Tag Archives: Archeologie

Tweede sekse begon circa 8000 jaar geleden

Archeologen in Spanje onderzochten ruim 500 graven uit het neolithische tijdperk, en kwamen erachter dat er aanwijzingen zijn voor een beginnende dominantie van mannen. Mannen kregen anderhalf keer vaker een formeel graf dan vrouwen en kinderen. Vaak vertoonden hun skeletten tekenen van geweld en kregen ze wapens mee in hun graf. Ook komen mannelijke figuren in dit tijdvak vaker voor op grotschilderingen dan vrouwelijke figuren. Opnieuw meestal in verband met oorlog voeren of jagen. De archeologen zien hiervoor bewijs dat de dominantie van mannen samenhangt met maatschappelijke ontwikkelingen, niet met genen, en dat die dominantie ook weer teruggedrongen kan worden.

Het onderzoek werd uitgevoerd door Marta Cintas-Peña en Leonardo García Sanjuán, archeologen van de Universiteit van Seville. De mannelijke dominantie in Spanje was in het neolithische tijdperk, 8000 jaar voor Christus, nog niet heel sterk, merkten ze. De meest rijkelijk versierde graven met mooie giften bevatten zowel skeletten van mannen als vrouwen, dus als het gaat om een hoge sociale status konden vrouwen ook sterke posities innemen en een formeel graf ”winnen”.  Maar de eerste signalen voor de tweede sekse zijn daar, bij de Spaanse graven, signaleren Cintas-Peña en García Sanjuán. Niet vastgelegd in teksten, maar zichtbaar gemaakt in de fysieke overblijfselen van een prehistorische beschaving

Bij hun onderzoek borduurden Cintas-Peña en García Sanjuán voort op werk van Gerda Lerner. Deze Amerikaanse historica zette vrouwengeschiedenis in de V.S. op de kaart en deed onder andere onderzoek naar vertaalde kleitabletten uit samenlevingen van 2000 jaar geleden, zoals Mesopotamië.

De teksten van kleitabletten gaan vaak over wetgeving en handel. Ze maken duidelijk dat de sociale positie van vrouwen gestaag verslechterde. De vroegste kleitabletten tonen aan dat vrouwen handel konden drijven op de markt, een sterke positie hadden in huwelijken, en als priesteres leidersrollen in de maatschappij op zich konden nemen, ontdekte Lerner. Naarmate de tijd vorderde verdwenenen echter steeds meer rechten en werden vrouwen steeds vaker willoze instrumenten in handen van mannen.

In haar boek The Creation of Patriarchy legt Lerner onder andere de link met oorlog, waardoor mannen steeds meer macht kregen (iets wat ook de Spaanse archeologen signaleren). In Mesopotamië leidde oorlog ook tot de komst van slavinnen en concubines. De tweederangs status van die vrouwen tastte de algemene status van vrouwen steeds verder aan. Dit gebeurde in een tijdvak waarin de samenleving steeds gelaagder werd, met een steeds duidelijker verschil tussen arm en rijk. De rijkdom en de slaven kwamen steeds vaker terecht bij een mannelijke elite en vrouwen verloren steeds meer terrein. Uiteindelijk konden alleen priesteressen nog een beetje zeggenschap houden over hun eigen leven. Zelfs dat brokkelde af toen mannelijke goden de plek van godinnen innamen.

Maar nogmaals, deze ontwikkeling was sociaal, het gaat hier niet om een biologische vanzelfsprekendheid. Dit blijkt ook uit ander archeologisch onderzoek. Zo kende het gebied wat nu delen van midden en zuid-Duitsland omvat, de zogenaamde Hallstadt cultuur. Tussen 750 en 450 jaar voor Christus troffen archeologen in de mooiste graven met de meest indrukwekkende grafgiften alleen mannelijke skeletten aan. In de periode daarna, vanaf circa 480 tot circa 380 voor Christus sloeg dat echter radicaal om. De mannen verdwenen en in alle elite graven van die tijd lagen opeens vrouwelijke skeletten.

Je ziet ook opvallende verschillen per gebied. Zo beschrijft James Whitley de situatie in Griekenland in de ijzertijd. In de meeste gebieden krijgen mannelijke krijgers alle aandacht, met specifieke vormen van begraven, wapens als grafgift, en opvallende tekens in het landschap, zoals grafheuvels. Daarnaast troffen archeologen vooral skeletten van kinderen aan. In het symbolische landschap (zie de link, pagina 220) hebben vrouwen geen eigen plek, alleen als een soort onbeduidende tussencategorie, tussen de mannelijke krijger en kinderen in.

Behalve de stadstaat Athene. Daar vinden wetenschappers in diezelfde periode wel degelijk vrouwengraven, met tekenen van een goed ontwikkelde ”vrouwelijke” symboliek. Sterker nog, lange tijd waren de vrouwengraven uit de tiende en negende eeuw voor Christus spectaculairder dan de mannengraven – uitgebreidere versieringen, rijkere grafgiften, mooiere locaties voor de laatste rustplaats, signaleert Whitley (pagina 221 en verder).

De graven blijven bestaan tot de achtste eeuw voor Christus. Dan verdwijnen ook in Athene de rijkelijk versierde elite graven voor vrouwen en blijven alleen de macho mannen en de kinderen over als zichtbare vertegenwoordigers van de gemeenschap in het hiernamaals. Vrouwen komen alleen nog voor op geschilderde of gebeeldhouwde taferelen, als rouwende figuur of als monster. Pas vanaf de zesde eeuw komen archeologen weer vrouwengraven tegen, en dan betreft het vooral jonge vrouwen, wellicht maagden (p. 229-230).

Kortom, de status van vrouwen veranderde, verschilde per tijdvak, en was lange tijd, in jagers-verzamelaarsculturen, gelijk aan die van mannen:

A study has shown that in contemporary hunter-gatherer tribes, men and women tend to have equal influence on where their group lives and who they live with. The findings challenge the idea that sexual equality is a recent invention, suggesting that it has been the norm for humans for most of our evolutionary history. Mark Dyble, an anthropologist who led the study at University College London, said: “There is still this wider perception that hunter-gatherers are more macho or male-dominated. We’d argue it was only with the emergence of agriculture, when people could start to accumulate resources, that inequality emerged.” Dyble says the latest findings suggest that equality between the sexes may have been a survival advantage and played an important role in shaping human society and evolution. “Sexual equality is one of a important suite of changes to social organisation, including things like pair-bonding, our big, social brains, and language, that distinguishes humans,” he said. “It’s an important one that hasn’t really been highlighted before.”

Dus mocht je zo’n Mars of Venus type spreken, of iemand die in biologisch/genetische absoluten spreekt om mannelijke overheersing te ”verklaren”, dan mag je die persoon gerust negeren. Of een goed boek te lezen geven.

Vergeten vrouwen komen terug in beeld

Decennia lang stonden de vrouwen anoniem op foto’s van opgravingen van het prehistorische dorp Skara Brae. Het waren toeristen, heette het. Dagjesmensen die het leuk vonden om de beroemde archeoloog Gordon Childe aan het werk te zien.  Nu pas, anno 2019, krijgen de vrouwen een naam. En blijkt dat zij net als Childe archeoloog waren, en als professionals meewerkten aan de opgravingen.

Professor Dan Hicks, van de universiteit van Oxford, gebruikte social media om de vrouwen op de foto’s een identiteit te geven. Via Twitter vroeg hij of iemand de vrouwen herkende. Dat beroep op collectieve wijsheid werkte. Familieleden gaven de namen: Margaret Simpson, die genoemd wordt door Childe in zijn verslag van het onderzoek naar Skara Brae, Margaret Mitchell en Mary Kennedy, afgestudeerde archeologen, en Dame Margaret Cole, die als archeologe werkte voordat ze begon aan een carrière als schrijfster van misdaadromans.

Dat de vrouwen weggezet werden als toeristen is opmerkelijk, omdat de foto’s duidelijke aanwijzingen geven dat ze aan het werk waren. Verblind door de overtuiging dat alleen mannen als archeoloog meewerkten aan de opgravingen van 1929, zag iedereen over het hoofd dat een van de vrouwen gereedschap vasthoudt. En dat er een laag modder op hun stevige schoenen zit, zodanig dat ze overduidelijk dag in dag uit in de kuil hadden gestaan.

Dit geval van ziende blind zijn staat helaas niet op zichzelf. Zo gingen archeologen er decennia lang klakkeloos vanuit dat het skelet in een Vikinggraf van een man moest zijn, als er een zwaard bij lag. Zwaard = man, duidelijk. Pas toen jaren later serieus onderzoek plaats vond naar de skeletten, bleek ongeveer de helft van de graven met zwaard van een vrouw te zijn. Opeens kantelde het beeld – de helft van de stoere Vikingkrijgers was vrouw. Vrouwen deden gewoon mee aan invasies.

Hetzelfde gebeurde in versterkte mate met een beroemde vondst uit Zweden. In de late negentiende eeuw vonden archeologen het graf van een overduidelijk belangrijk persoon. Het skelet lag begraven met twee paarden, prachtig bewerkte schilden, een strijdbijl, zwaarden, pijl en boog. Dit moest wel een grootse Vikingleider (m) zijn geweest. Rond 1970 vond botonderzoek plaats en ontstond voor de eerste keer twijfel. Misschien was het een vrouw. Dat kon niet:

But the grave goods! Forget the physical characteristics of the skeleton itself, the occupant had to be male.

Het duurde tot 2017 voordat verder onderzoek onomstotelijk bewees dat deze Vikingkrijger een krijgster was. Met grote krantenkoppen tot gevolg.

Je vraagt je af hoeveel andere vrouwen de geschiedenis uitgeschreven zijn. Wie kent Gwerful Mechain nog? Deze dichteres uit Wales schreef in circa 1480 een ode aan de vagina, en componeerde een poëtische vloek om vrouwenmishandelaars schrik aan te jagen:

A dagger through your heart’s ire—on a slant
To reach your breast bone
May your knee break, your hand wither
And your weapons go to your enemies.

Je kunt zó de lijn doortrekken van de middeleeuwen naar de Vagina Monologen van Eve Ensler, en werken over mannelijke agressie en (seksueel) geweld tegen vrouwen van de eerste, tweede, derde, vierde, vijfde feministische golf. Zolang de situatie niet fundamenteel verandert, blijven vrouwen protesteren tegen misstanden en minachting. We hebben wat dat betreft een zeer lange geschiedenis van verzet en revolutie.

In ieder geval zorgt de huidige generatie ervoor dat steeds meer vergeten vrouwen terug in beeld komen. Ook in Nederland. Dankzij historica Els Kloek en collega’s beschikken we nu over een overzicht van 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Superhandig als een straatnamen commissie voor de zoveelste keer niet verder komt dan oude witte mannen – het percentage van slechts 12% straten vernoemd naar een vrouw kan probleemloos stijgen naar 50%. Kijk maar in het boek van 1001 vrouwen en het vervolg, 1001 vrouwen uit de twintigste eeuw. Zo krijgen vrouwen opnieuw een gezicht, herinneren we hun namen weer. Els Kloek:

“Vrouwen waren betrokken bij grote gebeurtenissen zoals de kiesrechtstrijd, de Tweede Wereldoorlog, de wederopbouw en de jeugdrevolte. Maar ook minder bekende gebeurtenissen komen aan bod. Zo weten weinig mensen dat Beatrix de Rijk als eerste Nederlandse vrouw in 1911 een vliegbrevet haalde en dat vanaf 1958 een vrouw, Jakoba Mulder, als directrice van de Dienst Publieke Werken jarenlang alle stedenbouwkundige beslissingen in Amsterdam nam.”

Ook in andere landen schrikken mensen wakker. Zo kreeg de Amerikaanse krant New York Times kritiek omdat de door de redactie geschreven overlijdensberichten – in de V.S. een gezaghebbend genre journalistiek – zich voornamelijk op mannen richtte. Alsof vrouwen niks betekenden.

De redactie begon daarop project Overlooked – over het hoofd gezien. Lezers konden kandidaten aandragen voor een postuum bericht over hun leven en werk, en de redactie dook in de eigen archieven. Nu, een jaar later, blijkt dat de rubriek een belangrijke rol speelt in de bewustwording. Mensen zijn alerter op de prestaties van vrouwen, aandacht voor hun rol verbreed je horizon, en het project vergroot de betrokkenheid van lezers bij de krant. Win-win-win. Dat er nog maar vele ontdekkingen mogen volgen.

Vrouwen worden zichtbaar als je goed kijkt

Women Inc lanceerde onlangs de campagne ‘Beperkt Zicht’. Kern van het verhaal: als je uitgaat van stereotiepe beelden over mannen en vrouwen, sla je vaak de plank mis. Je ziet niet wat er is. Voorbeelden te over. Zo classificeerden archeologen een Vikinggraf bij de Zweedse plaats Birka als de laatste rustplaats van een mannelijke krijger, gezien de zwaarden, paarden en andere ”mannelijke” grafgiften. Onderzoek wijst nu echter uit dat die stoere Vikingman een stoere Vikingvrouw is.

Het graf bij Birka was al bekend sinds 1880. De mensen die destijds betrokken waren bij de vondst, concludeerden dat de aanwezigheid van een zwaard duidde op een man. Niet zomaar een man, maar een groot militair leider. Het graf bevatte namelijk ook andere rijke giften, en de skeletten van twee paarden.

De botten van het lichaam verdwenen in een archief en niemand keek er meer naar. Totdat moderne wetenschappers de ontdekking opnieuw onderzochten en iets vreemds opmerkten aan de botten. Ze waren iets te verfijnd en te dun om toe te behoren aan een man. Na verder onderzoek bleek de belangrijke militaire leider inderdaad het vrouwelijke geslacht te hebben.

Deze her-identificatie past in een breder patroon. Er lopen al langer onderzoeken naar de resten van lichamen in Vikinggraven. In 2014 werd bijvoorbeeld bekend dat het bij graven, waarvan wetenschappers eerst zeiden ‘allemaal mannen’, in de helft van de gevallen ging om een vrouw. Ook in deze gevallen zorgden grafgiften voor verkeerde identificaties. Zwaard = man, luidde de regel. Alleen begroeven de Vikingen vrouwen ook met hun zwaarden.

Zelfs als echter duidelijk is of het graf een vrouw of een man bevat, kan het mis gaan. Zo vonden archeologen twee graven met een identieke opzet. De ene, in Gokstad (Noorwegen) bestond uit een schip met daarin allerlei grafgiften en het lichaam van een man. Dat moest een Vikingleider van ongekende statuur zijn, nam men aan. Twintig jaar later vonden mensen in Osburg een ander scheepsgraf, met daarin de lichamen van twee vrouwen. Nu spraken wetenschappers echter niet van een groot leider. Nee, het zou gaan om een koningin die haar status dankte aan haar huwelijk, en die waarschijnlijk met een slavin begraven was.

Oeps, wetenschap, your bias is showing….

Mooi dat wetenschappers vaker terug naar de tekentafel gaan. Botten opnieuw onderzoeken, feiten achterhalen, en minder snel een aanname doen. Want die schoten uit de heup raken meestal kant noch wal.

Archeologen graven godinnen op

Archeologen vonden kort na elkaar op verschillende locaties in Europa beelden van godinnen. Onder andere Çatalhöyük, een zeer oude vindplaats in Turkije, leverde een spectaculaire vondst op: een circa 8000 jaar oude figurine in de beeldtaal, die auteur en onderzoeker Annine van der Meer identificeert als een godin die haar borsten toont in een gebaar van zegening en voeding.

De figurine van Çatalhöyük

Er is meer. In Kurul Kalesi, bij de Zwarte Zee, ontdekten archeologen een paar weken daarvoor ook een beeld van Cybele. In Jordanië groeven archeologen twee beelden van Aphrodite op. In Bangladesh vonden archeologen een 800 jaar oud beeld van mohini, de enige vrouwelijke avatar van de bekendere mannelijke god Vishnu.

Soms krijgen archeologen hulp. Een toeriste op het strand in Kroatië gooide in augustus een hinderlijke steen onder haar badlaken weg. De steek bleek echter bij nadere inspectie een beschadigd beeldje van de Romeinse godin Diana te zijn. Eerder in diezelfde maand augustus trof een vrijwilliger bij opgravingen in Engeland, bij Hadrian’s Wall, een figuurtje aan van de godin Ceres.

Ook leuk: in juni herontdekten medewerkers van een museum een verloren gewaande figurine uit Skara Brae, bij de Orkney Eilanden. Het in de negentiende eeuw gevonden beeldje lag letterlijk in de laatste doos die een medewerker uitpakte. Wat betreft stijl en beeldtaal past de figurine bij twee andere, soortgelijke exemplaren uit het Neolithische tijdperk, gevonden in 2009 en 2010. De lokale bewoners hebben de beeldjes namen gegeven, zoals de Orkney Venus, of de Westray Wife.

Andere keren was het geen beeld, maar ontdekten archeologen in teksten de naam van een godin. Zo werd in augustus bekend dat archeologen de tekst hadden ontcijferd van een 2500 jaar oude Etruskische stele uit een tempel in de Mugello-vallei in Italië. De tekst noemt de naam van de godin Uni. Vanwege die naam en andere vondsten, zoals gouden sieraden en gereedschappen om te weven, denkt het opgravingsteam dat de tempel gewijd was aan deze godin.

Archeologen vinden ook regelmatig een link tussen religie en mensen die actief waren binnen deze religie. Tegenwoordig zijn we dat niet meer zo gewend – de Katholieke Kerk accepteert geen vrouwelijke priesters en pas na afsplitsingen mochten vrouwen uit Protestantse stromingen de kansel betreden.

In het verleden speelden vrouwen echter een belangrijke rol in de godsdienst van hun tijd.  Zo groeven archeologen in Rusland het graf op van een vrouw uit de Bronstijd. Ze droeg een met circa 1500 kralen bestikte jurk en was begraven met de resten van een kind, een bronzen mes, honderd hangers van de tanden van diverse dieren, en een keramieken wierookbrander met zonnetekens erop. Archeologen kenden deze tekens omdat ze ook voorkomen op rotstekeningen in het gebied.

Eerder, in juli, publiceerden archeologen de vondsten in en bij het graf van een vrouw van ongeveer 45 jaar, die zo’n 12.000 jaar geleden leefde in Israel. Gezien de rituele manier waarop ze was begraven en de giften die ze meekreeg, denken ze dat de vrouw de functie van sjamaan vervulde.

Vrouwen en het goddelijke, ze sluiten elkaar niet uit, integendeel. En het is grappig hoeveel mensen opeens in zo’n korte tijd allerlei figurines en godinnenbeeldjes vinden. Je zou er bijna een teken in zien….

Het vrouwelijke gezicht van het hogere

Wow. Net Werner Herzog’s documentaire Cave of Forgotten Dreams gezien, over prehistorische schilderingen in de grot van Chauvet. Behalve de pracht en praal van vele afbeeldingen van paarden, bizons, oerossen en leeuwen, valt ook op dat in het diepste gedeelte van de grot de enige menselijke afbeelding voorkomt. Van een vrouw. In een context die duidt op spirituele zaken. Het is de vrouwelijke kant van god, die volgens historica Annine van der Meer officieel uitgebannen werd, maar nog steeds voortleeft.

Om het evenwicht te herstellen inventariseerde Van der Meer de verschillende types vrouwenbeeldjes uit de prehistorie, die overal opduiken. Het ene type benadrukt de ogen, andere types zitten op een soort troon, anderen zijn verbonden met dieren, weer anderen benadrukken vruchtbaarheidskenmerken zoals borsten, vagina of duidelijk zwangere buiken. De godin heeft vaak een dier bij zich. Katachtigen, roofdieren, of ossen.

Met de opkomst van de landbouw komen steeds vaker associaties met graan en brood voor. Er zijn tekenen die erop wijzen dat die symboliek, met de opkomst van het Christendom, overgeheveld werd naar Jezus, maar ook Maria. Die observatie past bij andere onderzoeken die erop duiden dat de Europeanen van rond het jaar duizend nog steeds godinnen vereerden en het nieuwe geloof niet zomaar overnamen. Misionarissen moesten Maria wel een rol geven, en symbolen van voorgangsters in haar verenigen. Anders slikten mensen de nieuwe religie niet.

Van der Meer gaf ook in eigen beheer een boek uit over de Zeelandse godin Nehalennia. In het Oudheidkundig Museum Leiden kun je altaarstenen zien met beeltenissen van deze inheemse godin. In schoolboekjes of elders lees je nauwelijks iets over haar, maar de symboliek van hond, scheepsroer en mandje met fruit verbindt haar volgens Van der Meer met andere moedergodinnen. De hond linkt haar met de onderwereld, het fruit duidt op vruchtbaarheid, de zittende houding verbindt haar met andere godinnen die ook op banken, krukken en tronen zitten, enzovoorts.

Nehalennia is wat dat betreft geen lokale godin. Ze maakt deel uit van een lange traditie. Die minstens tot de prehistorische grot van Chauvet teruggaat. Van der Meer en anderen proberen die traditie opnieuw zichtbaar te maken, of er in ieder geval meer te weten over te komen. Zie voor meer informatie: Academie PanSophia.

Archeologie geeft vrouwen hun geschiedenis terug

Archeologen hebben de afgelopen tijd verrassende ontdekkingen gedaan, die een tipje van de sluier oplichten over het leven van onze voormoeders. Zo kende Nederland al in de achttiende eeuw een tijdschrift voor een specifiek vrouwelijk lezerspubliek. Legden mensen in kleitabletten de rechten van vrouwen in de Turkse staat Kanesh vast. En kregen Aboriginals in Australië een veel gevarieerder dieet toen vrouwen dingo’s inzetten voor de jacht. Sowieso blijken vrouwen de beste vriend te zijn van hond-achtigen 😉 Zo zijn er meer belangwekkende vondsten…

Beautiful brunette and her dog

Archeologische vondsten bewijzen dat dingo’s en honden de beste vriend van vrouwen waren. 

Vrouwen, wat mogen ze wel en niet? Vragen die mensen letterlijk al duizenden jaren bezig houden, blijkt uit opgegraven kleitabletten uit de Turkse staat Kanesh. Volgens de teksten van circa 4000 jaar geleden konden vrouwen zelfstandig handel drijven, met hun eigen zegels, hadden dochters even veel recht op erfenissen als zonen, en konden vrouwen zelf naar de rechter stappen, bijvoorbeeld om van een agressieve man af te komen. Archeologen vonden ook een brief van een vrouw die over haar schoonmoeder klaagt, en een liefdesbrief van een vrouw aan haar man.

Franse archeologen voerden een noodopgraving uit in een klooster, waar straks een congrescentrum verrijst. Ze troffen maar liefst 800 graven aan, met in vijf daarvan een loden grafkist. In één van die ‘luxe graven’ troffen ze de resten aan van Louise de Quengo, Vrouwen van Brefeillac, een weduwe die 350 jaar geleden overleed. De nonnen begroeven haar in haar habijt, met kap, beenwarmers en schoenen. Dat we haar naam weten komt omdat ze een chique reliek droeg. Dat voorwerp bevatte het hart van haar echtgenoot en een opschrift met hun namen.

Bij toeval trof onderzoekster Adrienne Mayor in een slaperig museum in de Amerikaanse stad Mississippi een vaasje of potje uit de Griekse oudheid aan, met een afbeelding van een krijgsvrouwe die op het punt staat om een Griekse tegenstander in een lasso te verstrikken. Ze houdt een strijdbijl gereed om deze man naar de andere wereld te helpen. Wat doet zo’n afbeelding op zo’n pot? Mayor heeft daar wel ideeën over en speculeert:

“The vase would have held a Greek woman’s intimate make-up or jewelry. The images on the box suggest that women enjoyed scenes of Amazons getting the best of male Greek warriors,” Mayor said. According to the researcher, the suspenseful scene of a Greek male about to be lassoed by a powerful foreign warrior woman was exotic and also subversive, a surprising twist on traditional Greek women’s roles.

Vikingvrouwen reisden de wereld rond in de periode van 793 tot 1066 Na Christus, ontdekten archeologen. Uit DNA-monsters blijkt dat vrouwen uit Noorwegen zich vestigden in streken die de Vikingen koloniseerden, zoals de Zwarte Zee en Canada, en hun genen doorgaven aan hun nageslacht aldaar. De genetische erfenis toont ook aan dat vrouwen van de Orkney-eilanden en Western Isles deel uitmaakten van de kolonisten die zich in IJsland vestigden. Zie ook: Invasie van de Vikingvrouwen.

Nederland kende al in de achttiende eeuw een tijdschrift, specifiek gericht op vrouwen. Een medewerker vond het blad, ”De Recensent voor Vrouwen”, per toeval in een depot van de Universiteit Utrecht. Volgens de universiteit staan er serieuze recensies van boeken in, maar ook human interest verhalen. Bijvoorbeeld een artikel over een Parijse vrouw die haar 19e kind krijgt.

De Australische cultuur maakte 4000 jaar geleden een opvallende ontwikkeling door. Opeens treffen archeologen veel gevarieerdere etensresten aan dan daarvoor. Ze denken nu de reden voor die plotselinge culinaire explosie te hebben gevonden: 4000 jaar geleden namen mensen uit Zuid-Oost Azië dingo’s mee in hun vaartuigen. Ze vermeerderden zich snel. Aboriginal vrouwen temden dingo’s en gebruikten ze voor de jacht op kleinere dieren. Voilà, meer eten, meer variatie in het dieet, betere kansen om te overleven.

Behalve met dingo’s namen vrouwen ook het voortouw om honden te temmen en bij zich te houden. Dat blijkt uit de vondst van een bepaalde parasiet in lichamen, aangetroffen in de buurt van het Baikalmeer (Siberië). Je kunt de parasiet alleen oplopen als je in nauw contact staat met honden, dus het betekent iets dat archeologen dit vooral bij vrouwen aantroffen. De Leidse osteoarcheoloog dr. Andrea Waters-Rist denkt dat vrouwen roedels honden beheerden om te gebruiken bij het hoeden van vee, en voor de jacht. Net als hun Australische zusters dus. De hond, de beste vriend van de vrouw!

Universiteit eert pionier in de archeologie

Ooit gehoord van Dorothy Garrod? Ze was in 1939 de eerste vrouw die een leidende positie kreeg op de universiteit van Cambridge, in een tijd dat Engeland vrouwen nog weerde van universiteiten. Om te verdoezelen dat de universiteit eigenlijk tegen de regels in handelde, spraken mensen haar in correspondentie en officiële stukken aan alsof ze een man was. Garrod voerde baanbrekende opgravingen uit, zette de paleontische tijd op de kaart, en schreef standaardwerken waar wetenschappers nu nog een beroep op doen. Met een tentoonstelling eert Cambridge deze pionier nu.

Dorothy Garrod.

Zoals vrouwen tot op de dag van vandaag nog te horen krijgen, was Garrod’s sekse een groot probleem. En niet alleen omdat vrouwen in 1939 eigenlijk niet benoemd konden worden:

“She was on the edge with new discoveries constantly that were often so fantastic she wasn’t initially believed. She set the agenda of Palaeolithic archaeology in the 20th century.” But she paid a high price for being a trailblazer and was discriminated against for many years. “Many men disliked her; they found her distant and rigid as a professor,” admits Dr Smith. “She broke the seal for generations of women to come but many men could simply not relate to having a woman.”

Garrod liet zich daardoor niet afschrikken. Ze raakte als jonge vrouw geïnteresseerd in archeologie vanwege haar vader, een legerarts die diverse militaire ziekenhuizen leidde op Malta. Dit eiland kent verschillende prehistorische tempels. Na haar opleiding, deels in Frankrijk, bereikte ze haar doorbraak met archeologische opgravingen in Gibraltar. Vanaf dat moment reisde ze de hele wereld rond om opgravingen te doen in Israel, de Levant, Palestina, Syrië, Engeland en Zuid-West Azië.

Behalve talloze wetenschappelijke ontdekkingen droeg Garrod ook op andere manieren bij aan de ontwikkeling van de archeologie. Ze was een van de eersten die op een interdisciplinaire manier te werk ging. Ze gaf vrouwen een actieve rol bij opgravingen, en leerde hen de kneepjes van het vak. Ze zorgde er ook voor dat de universiteit van Cambridge vrouwen serieus ging nemen als wetenschappers.

Garrod leefde van 1892 tot 1968. Hoog tijd dat deze pionier ruim veertig jaar na haar dood de aandacht en erkenning krijgt die ze zeker heeft verdiend.

Dorothy Garrod op latere leeftijd.

Archeologe doet unieke vondst in Vallei der Koningen

Susanne Bickel van de universiteit van Bazel (Zwitserland) geloofde er nooit iets van dat alles in de Egyptische Vallei der Koningen wel zo’n beetje opgegraven was. En terecht. Begin dit jaar groef de archeologe de graftombe op van een priesteres uit de achttiende dynastie (ruwweg 1500-1200 v. chr.). Danzij de goed bewaarde grafkist en haar mummie kwam het onderzoeksteam achter de naam van de vrouw, Nehemes-Bastet. De ontdekking is belangrijk omdat wetenschappers relatief weinig afweten van deze roerige periode in de Egyptische geschiedenis.

Susanne Bickels, archeologe.

Egypte maakte tijdens de achttiende dynastie moeilijke tijden door. Het land verkeerde in een economische crisis en er waren veel politieke onlusten en conflicten. De mensen hadden weinig tijd voor het in steen uitbeitelen van teksten, of het bouwen van monumenten. Archeologen hebben zodoende minder informatie tot hun beschikking. Het nu gevonden graf werpt een unieke kijk op het leven in die tijd en zal een schat aan nieuwe informatie opleveren, verwacht Bickel.

De afgelopen tijd werkte ze hard aan het interpreteren van haar vondst. Deze analyse begint resultaten op te leveren. Zoals de naam van de vrouw. Die geeft aan dat ze verbonden was met de cultus van de kattengodin Bastet, in haar tijd wijd verspreid in Egypte. Grafteksten vermeldden verder dat haar vader een band had met het grote tempelcomplex Karnak, bij Thebes. Het is zeer waarschijnlijk dat Nehemes-Bastet ook werkzaam was in dit complex. Ze had een belangrijke taak:

Music was a key ingredient in Egyptian religion. Teeter explains that it was believed to soothe the gods and encourage them to provide for their worshippers. Nehemes-Bastet was one of many priestess-musicians who performed inside the sanctuaries and in the courts of the temples. “The hypothesis is that these women would sing, act, and take part in festivities and big ritual processions that were held several times a year,” Bickel says.

Haar titel, zangeres van Amun, versterkt die indruk. Volgens het opgravingsteam staat ‘zangeres van Amun’ voor een erfelijk beroep, waarbij moeders het vak leerden aan hun dochters. Als priesteres en heilige zangeres bekleedden deze vrouwen een eervolle positie in de tempels. Ze deelden ook in de soms zeer behoorlijke inkomsten die de tempels verkregen uit hun bezittingen, zoals land. Vanwege die status was het ook logisch dat Nehemes-Bastet bijgezet wordt in de Vallei der Koningen. Ze genoot respect.

Bickels heeft de resten van de priesteres inmiddels overgebracht naar Luxor. Daar gaat het onderzoek verder. Op de agenda staan een röntgenfoto van de mummie en vier tot vijf jaar onderzoek naar het lichaam, de grafkist, de teksten en voorwerpen. Ook hoopt Bickels meer te weten te komen over de vorige bewoners van het graf waar Nehemes-Bastet lag. Zoals gebruikelijk in het oude Egypte waren graf en kist namelijk hergebruikt.

Unieke vondst werpt nieuw licht op Etruskische cultuur

Het zijn kleine potscherven, maar ze bevatten volgens Amerikaanse archeologen een primeur in het onderzoek naar de Etrusken. Voor het eerst troffen onderzoekers beeltenissen aan van vrouwen die een kind baren. De archeologen deden hun vondst tijdens opgravingen bij Poggio Colla, een vindplaats in de buurt van Florence, Italië. De afbeeldingen zijn circa 2600 jaar oud.

Voorheen waren er alleen afbeeldingen bekend van Etruskische vrouwen als godin, of als deelneemster aan rituelen of feesten. De vondst van de twee afbeeldingen van barende vrouwen werpt een nieuw licht op de cultuur van de Etrusken. Het zegt ook iets meer over Poggio Colla zelf. De vindplaats ligt op de top van een heuvel en had waarschijnlijk een religieuze betekenis. Maar welke?

Archeologen van verschillende Amerikaanse universiteiten werken al langer aan opgravingen bij Poggio Colla. Eerder groeven ze ook al gouden sieraden op, en vondsten die te maken hebben met weven. Dit wees in de richting van vrouwen, hun bezigheden en hun religieuze activiteiten. De afbeeldingen van barende vrouwen versterken die indruk. Wetenschappers beginnen nu de hypothese te vormen dat Poggia Colla een plek was waar vrouwen naartoe gingen om offerandes te brengen of te bidden. Misschien was de plek zelfs wel het heiligdom van een vrouwelijke beschermster of godin.

Dit is natuurlijk nog lang geen vaststaande feiten. Maar de opgravingen gaan door. Nieuwe vondsten zullen vast meer informatie verschaffen over wat de Etrusken zo lang geleden deden op deze bijzondere plek. Meer weten over vrouwen in de Etruskische cultuur? Dan kun je nog steeds naar de expositie Vrouwen van Aanzien in het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden.

UPDATE: Ook io9 besteedt aandacht aan de vondst en verwerkt in het artikel uitspraken van de archeoloog die de potscherven vond:

 

The image is unique because in the classical world, we don’t see a lot of birthing scenes. The real question is if we don’t see these types of birthing scenes anywhere else in classical art, then why is it on this pot? It obviously meant something to the people who were there and who made it.

Oh, en de archeoloog blijkt blind te zijn. Hij heeft de afbeeldingen niet zelf kunnen zien. Wow.

Niet NASA, maar Sarah Parcak ontdekt piramides

Archeologe Sarah Parcak ontdekte zeventien piramides in Egypte. Ze gebruikte hiervoor diverse technieken, onder andere van NASA. De koppen in de media: NASA ontdekt piramides. Of: piramides ontdekt met NASA technologie. Of deze: NASA helpt bij het vinden van piramides. Parcak komt er in de koppen niet aan te pas. Het is één van de manieren waarop het werk van wetenschapsters onzichtbaar wordt gemaakt. NASA kan het succes op zijn/haar naam schrijven, niet degene die de techniek als hulpmiddel gebruikt.

Onderzoekster Sarah Parcak gebruikt onder andere satellietbeelden om het oude Egypte in kaart te brengen.

Alleen De Volkskrant geeft Parcak de eer die haar toekomt. Daar vertelt de kop gewoon wat er aan de hand is: archeologe vindt zeventien piramides. Er staat wel bij ‘dankzij NASA’, maar ok, ze komt in ieder geval als een actief handelend persoon naar voren.

En terecht, want Parcak is al jaren actief als wetenschapster en archeologe, met als specialisatie Egypte. De Amerikaanse gebruikt ook al jaren satellietbeelden, van NASA en andere leveranciers, om bouwwerken in Egypte op het spoor te komen. De zeventien tot nu toe onbekende piramides zijn de meest recente vrucht van dit jarenlange harde werken, en maken deel uit van haar pogingen het oude Egypte beter in kaart te brengen.

Cleopatra krijgt een maatje

De beroemde Egyptische koninging Cleopatra was geen eenzame uitzondering. Tweehonderd jaar eerder ging een andere vrouw haar voor: Arsinoë II. Volgens nieuwe archeologische inzichten kreeg zij een eigen kroon als symbool van haar heerschappij over het land, en vereerden de Egyptenaren haar nog tweehonderd jaar na haar dood vanwege haar associaties met de godinnen Hathor en  Isis.

Tempelreliëf van koningin Arsinoë, met de tekenen van haar waardigheid.

De Zweedse Maria Nilsson, van de universiteit van Göteborg, dook in de geschiedenis van de dynastie van farao Ptolemy I. Onder andere Cleopatra behoorde tot deze clan. Maar zij was niet de enige koningin uit de familie. Het Zweedse onderzoek kwam Arsinoë II op het spoor na een nadere bestudering van reliëfschilderingen en munten. Zij kwam daarin duidelijk naar voren als een koningin in haar eigen recht, met een eigen kroon en een eigen cultus. Latere koningen en koninginnen namen symboliek van haar kroon over.

Het hoofddeksel is belangrijk, omdat de elite in de antieke tijd communiceerde door middel van symbolische beelden. Met de symbolen verwerkt in de kroon drukte Arsinoë uit dat zij op gelijke voet stond met haar echtgenoot en regeerde vanuit een eigen machtsbasis. Naast verwijzingen naar Beneden- en Boven Egypte en de priesterklasse, gebruikte Arsinoë ook de ramshoorn. De ramshoorn zorgde voor een directe associatie met Alexander de Grote – voorwaar een statement om duidelijk te maken dat je niet voor de sier op de troon zit.

Arsinoë II leefde in de periode van 316 tot circa 270 voor Christus. Uit antieke bronnen blijkt dat ze trouwde met een broer en een half broer. Zulke broeder-zuster huwelijken kwamen vaker voor in Egypte. Ze was betrokken bij militaire campagnes, leidde een oorlog, en nam deel aan de Olympische spelen. Ze won daar prijzen met wagenmennen.

Science Daily over het onderzoek van Nilsson:

The thesis questions the traditional royal line which excludes female regents, and defies some researchers’ attempts to minimise Arsinoë’s importance while she was still alive. “My conclusion instead is that Arsinoë was a female pharaoh and high priestess who was equal to and ruled jointly with her brother and husband, and that she was deified during her actual lifetime,” says Nilsson. “It was this combination of religion and politics that was behind her long-lived influence.”

Bulgaarse archeoloog ontdekt fornuis uit 3e eeuw

Altijd al willen weten hoe je voormoeders kookten? De Bulgaarse archeoloog Nikolay Ovcharov kan het je vertellen. Tijdens opgravingen in de Thracische stad Perperikon ontdekte hij een antiek fornuis uit de 3e eeuw n. Chr. Dit meldt het Bulgaarse persbureau in Sofia.

De mensen die in deze oude stad leefden, hakten een gat uit in een rotswand. Je kunt hier een goed vuurtje stoken. Boven die nis in de wand maakten ze twee openingen waar je een aardewerken pot op kon zetten. Voilà, bakken en stoven maar. Ovcharov doet al jaren onderzoek in Perperikon. Eerder ontdekte hij al twee graftombes, een antiek zegel en relieken van een middeleeuwse heilige in deze stad in de Balkan.