typed and read that sentence, it was somehow invisible.

Wat gelukkig verandert zijn de reacties op dit soort stukken. Ja, een Australische krant publiceerde een seksistisch in-memoriam artikel over McCullough. Maar via internet kwam een tegenreactie op gang. Onder andere Twitter leverde een stroom parodieën en commentaren op, die gehakt maken van dit type ‘berichtgeving’.

En er zijn ook goede voorbeelden. Zo houden de Nederlandse media zich meestal keurig aan de feiten. Ze beuzelen niet over mannen en uiterlijkheden, maar noemen bij schrijfsters meestal de belangrijkste romans, de prijzen, en andere ter zake doende feiten. Zoals het hoort. Misschien omdat kranten in zulke gevallen persberichten over schrijven, maar ook als het gaat om Nederlandse schrijfsters stellen de media zich keurig op. Hulde.

Cosmopolitan blijkt tweesnijdend zwaard

Glossy tijdschrift Cosmopolitan nodigt vrouwen uit om zelf keuzes te maken, maar ze moeten wel díe keuzes maken die volgens het blad de juiste zijn. Met name op het gebied van het uiterlijk stelt het blad steeds hogere eisen, waar vrouwen aan MOETEN voldoen. Anders falen ze als individu. Het blad blijkt, volgens een eindscriptie van Jordy Haantjes en Amerikaans onderzoek naar de reactie van lezeressen, op die manier te fungeren als een tweesnijdend zwaard – bevrijdend én beperkend tegelijkertijd.

Haantjes deed een kwalitatief onderzoek naar het discours van dit blad over vrouwelijkheid en de manieren waarop je uiting geeft aan die identiteit. Ze ging niet in op de manier waarop lezeressen het blad ervaren, daarover later. Puur gekeken naar de inhoud viel het Haantjes op dat bepaalde onderwerpen zoals gezondheid in 1982 prominent op de agenda stonden. Tegen 2009 viel dit onderwerp echter af. De Nederlandse editie van Cosmopolitan legde steeds meer de nadruk op beroemdheden en het uiterlijk van vrouwen.

Ook de toon veranderde:

de benadering naar de lezeres toe werd tegenstrijdiger: van een milde, overtuigende en sterk informerende toon werd er overgegaan op een enerzijds inspirerende, anderzijds bevelende toon met een scherp randje. Waar de lezeres het eerst nodig had om geïnformeerd en overtuigd te worden over van haar capaciteiten en keuzemogelijkheden, wordt zij nu geacht in staat te zijn zelf keuzes te maken, doch wordt er nu veel harder geoordeeld over welke keuzes dit zouden moeten zijn.

Hoewel de toon en inhoud van het blad veranderde, bleef het gebruik van foto’s hetzelfde. In de gehele onderzoeksperiode schitterden gekleurde mensen door afwezigheid. Ook beeldde Cosmopolitan vrouwen vaak uit in een traditionele rol. De enige uitzondering vormden foto’s en illustraties bij seksuele onderwerpen. Dan toonde deze glossy vrouwen in een dominante positie.

Amerikaans onderzoek wijst uit dat die nadruk op plezier in en rond het bed, in combinatie met de herhaalde mantra van vrije keuze, maakt dat groepen lezers bladen als Cosmopolitan ervaren als bevrijdend voor vrouwen:

“Participants briefly exposed to Cosmopolitan more strongly endorsed a view that female sexual assertiveness is for a woman’s own pleasure,” as opposed to a man’s pleasure. That’s just about the opposite of what Cosmo’s drive-your-man-wild headlines would suggest. They were also less likely “to view premarital sexual intercourse as risky,” which could be good or bad, depending on your perspective — “and were more supportive of sexually assertive women who prioritized their own pleasure.”

Die tegenstrijdigheid – bevelen voor het maken van de juiste keuze versus seksuele revolutie in bed – past prima in terugblikken op het blad en op de oprichtster van Cosmopolitan, Helen Gurley Brown. Zij heeft, net als haar magazine, altijd een tegenstrijdige en complexe relatie gehad met vrouwen en de maatschappij. In de tijd van de oprichting van het blad was de nadruk op seksuele vreugde voor vrouwen absoluut revolutionair. De nadruk op moeten voldoen aan ideaalbeelden, binnen een heteoseksuele relatie, en falen als individu als het leven toch niet zo maakbaar blijkt, maken het blad echter tegelijkertijd problematisch, aldus Haantjes:

…de verantwoordelijkheid en druk die vrouwen hiermee wordt opgelegd door te stellen dat alles in de wereld maakbaar is, is groot en beperkend. Gaat de realiteitszin niet verloren door constant te stellen dat alles in het leven maakbaar is? Is het geen ondermijning van de eigenwaarde van de lezeres om haar constant het idee te geven dat ze de verantwoordelijkheid heeft voor de perfectie van haar leven?

Goeie vragen, die pleiten voor meer onderzoek.

Sterke personages doen effect negatieve behandeling teniet

Televisieshows gaan soms ruig om met hun vrouwelijke personages. Pogingen tot verkrachting, seksuele intimidatie, de vrouw als seksobject, het komt allemaal langs. Recent onderzoek wijst echter uit dat het uitmaakt welk soort vrouw dit geweld overkomt. Voert de serie haar op als een sterk, zelfstandig personage, dan doet dit positieve beeld de effecten van de denigrerende behandeling voor een groot deel teniet.

Onderzoekers noemen dit al het Buffy effect, naar de sterke vrouwelijke hoofdpersoon van de serie Buffy the Vampire Slayer. Buffy neemt geen blad voor haar mond, is zeer weerbaar, deelt klappen uit en incasseert ze. Vanwege die sterke indruk houden kijkers een positief beeld van haar, ook als ze in meer of mindere mate het slachtoffer wordt van nare acties van andere personages. Personage, karakter, is wat dat betreft veel belangrijker dan het verhaal van de aflevering.

Daarbij valt op dat mannelijke en vrouwelijke kijkers voor een deel verschillend reageren. Als (seksueel) geweld personages raakte die eerst afgeschilderd waren als onderdanig en afhankelijk, werden vrouwelijke kijkers angstig terwijl mannen zich prima bleven voelen. Draaide het om een als sterk en onafhankelijk gekarakteriseerd personage, dan reageerden vrouwelijke kijkers juist positief. Dat positieve effect was bij mannen iets minder sterk, maar ook zij behielden hun respect voor de vrouw:

Males who watched sexually violent shows with submissive female characters reported more negative attitudes about women than the control group. This effect did not occur for men who watched shows with powerful women. […] The researchers suggest this may be because “depictions of women reawaken negative stereotypes that some men hold about women, whereas positive depictions challenge these stereotypes.”

Kijk eens aan…. We kunnen meer sterke voorbeelden goed gebruiken. Kom maar op met meer Buffy’s! En laat die in de schemering rondzwalkende onderdanige en zwakke Bella’s maar zitten, want die geven vrouwen een slechte naam en dwarsbomen decennia lange harde arbeid van feministen.

Call of Duty ontdekt vrouwen

De Call of Duty computerspelletjes-serie biedt vanalles: de Tweede Wereldoorlog naspelen, wapens, tanks, vliegtuigen, soldaten, commando’s, veldslagen, vuurgevechten, nachtelijke aanvallen, noem het maar op. Maar vrouwen? Die waren tot nu toe nagenoeg afwezig. Tot nu. Want in de nieuwste aflevering in de reeks, Black Ops II, komen zowaar vrouwelijke personages voor. Jawel! Een trailer toonde een pilote, en een vrouw als president.

Website Kotaku is blij met deze vooruitgang. Vrouwen moeten bij Call of Duty namelijk van ver komen:

The first Black Ops bravely blazed a new path for women in games by casting Emmanuelle Chriqui as “The Numbers Lady.” Specifically, they cast her lips and cigarette-holding hand, as she played a mostly faceless woman who read numbers into a microphone for about twenty seconds during the opening cinematic. This role earned her a Spike Video Game Award nomination in 2010. It sure looks like Black Ops II is going to up the ante by including multiple female characters, giving them faces and names, and having them speak non-numerical dialogue.

De race is daarmee echter niet gelopen. Zitten er eenmaal vrouwelijke personages in het spel, dan moet je nog afwachten of ze ook echt iets te doen krijgen. Videospelletjes kennen een lange traditie van marginalisering. De vrouw als sexy stoeipoes, bediende van de mannelijke hoofdpersoon, slachtoffer, verhaallijnen waarbij een vrouwelijk personage structureel aangesproken wordt met heej bitch

Zo’n behandeling schiet natuurlijk niet op. Bovendien komen bedrijven nog steeds met allerlei excuses om niet aan de vrouwelijke personages te hoeven. Zoals Ubisoft, die in Assassins Creed III louter mannen toont, omdat de geschiedenis nou eenmaal een mannenaangelegenheid was, sorry, kunnen we niks aan doen.

Ondanks dat soort vastgeroeste situaties beginnen veranderingen wel degelijk merkbaar te worden:

The subject of how females are portrayed in games has hardened recently, with a new breed of mainstream feminist games writer – the two that most easily spring to mind are Keza MacDonald and Brenna Hillier – having thrown their weight behind the insistence that sexism in both games and gamer culture shouldn’t be ignored.

Behalve kritiek kan ook geld een motiverende rol spelen. Bedrijven kunnen niet meer om vrouwen heen. Zes pelen steeds meer en vaker spelletjes, en ze doen ook ongeveer de helft van alle aankopen. Ontwikkelaars van spelletjes maken daarom de laatste jaren meer werk van vrouwen. Bioware liet spelers van de Mass Effect serie altijd al kiezen uit een man of een vrouw als hoofdpersoon. Voor deel 3  zetten ze eindelijk de vrouwelijke hoofdpersoon op de verpakking, een doorbraak. Andere bedrijven smokkelen vrouwen het verhaal binnen door de sekse van een personage in het begin vaag te houden. Nog beter: vrouwen in Canada richtten zelf een bedrijf op om games te ontwikkelen. Silicon Sisters brengt spelletjes voor vrouwen, door vrouwen. Ze brachten net hun eerste product uit: School 26.

‘FemShep’ werd zo populair dat Bioware de vrouwelijke hoofdpersoon eindelijk op de verpakking zette. In vorige reclamecampagnes toonde de firma alleen de mannelijke variant.

Spelers zelf beginnen zich ook te roeren. Sinds kort bestaat de website Gaming as a Woman, met expliciete aandacht voor seksisme in games, of Go Make a Sandwich, ook een plek waar liefhebbers kritisch bijhouden wat er speelt op het gebied van vrouwen en computerspelletjes. In Nederland kunnen meiden en vrouwen terecht op de site Female Gamers, of advies vragen bij Marinka Copier, de eerste vrouwelijke game-expert in ons land.

Seksisme in games was jarenlang een soort taboe onderwerp, maar de mensen die dit gezeur vinden beginnen langzamerhand het onderspit te delven. De verandering is niet tegen te houden. Dat vindt De Zesde Clan goed nieuws…

Rusthuis voor de manic pixie dream girl

Wat gebeurt er met de manic pixie dream girl als de film afgelopen is? Ze heeft immers geen eigen leven. Ze bestaat alleen maar om de mannelijke hoofdpersoon van het verhaal op te beuren en weer een doel in zijn leven te geven. Nou, de makers van deze video leiden het stereotype naar haar natuurlijke eindbestemming. Een rusthuis, waar deze wezens vrolijk rond kunnen huppelen en naar muziek luisteren, geheel losgezongen van de werkelijkheid. Veel plezier:

Zie hiervoor de uitgeschreven tekst van de sketch.

Man: She’s such a  free spirit.

State Home Administrator: Yes, I know sir, but she is really very sick.

Man: She listens to the Smiths.

State Home Administrator: They all listen to the Smiths, sir!

Spies slaagt voor ‘examen sociale vrouw’

Woest was P.H. Donner, toen in de aanloop naar zijn langverwachte benoeming bij de Raad van State journalisten hem vroegtijdige felicitaties aanboden. Het was allemaal niet waar, alles lag nog open, benadrukte ook premier Rutte. Helaas, steeds meer mensen trappen daar niet meer in. Het enige positieve aan de affaire rondom de CDA minister is dat de regeringsploeg er een vrouw bij krijgt, CDA prominent Liesbeth Spies.

Liesbeth Spies, de nieuwe minister van Binnenlandse Zaken.

Het is een opvallende tegenstelling. Waar velen de benoeming van Donner weghonen als een schandalige vertoning, en uitlekte dat zelfs de Koningin twijfelde, komt Spies vooralsnog terecht in een warm bad. Terwijl ook zij als enige benaderd werd voor de post van minister van Binnenlandse Zaken. Ze is de juiste vrouw op de juiste plaats, en toekomstige collega’s roemen haar als een deskundige en aimabele politica.

Veel mensen hebben hoge verwachtingen van haar. De Volkskrant speculeerde meteen of Spies nu ook lijsttrekker van het CDA kan worden. Wie weet kan zij de partij uit de huidige politieke malaise halen. Daarnaast hopen onder andere de vakbonden dat ze met Spies kunnen praten, want met die starre Donner viel niks te beginnen:

Vakbond Abvakabo FNV laat in een eerste reactie weten te hopen dat Spies als nieuwe onderhandelaar over de rijks-cao, de onderhandelingen vlot kan trekken. Onderhandelaar Jan Willem Dieten van de ambtenarenbond wil snel met de nieuwe minister aan tafel, laat hij weten. Ook CNV Publieke Zaak hoopt snel met Spies overeenstemming te bereiken over een nieuwe cao. ‘Met Donner was blijkbaar geen akkoord te bereiken, niet over het salaris en niet over de werkgelegenheid. We hopen dat dit met de nieuwe minister wel kan,’ aldus een woordvoerder van de bond.

Opvallend bij alle positieve berichtgeving is de nadruk op haar sociale kwaliteiten. Ze is niet alleen deskundig, maar ook aimabel. Meer, de Volkskrant schreef: ,,ze was de schouder waarop haar fractiegenoten bij tijd en wijle konden uithuilen.” En: ”Spies heeft geen uitgesproken profiel binnen de partij, geldt niet per se als links of rechts. Vrienden en vijanden zijn positief over haar. Ze roemen haar als ‘ontspannen politicus’ die ‘de mensen bij elkaar houdt’. Bovendien doet ze dat ‘met een glimlach’.

Dit zijn bij uitstek eisen die aan vrouwen gesteld worden. De man is van het bouwen, veroveren, en doen, en vrouwen horen zich bezig te houden met emoties en relaties. Spies doet dit bekwaam, signaleren de media. Ze is sociaal vaardig, ze glimlacht, ze troost mensen en houdt de boel bij elkaar. Dat het voor een vrouw in een machtspositie erg belangrijk is om aan deze verwachtingen te voldoen, blijkt wel als vrouwen zakken voor dit examen. Dan zijn ze een hysterische bitch, een boze heks.

Neem SP-politica Agnes Kant. Kant had een andere uitstraling. Haar publieke optredens vielen slecht. Ze was te fel. Boos. Hysterisch. Hard. De media sabelden haar neer. Daarbij deinsde onder andere de NOS er niet voor terug om bepaalde scherpe uitspraken die Kant zou hebben gedaan, woord voor woord te verzinnen. Toen ze tenslotte opstapte als lijsttrekker van de SP leidde NRC Next dat bericht in met de woorden ‘geen geschreeuw meer tijdens lijsttrekkersdebatten’. Een boze schreeuwende vrouw is eng, weg met haar!

Agnes Kant: te agressief.

Wat Kant overkwam is de duistere keerzijde van de complimenten die Spies op dit moment krijgt. Ze doet het goed, maar o wee als ze steken laat vallen. Dan kan ze de Kant-behandeling verwachten. Het is te hopen dat Spies goed blijft navigeren. Want de speelruimte voor vrouwen met macht is zeer beperkt:

It appears that the acceptable scripts for women in powerful public political roles are still rigidly defined and easy to violate—by being too “pushy” or too “soft,” too “strident” or too accommodating, too sexless or too sexual. It seems all too easy for women leaders to run afoul of their constituents or their colleagues by deviating from the narrowly-defined set of behaviors in which cultural femininity overlaps with leadership. […] If women are to claim their share of leadership positions, and to operate effectively within such positions, women and men must be aware of these differential expectations, know how they affect both leaders and constituents, and understand what responses may be useful.

Vandaar dat de Zesde Clan hier graag over schrijft. Bewustwording is cruciaal. We blijven de regering Rutte volgen. En zijn zeer benieuwd wat Spies en haar collega’s de komende tijd gaan doen.

Vrouw versus stereotype: het manische droommeisje

Leve Feminist Frequency en Bitch Magazine. De twee media werkten samen aan een serie video’s waarin ze stereotypen in de populaire cultuur onder de loep nemen. Deze keer: de Manic Pixie Dreamgirl. Zie ook de site over televisie cliché’s over dit fenomeen. (nb verslavend aspect van deze site: klik op ‘random’ en laat je verrassen door wat er dan op je scherm verschijnt.)

Waar hebben we het over? De man is de hoofdpersoon. Hij is lusteloos, uitgeblust, gesloten. Net als hij écht depressief wordt verschijnt daar opeens een leuk jong ding op het toneel. Een enthousiaste lieve meid die alleen maar bestaat om de man op te vrolijken, hem opnieuw de zin van het leven te laten ontdekken. Zodat zijn verhaal verder kan gaan. Haar eigen dromen en ambities? Onbelangrijk. Eigen leven, met een baan, vrienden, familie? Saaahaaaai, krijgen we niet te zien. Het gaat om de man! De rest telt niet mee. Voorbeelden genoeg. Snel over naar Feminist Frequency voor hun analyse van dit fenomeen:

Volgende keer in Vrouw versus stereotype: het fenomeen van de dode vrouw in de koelkast. Ja echt.