Tag Archives: avant-garde

SF boekenprijs kent alleen mannelijke genomineerden

Wie er ook de Arthur C. Clarke Award gaat winnen dit jaar, het zal een man zijn. De shortlist bevat romans van Kim Stanley Robinson, Ken Macleod, Peter Heller, Nick Harkaway, Adrian Barnes en Chris Beckett. Waar waren de schrijfsters? De jury bestond nota bene uit een diverse groep, met verschillende vrouwelijke leden, dus hoe zit dat?

Liz Williams, jurylid, SF schrijfster en zelfverklaard feministe, begreep die opgetrokken wenkbrauwen. Ze nam de ongebruikelijke stap om de vreemde situatie van louter mannelijke genomineerden toe te lichten. Volgens Williams had de jury weinig keuze: uitgeverijen laten werk van schrijfsters links liggen. Het aanbod bestaat bijna alleen uit (blanke) mannelijke auteurs. Dan houdt het op:

we received disproportionately fewer from women, of which many were technically fantasy. We do not have to go far to look for the answer: over the last few years, the publishing industry in both Britain and the US (but particularly in the former) has been commissioning fewer and fewer SF novels by women. The running gag for some years now has been that the industry has had a Highlander approach to women who write SF: there can be only one, at least on contract.

Natuuuuurlijk krijg je meteen mensen die roepen ‘nou, dan zullen de dames wel minder SF schrijven’. Dat is in de ervaring van Williams en andere SF schrijfsters echter niet het geval. Vrouwen schrijven wel degelijk science fiction, zijn zeer actief, willen graag. Ze dringen echter de laatste jaren minder en minder door tot uitgeverijen. Volgens Williams speelt de economische crisis daarbij een rol. Uitgeverijen en boekhandels maken zware tijden door, en dit beïnvloedt hun keuzes en marketingstrategie:

These are biased towards “safe bets” which then become self-fulfilling prophecies: such as ‘female SF doesn’t sell, so we won’t include that’ – which guarantees it doesn’t sell.” This may even go on to affect submissions to publishers … Are women writers, in fact, caught up in an enormous feedback loop of diminished expectation? This, in turn, feeds us into the much wider, and much-discussed, issue of the changing nature of publishing itself. There’s a general view that the mainstream publishers are increasingly concentrating on big names…

Die grote namen, die veilige keuzes, betekenen in de praktijk vooral mannelijke auteurs. Als een uitgeverij het al aandurft een roman van een schrijfster uit te geven, ziet Williams bovendien onbewuste culturele vooroordelen opduiken. De weinige romans van vrouwen krijgen meestal negatievere recensies dan de romans van hun mannelijke collega’s.

Zo ontstaat op alle niveau’s een enorme kloof tussen het werk van vrouwen, en de resultaten daarvan. Sommigen spreken vanwege dat culturele patroon zelfs al van ‘het uitwissen van SF-schrijfsters’. Ze dringen niet door tot het collectieve geheugen, en als ze erin slagen de drempel over te komen, worden ze na korte tijd de deur uitgewerkt. We hebben geen ruimte voor vrouwen – nou vooruit, misschien voor 1 vrouw dan, maar niet meer.

Dit is niet nieuw. Zie onder andere het werk van Joanna Russ en Elaine Showalter, die dit soort mechanismen systematisch in kaart brachten. Zie ook het patroon bij andere creatieve uitingen. Zoals de schilderkunst. Russische avant-garde schilderessen benutten rond 1917 massaal de ruimte die ze in die tijd kregen. In de officiële kunstboeken vind je ze echter nauwelijks terug. Daar tref je voornamelijk mannennamen aan. Onder andere het Groninger museum moet nu met man en macht proberen hun werk weer onder de aandacht te brengen, zodat het publiek deze groep Russische kunstenaressen hopelijk opnieuw kan ontdekken.

Nogmaals, het is een oud patroon. Vroeger zou niemand daar iets van zeggen. Het is een teken van vooruitgang dat er kritische geluiden klinken. We zijn zover dat mensen vragen beginnen te stellen, en willen weten waar de vrouwen zijn. Dat geeft hoop…

Exposities die vrouwen centraal stellen

Russische avant-garde kunstenaressen. Godinnen. Vrouwenpower in het Arnhemse museum voor moderne kunst. Het kan niet op deze lente, met verschillende tentoonstellingen die vrouwen en hun werk centraal stellen. Het culturele jaar begint prima!

Het Groninger Museum wijdt een expositie aan Vrouwen van de Revolutie. Rond 1917 ontstond er in Rusland een klimaat waarin vrouwen ruimte kregen, en die ruimte grepen ze met beide handen aan. Aleksandra Ekster, Sofia Dymsjits-Tolstaja, Natalja Gontsjarova, Anna Kagan, Anna Leporskaja, Elena Liessner- Blomberg, Ljoebov Popova, Olga Rozanova, Antonina Sofronova, Varvara Stepanova, Nadezjda Oedaltsova, Maria Vladimirovna Ender, allemaal maakten ze deel uit van de avant-garde beweging en drukten er hun stempel op. Alleen vergaten we hun namen. Het zijn hun mannelijke collega’s die tegenwoordig de boventoon in kunstboeken voeren. Onterecht, en van 23 maart tot en met 18 augustus kun je in Groningen zien waarom.

Daarnaast timmert FemArtMuseum flink aan de weg. De organisatie zou het liefst op een goede locatie in Amsterdam een museum voor vrouwelijke kunst willen oprichten, maar totdat die plannen realiteit worden, haalt FemArt interessante exposities naar Nederland en toont die in andere musea. Tot en met 25 augustus kun je zodoende terecht bij drie verschillende exposities die allemaal vrouwen centraal stellen.

In samenwerking met FemArt richt het Bijbels Museum in Amsterdam zich op Divine Surprise, het vrouwelijke in God. Het Allard Pierson Museum, ook in Amsterdam, besteedt aandacht aan het beeld van de vrouw in de oudheid. Het Museum voor Moderne Kunst in Arnhem tenslotte gaat in op Female Power, oftewel matriarchaat, spiritualiteit en utopie, als thema’s uitgebeeld door hedendaagse kunstenaressen.

De vier exposities volgen op het succesvolle en drukbezochte 1001 Vrouwen, over vrouwen in de Nederlandse geschiedenis, en de ook al zo succesvolle en drukbezochte tentoonstelling over mannen en vrouwen in de Etruskische samenleving. Het lijkt wel alsof mensen door hebben gekregen dat de helft van de wereldbevolking veel betekent, en dat hier nog allerlei nieuwe, onontdekte verhalen liggen die wachten op publiek.

Publiek wat er zeker is – zie boven. FemArtMuseum voorziet duidelijk in een behoefte. Daarom is het fijn om op hun site te lezen dat ze nog meer plannen hebben. Zoals de allereerste overzichtstentoonstelling over Nola Hatterman, een actrice en kunstenares die in 1953 naar Suriname vertrok en daar de eerste Akademie voor Beeldende Kunsten oprichtte. Klinkt geweldig. Raar eigenlijk dat ze nooit eerder een eigen tentoonstelling kreeg met haar werk. FemArt gaat daar verandering in brengen.

FemArt wil ook een fototentoonstelling over topvrouwen organiseren. Deze expositie moet fungeren als een actuele tegenhanger van een tentoonstelling uit 1985 van Bertien van Manen, over het leven van vrouwen in die tijd. ”Intentie is een boeiende hedendaagse fotografe aan te trekken. Vraagstelling : hoe heeft de positie van vrouwen zich ontwikkeld ten opzichte van 1985? Een positieve vraagstelling, we willen geen zeurpieten zijn.” Jammer dat FemArt zich met die laatste opmerking iets gelegen laat liggen aan vooroordelen rondom vrouwen, gezeur, en als je ook maar een beetje kritisch bent zeur je ‘dus’. Nou nee. FemArt, laat je niet kopschuw maken. Ga gewoon lekker door met wat je doet. Niets dan lof en eer voor jullie inspanningen.

Uitgekeken in Groningen en bij de drie exposities in samenwerking met FemArt? Dan kun je vanaf 12 mei terecht in het museum van Hoorn. Daar begint dan een expositie over De Vrouw in de 20ste Eeuw. Aan de hand van persoonlijke verhalen en objecten geeft de expositie een geschiedschrijving van Nederlandse vrouwen in de twintigste eeuw. Aan bod komen maatschappelijke ontwikkelingen zoals de eerste en tweede feministische golf, de intrede van de vrouw op de arbeidsmarkt, in het hoger onderwijs, de politiek.

En dan is er natuurlijk nog dat andere museum van de Vrouw, in het Limburgse Echt. De vaste collectie geeft een indruk van het leven van gewone vrouwen uit de samenleving en bestaat uit 35.000 objecten, uiteenlopend van dameskleding en make up tot aan kook- en keukengerei, herenkleding en kinderspeelgoed. Daarnaast zijn er wisselexposities. Zoals Baas in Eigen Bestaan, te zien tot en met december 2013, waarin werk centraal staat. Ook het moderne telewerken komt aan bod, naast een kijkje in de geschiedenis.

Kortom, genoeg te zien en te doen in 2013. Veel cultureel plezier!