Tag Archives: anderhalf verdienersmodel

Nederlandse moeder loopt stuk op sociale druk

Met name vrouwen die net een kind kregen, leggen zich neer bij een traditionele rolverdeling. Daarbij blijft zij hoofdverantwoordelijke voor huishouden en gezin, terwijl ze vaak ook betaald werk buitenshuis verricht. Vrouwen ervaren extra stress en lopen in dit model een groot risico op armoede. Sociale druk speelt een zeer grote rol bij het ontstaan van deze situatie. Dat bleek eerder al uit de meest recente Emancipatiemonitor, en dat blijkt nu opnieuw uit een proefschrift van Justine Ruitenberg. Waarom? En hoe doorbreek je de status quo?

Probeer in dit vijandige klimaat maar eens de ‘juiste weg’ te vinden…

Het inschikken, redderen en regelen moet in het gangbare anderhalf verdieners model van vrouwen komen. Zij  protesteren daar nauwelijks tegen. Verschillende factoren lijken van belang voor die moedeloosheid. Ruitenberg ontdekte dat de individualisering en het Mars en Venusdenken gemeengoed zijn geworden. Beide ideologieën fungeren als rechtvaardiging van de status quo:

Toch klagen de geïnterviewde moeders nauwelijks over deze ongelijkheden, maar rechtvaardigen deze vanuit karakterverschillen of de ‘natuurlijke’ verschillen tussen mannen en vrouwen. Ongelijkheden tussen mannen en vrouwen worden niet meer gezien als iets gemeenschappelijks dat vrouwen bindt, maar als privékwesties.

Daarnaast botsen vrouwen aan tegen de houding van mensen die voor hen belangrijk zijn. Wat werkgevers en partners doen, heeft namelijk gevolgen voor vrouwen. Vrouwen verliezen hun positie op de arbeidsmarkt vanwege de discriminatie van zwangere vrouwen door werkgevers. De partner perkt keuzes nog verder in. Die houdt, als het puntje bij paaltje komt, vast aan zijn (fulltime) werkweek en weigert echt gezamenlijk verantwoordelijk te zijn voor kind en keuken. Hij helpt hooguit mee, waarbij hij zich vaak beperkt tot de leuke dingen. Wel kind van school ophalen en boodschappen doen, niet de wc pot schrobben.

Een vierde factor is het Libelle ideaalbeeld van het gelukkige gezin. Boze vrouwen zijn eng. Ruzies zijn vervelend, helemaal als je er niks mee opschiet. Moeten erkennen dat je partner geen reden voelt om te veranderen, is ook pijnlijk. In het kader van conflictvermijding en de lieve zorgzame vrouw zijn, kiezen vrouwen uiteindelijk eieren voor hun geld. Waarna ze last hebben van een ongeïnteresseerde man, en extra stress ervaren vanwege het moeten combineren van werk en gezin.

Tot slot hebben we de wortel en de stok. Van oudsher dé twee manieren om een sociale norm te handhaven. Wat de nadelen ook zijn, de anderhalf verdienersmoeder moet genoegen nemen met haar plek. Ze krijgt daarvoor een wortel voorgehouden, in de vorm van complimenten en bevestiging. Als samenleving zeggen we ‘goed zo’ tegen vrouwen die zich schikken. Dat levert een vorm van beloning op, in de zin van sociale goedkeuring, een gunstige inkomenspolitiek, en andere maatschappelijke steun.

De stok:  afkeer. Waag het niet om single te blijven. Vrijgezelle vrouwen mankeren iets, zijn egoïstisch of te veeleisend. Je telt niet mee als vrijgezel. Waag het ook niet om een alleenstaande moeder te worden. Dan heb je gefaald en zijn allerlei maatschappelijke problemen, zoals ontspoorde kinderen, jouw schuld. Waag het niet om zelfstandig te willen leven. Dan ben je een powerfeministe, een bitch die ‘gewone’ vrouwen lastig valt met dwingende dogma’s. Laat die arme vrouwen met rust, naar wijf! Als vrouwen hun natuurlijke aard willen volgen, moet je ze niet tegen houden. Vrouwen willen nou eenmaal niet, en hebben geen ambitie. Toch? Toch?

In alle gevallen loopt het slecht met je af. De alleenstaande vrouw sterft eenzaam in haar armoedige appartementje en wordt daarna opgegeten door haar vijf katten. De alleenstaande moeder bederft de samenleving, dus je mag vrijuit op haar schieten (verbaal). En de carrièrebitch zit aan het einde van een lange werkdag, door iedereen gehaat, huilend op de bank. Had ze maar een lief gezin gehad, in plaats van een carrière, dan was ze vast en zeker veel gelukkiger geweest.

Hoe doorbreek je die moedeloze, ‘het is nou eenmaal zo en zo is het nou eenmaal’ houding? Zowel de Emancipatiemonitor, als het proefschrift van Ruitenberg, leveren enkele interessante inkijkjes op. Het blijkt dat eigen ervaringen en voorbeelden uit de directe omgeving behulpzaam zijn bij het kunnen breken met de dwingende sociale normen.

Bij eigen ervaring gaat het om bewustwording en het zien van de schaduwzijde van het beeld van de gelukkige deeltijdmoeder. Zo geven vrouwen na ontslag, ziekte en/of scheiding vaak aan, dat zij achteraf gezien andere financiële keuzes zouden hebben gemaakt. Want na de scheiding lopen vrouwen veel meer risico dan mannen om te vervallen in armoede.

Daarnaast blijken voorbeelden uit de directe omgeving van groot belang. Met name de boodschappen die je in je jeugd mee kreeg. De Emancipatiemonitor schrijft daarover bijvoorbeeld:

Mensen die wel hebben meegekregen dat het belangrijk is dat ook mannen zorgen en huishouden, willen of hebben dit vaker in hun eigen leven gerealiseerd.

Ook steun van de omgeving, met name de moeder, weegt zwaar:

Zo blijkt onder meer dat moeders die veel uren blijven werken vanuit de wens om economisch zelfstandig te zijn (30 procent van de moeders), daartoe vaak expliciet of impliciet gestimuleerd zijn door een krachtige moeder, of juist door een moeder die klaagde over het huisvrouwenbestaan. Evenals de rol van de werkgever. Moeders die zich duidelijk gesteund voelen in hun carrière door ouders, leraren, partners en bazen, streven vaker een gelijke rolverdeling met hun partner na en willen meer uren werken.

Wat vrouwen nodig hebben zijn goede voorbeelden, goede ervaringen, en steun om daadwerkelijk vrije keuzes te kunnen maken. Zolang overheid, partners en werkgevers het laten afweten, kun je niet van individuele vrouwen verwachten dat zij zichzelf bij hun schoenveters uit het moeras trekken. Helemaal niet als een meerderheid vindt dat de vrouw daarmee in strijd met haar eigen natuur handelt en verandert in een eng wijf.

Tot slot valt de Zesde Clan op dat de rol van collectieve actie onderbelicht blijft. Zowel bij de Emancipatiemonitor, als in het proefschrift van Ruitenberg. Dat viel blijkbaar buiten het onderwerp van beide studies. Keer op keer blijkt echter dat het geïndividualiseerde Mars en Venusdenken, de ‘als het niet lukt is het je eigen schuld’ mentaliteit, ondermijnd kunnen worden door krachten te bundelen. Structureel onrecht kun je het beste collectief aanvechten.

We hebben een veelkleurige feministische beweging nodig, die vrouwen verenigt en steunt bij het opkomen voor je rechten. Voor iedere vrouw zal die steun er anders uit zien, maar wat ons verenigt zijn de maatschappelijke onderwaardering voor vrouwen en het vrouwelijke, en de manieren waarop seksistische patronen ons klem zetten. Op grond daarvan kunnen we elkaar helpen bij bewustwording en concrete stappen zetten om de situatie te verbeteren. Dat werkt. En biedt in sociaal psychologisch opzicht tegenwicht aan de constante kritiek op vrouwen.

Emancipatiemonitor: kostwinnersmodel heeft afgedaan

Het oude kostwinnersmodel, waarbij hij het geld verdient en zij zich over het gezin ontfermt, heeft afgedaan. Nog geen tien procent van de Nederlanders heeft daar nog zin in. Dat meldt de Emancipatiemonitor 2012. Nederlanders hanteren sinds jaren een anderhalf verdienersmodel. Daarbij verdient hij het geld en helpt wat mee in het huishouden, en verdient zij ook wat, maar doet verder vooral huishouden en gezin.

Dat is een veelbetekenende verschuiving. Het betekent dat hij ook voor kinderen zorgt, en dat zij de werkvloer op gaat. Beide seksen hebben op die manier meer kansen om ervaring op te doen op terreinen die horen bij een mensenleven.

Toch is het vreemd dat de wijzer bij het anderhalf model blijft steken. Want Wil Portegijs en Mariëlle Cloïn van het SCP constateren in hun verdiepingshoofdstuk over de taakverdeling (p. 115 en verder) dat de meeste Nederlanders eigenlijk willen dat vrouwen en mannen betaald werk en onbetaalde zorg gelijk verdelen. Dat ideaal staat veelal haaks op de praktijk.

Waarom lukt het niet woorden in daden om te zetten? In hun analyse komen drie punten terug:

1. Als het puntje bij paaltje komt, horen vrouwen voor kinderen te zorgen. Veel Nederlanders vinden formele opvang voor kinderen dubieus. Zelfs voorstanders willen niet verder gaan dan een paar dagen per week. Ouders zijn zelf verantwoordelijk. Alleen, dat woordje ‘ouders’  verhult dat het eigenlijk om moeders gaat. De Emancipatiemonitor constateert dat ”met name de moeder daarom niet of niet te veel buitenshuis zou moeten werken”. Moeder hoort bij de kinderen. Vader veel minder.

Dit punt verwijst naar de conservatieve mentaliteit in Nederland. Zie ook al die advertenties waarin vrouwen in de keuken een taart bakken met hun dochter, terwijl de zoon lekker buiten kan spelen. De kleine meid leert samen met haar moeder ook al vroeg, aan de hand van een roze strijkbout, dat kleding strijken vrouwenwerk is. Mocht een man zich hier al aan willen wagen, dan moet het een makkelijk klusje tussendoor zijn, want hij heeft wel andere dingen te doen.

2. Het is nou eenmaal zo, het heeft geen zin te veranderen. Uit de Emancipatiemonitor blijkt dat een ruime meerderheid van zowel de vrouwen als mannen vindt, dat bij hen thuis de vrouw beter is in het huishoudelijk werk en de zorgtaken. De man verdient bovendien per uur meer geld. Hij is de effectievere kostwinner. Daar verander je niet snel iets aan, en gegeven die situatie is het dan het meest efficiënt als hij de meeste tijd blijft steken in betaald werk en zij de halve uit het anderhalf model blijft.

Hier blijkt een conservatieve mentaliteit keihard samen te gaan met een structurele discriminatie van vrouwen op de arbeidsmarkt. Gecorrigeerd voor alle relevante factoren ontvangen vrouwen gemiddeld 8% minder salaris dan mannen, toont de Emancipatiemonitor aan. Vrouwenbanen leveren bovendien structureel minder op dan mannenbanen. En als je zwanger waagt te worden met een tijdelijk contract op zak, ontslaat de baas je. Logisch dat een gezin gokt op de man als het gaat om het financiën.

3. Manlief wil niet veranderen. Daadwerkelijk taken herverdelen? Ehmmm… Veel mannen roepen dit wel, maar als het erop aankomt gebeurt er dit: ,,….ze zijn nog minder vaak dan vrouwen van plan om de taakverdeling te veranderen.” Voor vrouwen ligt dat anders: ,,Van de vrouwen die een gelijke(re) verdeling van huishouden en/of zorg wensen, is 15% van plan te proberen dit te verwezenlijken. De overige vrouwen hebben vaak het gevoel dat het niet anders kan.” Met andere woorden: ze gaven het op.

De Emancipatiemonitor constateert echter ook dat veel stellen niet zo nodig willen veranderen. Als hij vaker de buiten de deur het geld binnen harkt, vindt zij het eerlijk als ze op haar beurt thuis meer doet. (Dat is wat de Zesde Clan betreft een kip-ei verhaal. Het is zoals het is, we doen dit omdat het nou eenmaal zo is.) Ook stellen stellen zich tevreden met de manier waarop de taakverdeling tot stand kwam. Het gaat dan om vrede hebben met het proces, waarbij de uiteindelijke resultaten minder belangrijk zijn.

Dit leidt tot een ontnuchterende conclusie van de Emancipatiemonitor:

In dit hoofdstuk hebben we gekeken waarom in veel huishoudens de onbetaalde arbeid ongelijk is verdeeld, terwijl de overgrote meerderheid van de vrouwen en mannen aangeven dat dit gelijk verdeeld zou moeten zijn. Dit komt, zo blijkt uit dit onderzoek, zowel omdat ze het toch niet hard genoeg willen, omdat ze vaak niet opgevoed zijn met dit ideaalbeeld en omdat ze het gevoel hebben dat het toch niet lukt de taakverdeling te veranderen.

Zo, die zit.

Is er hoop? Ja, blijkt uit de monitor: ,,Mensen die wel hebben meegekregen dat het belangrijk is dat ook mannen zorgen en huishouden, willen of hebben dit vaker in hun eigen leven gerealiseerd.” Ook de situatie van vrouwen op de arbeidsmarkt is van groot belang: ,,Als vrouw en man even veel uren buitenshuis werken, dan is de kans groter dat ook werk thuis gelijk wordt verdeeld of dat men dat in elk geval zou willen.”

Daarnaast speelt een soort aangeleerde hulpeloosheid een rol. ‘Het is nou eenmaal zoals het is, je kunt niets aan de situatie veranderen’, dat genre. Het is maar de vraag of dit klopt. Zo blijken veel werknemers, man en vrouw, baat te hebben bij mogelijkheden om hun uren betaalde werk flexibel in te vullen. Telewerken helpt. Kinderopvang helpt. En, zeer belangrijk: normen en waarden over wat dé man en dé vrouw behoort te doen, zijn cultureel bepaald. Culturen kunnen veranderen. Mensen zijn flexibel. Verandering is wel degelijk mogelijk. De voorhoede die met minder conservatieve waarden is opgevoed, bewijst dat het wel degelijk anders kan.

UPDATE: Uit Amerikaans onderzoek komt hetzelfde beeld naar voren. Tachtig procent van de vrouwen en zeventig procent van de mannen zouden, net als Nederlanders, een gelijkwaardige relatie willen waarin hij en zij de taken eerlijk verdelen. Ook in de V.S. blijkt er echter een kloof te liggen tussen ideaal en praktijk. Dan gebeurt er dit:

Men’s most common fallback position is to establish a neotraditional division of labor: 70% hope to convince their wives to de-prioritize their careers and focus on homemaking and raising children.  Women?  Faced with a husband who wants them to be a housewife or work part-time, almost three-quarters of women say they would choose divorce and raise their kids alone.  In fact, despite men’s insistence on being breadwinners, women are more likely than men to say they value success in a high-paying career.