Tag Archives: 1001 vrouwen

Vrouwen maken geschiedenis

Vrouwen wonnen dik verdiend bij de uitverkiezing van het beste geschiedenisboek aller tijden door Het Historisch Nieuwsblad. Duizenden mensen die hun stem uitbrachten plaatsten Els Kloek op 1, met de onder haar leiding samengestelde bundel 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Op de tweede plaats eindigde Het pauperparadijs van Suzanna Jansen

Els Kloek en collega’s werkten tien jaar aan 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Het boek bevat de biografieën van opmerkelijke vrouwen die helaas vergeten werden. Maar, zoals het Historisch Nieuwsblad in een mail aan alle kiezers meldt:

Met deze uitverkiezing zijn deze vrouwen niet meer te negeren. Uit de reacties van stemmers blijkt dat zij waarderen dat er ‘eindelijk een boek geschreven is waaruit blijkt dat vrouwen ook geschiedenis hebben geschreven’.

Die lezerswaardering moet Els Kloek deugd doen. Ze geldt als één van de pioniers van vrouwengeschiedenis als academisch erkend vak en geeft in interviews herhaaldelijk aan dat vrouwen een monument verdienen. Daar moesten zij en haar collega’s wel iets voor doen. Aan het Historisch Nieuwsblad vertelde Kloek dat ze hele speurtochten in archieven op touw moesten zetten.

Vaak leverde die zoektocht belangwekkend nieuws op. Zo bleek uit onderzoek dat achter een anonieme, invloedrijke verhandeling over pedagogiek, De la premiere éducation, hugenotendochter Marie du Moulin (1622-1699) schuil ging. Kloek en collega’s konden bewijzen dat zij de auteur was.

Ik vind het geweeeeeeeldig dat deze bundel de eerste plaats behaalde. En zonder lezers zou de uitgave niet zijn verschenen. Kloek zette een succesvolle crowdfunding actie op om de publicatie te bekostigen.  Ook ik doneerde een bedrag. Dus ik ben een tikkeltje vooringenomen als het gaat om dit boek 😉

Enfin. Koop! Lees! Geniet en verwonder je!

Advertenties

Geschiedenis is een feestje van en voor mannen

Geschiedenis? Een genre van mannen, voor mannen, over mannen. Dat beeld rijst op uit een onderzoek van magazine Slate. Het blad bekeek 614 boeken van tachtig Amerikaanse uitgeverijen, gepubliceerd in 2015, en merkte dat de auteur in 75,8% van de gevallen tot de mannelijke sekse behoorde. In het geval van biografieën schrijven deze mannen zelden over het leven van een vrouw. Slechts 6% deed dat. Aandacht voor vrouwen komt vooral van andere vrouwen….

gender_discrimination_resized

Dagblad The Guardian signaleert dat de situatie in Engeland net zo scheef zit. De top vijftig van best verkochte geschiedenisboeken bestaat uit 46 mannen en slechts vier vrouwen. Publicatielijsten uit 2015 kondigen 57 boeken aan. Slechts dertien uitgaven zijn geschreven door een vrouw.

Dit heeft gevolgen voor het beeld van de geschiedenis. De mannen die over mannen schrijven concentreren zich op ‘mannelijke’ terreinen zoals sport, koningen, oorlogen en nog meer oorlogen. De schaarse vrouwelijke auteurs hebben de neiging zich te richten op als ‘vrouwelijk’ gecodeerde terreinen. Bij de biografieën zie je een inhaalslag: bijna zeventig procent van de biografes kiest een vrouwenleven als onderwerp, omdat veel interessante verhalen zo lang ongehoord bleven.

Goede cijfers over de situatie in Nederland heb ik niet gevonden – kan aan mijn zoekmethoden liggen, dus als iemand de link heeft naar een goed onderbouwde cijfermatige analyse zou ik zeggen: mail! Een lijst van zeventig geschiedenisboeken van het Historisch Nieuwsblad wemelt in ieder geval van de boeken van mannen. Tussen alle Jannen en Joosten en Maartens is het flink zoeken naar een Hella S. Haasse of Els Kloek.

Ook duikt in Nederland hetzelfde patroon op als in Engeland en de V.S. Mannen schrijven niet vaak over vrouwen. Als een geschiedenisboek vrouwen een prominente plek geeft, is de auteur meestal een vrouw. Els Kloek stond bijvoorbeeld aan het hoofd van 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Bij biografieën over mannenlevens is de auteur meestal een man. Biografieën over vrouwen komen meestal uit de koker van een schrijfster. Zie de boeken over danseres Olga de Haas, feministe Joke Smit, Koningin Juliana, enzovoorts.

Hoe komt dat? Veel mensen uit het boekenvak reageerden op deze totaal scheve balans, zoals in kaart gebracht door Slate en The Guardian. Een van de verklaringen luidt dat de markt zich richt op feestdagen zoals Kerstmis. Uitgeverijen publiceren rond die tijd boeken die mensen cadeau kunnen geven aan pap, opa of een ander mannelijk familielid. Met dat idee in het achterhoofd neigt de onderwerpskeuze vanzelf naar thema’s die mannen geacht worden interessant te vinden, zoals oorlogen en biografieën over leiders.

Daarnaast speelt de link met media zoals de televisie een rol. Het zijn voornamelijk blanke mannen die een geschiedenisserie in de wacht slepen en afleveringen lang over een bepaald onderwerp mogen praten. Dit bevordert vervolgens de verkoop van hun geschiedenisboeken, waarna deze mannen een groter podium hebben om van hun volgende boek een bestseller te maken. Zo krijg je vanzelf een elitegroep die de toon zet – en die toon is mannelijk gecodeerd.

Uitgeefster Lara Heimert wil ook naar de bredere sociologische context kijken:

“We have a real problem in publishing, but it’s not just a publishing problem,” Heimert wrote. “What is it about the way we educate our children that channels women toward literature departments and men toward history and politics departments? What are our assumptions—and by ‘our’ I mean publishers, booksellers, book reviewers &c—that lead us to publish history books for Father’s Day and fiction and memoir for Mother’s Day? Are these based on data or merely stereotypes?

Kortom, we hebben nog een lange weg te gaan…..

Seksisme alarm: ”Emo’s reis” van prof. dr. De Boer

Emo’s Reis, van prof. dr. Dick E.H. de Boer. Toen ik dat boek uit 2011, over de pelgrimage van de dertiende eeuwse abt Emo, in de bieb aantrof bij de nieuwe boeken, nam ik het gelijk mee. Middeleeuwse handschriften! Kerkelijke kunst! Pelgrimages! Prachtig uitgegeven, vol foto’s, waaronder beelden die De Boer maakte toen hij de route van Emo reconstrueerde. Wat kon er mis gaan met zo’n mooi, geleerd boek?

Nou, veel. Allereerst de manier waarop De Boer en zijn uitgever het boek positioneren, en wat er in het echt gebeurt. Volgens de tekst op de achterflap schetst Emo’s reis het landschap en de samenleving in het Europa van het begin van de dertiende eeuw. In zijn inleiding licht De Boer toe dat hij de microscoop van Emo’s leven gebruikt als een telescoop ”om de grote wereld daarbuiten waar te nemen”. Hij ziet zijn werk als ”een perfecte gids om het Europa van de vroeg 13e eeuw te leren kennen” (pagina 43).

Dat klinkt universeel en algemeen menselijk. Maar Emo studeerde aan de universiteiten van Oxford en Parijs. Instituten die vrouwen expliciet uitsloten (zegt De Boer er niet bij.) Als abt bewoog Emo zich bovendien in kerkelijke kringen. De machtselite tolereerde vrouwen daar alleen als zwijgende maagd of moeder (zegt De Boer er niet bij). Vanuit dat standpunt bekijkt de professor niet ‘de samenleving’. Als lezer krijg je geen algemeen en universeel, maar ‘fallocentrisch‘ beeld – een term uit de koker van Hélène Cixous en Luce Irigaray om aan te duiden dat de helft vergeten wordt.

Ik wilde mijn innerlijke feministe sussen en gewoon genieten van Middeleeuwse cultuur. Toch had ik het aan het slot van de circa veertig pagina’s tellende inleiding alsnog helemaal gehad met De Boer. Dat hij met Emo centraal van de ene naar de andere man wandelt, soit. Maar die paar keer dát hij dan eindelijk een vrouw opvoert, doet bij dat op een manier die neerkomt op grammaticaal seksisme.

Grammaticaal seksisme? Ja. Dat gaat zo (vetgedrukte woorden van mij):

  • pagina 19, de eerste vrouw die de Boer noemt. Context: Emo, een neef van abt Emo, wil op het terrein van zijn boerenhoeve een kloostertje stichten. ”Zijn vrouw scheidde van hem vanwege zijn plannen”, schrijft De Boer. Even later: ”Bovendien stribbelden de echtgenoten van Emo’s zusters tegen”.
  • Man man man, nog meer mannen. Dan schrijft De Boer op pagina 25 over de Hollandse graaf Albrecht van Beieren, die in 1370 naar Praag reisde ”om zijn dochter uit te huwelijken”.
  • pagina 37 ”Voor Lotharius’ carrière was bepalend dat zijn moeder stamde uit het Romeinse patriciaat”
  • pagina 39, over keizer Hendrik VI. Die overlijdt. Daarna, schrijft De Boer, ”bleef zijn weduwe achter met hun pas 2,5 jaar oude zoontje Frederik”
  • Zelfde pagina: ,,…dus koos Philips voor een Byzantijnse bruid – een dochter van de keizer Isaak Angelos”

Alleen Hildegard van Bingen ontsnapt aan deze praktijk, en ”ene Thecla” die De Boer vluchtig aanhaalt in een stukje over middeleeuwse pelgrimages, waar verder vooral mannelijke pelgrims uitgebreid aan bod komen.

Ik kan me voorstellen dat je als geschiedkundige moeite hebt om de namen van de zusters van een neef van je hoofdpersoon te vinden. Misschien waren die inderdaad onbekend. Maar de hoogste adel leverde vele bronnen op, waar ook de vrouwen in voorkomen. Zoals de weduwe van keizer Hendrik VI. Het gaat om Constance van Sicilië. De Boer móet haar naam weten, maar hij neemt de moeite niet om haar in zijn tekst een identiteit te geven. Hij doet haar af met ‘zijn weduwe’.

Dit taalgebruik is een schoolvoorbeeld van het routinematig en als vanzelfsprekend marginaliseren van vrouwen. Mensen doen zoiets vaak onbewust. De Boer stond er vast niet bij stil dat hij, in een context die vrouwen toch al marginaliseert, vrouwen nog verder in de marge drukt. Maar onbewust seksisme is ook seksisme. Met dit type taal reduceert hij vrouwen tot anonieme aanhangsels van een man. ”Een van de beste werken over de Middeleeuwen”, zoals de achterflap Het Parool citeert, past zodoende in een lange traditie van mannen die over mannen schrijven en vrouwen niet eens een naam waardig achten. Doodzonde.

BONUS Wil je wél over met name genoemde vrouwen lezen? Probeer dan eens Travels with a Medieval Queen, waarin Taylor Simeti de reis reconstrueert die Constance van Sicilië in 1194-95 ondernam om haar aanspraak op de Siciliaanse troon veilig te stellen. Of lees dit artikel over vrouwen en mystiek in de dertiende eeuw, de beweging waarvan vrouwen als Hildegard van Bingen en Hadewijch deel uit maakten. Of naslagwerken, zoals het deel over de middeleeuwen uit de reeks De Geschiedenis van de Vrouw en 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis.

Libris Geschiedenisprijs nomineert 1001 vrouwen

Geweldig nieuws voor historica Els Kloek en collega’s. De jury van de Libris Geschiedenisprijs zette 1001 Vrouwen op de longlist. Dit overzichtswerk over vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis werd gekozen uit een stapel van driehonderd andere titels. In september maakt de jury bekend of 1001 Vrouwen ook de shortlist haalt. Het boek maakt dan kans op de prijs, 20.000 euro.

De publicatie van 1001 Vrouwen werd mede mogelijk gemaakt door crowdsourcing en sponsoring van particulieren. Ook de daaropvolgende tentoonstelling en lezingenserie konden rekenen op een opvallend grote, warme belangstelling van mannen en vrouwen uit alle lagen van de bevolking. Expositie en lezingen zijn inmiddels gestopt, maar mensen kunnen nog steeds een speciale serie postzegels aanschaffen.

Naast 1001 Vrouwen zette de jury ook ander werk van vrouwelijke auteurs op de longlist. Edwina Hagen schreef een biografie over  Rutger Jan Schimmelpenninck, die leefde van 1761 tot 1825. Ze besteedt daarin ook ruime aandacht aan

Catharina Nahuys, ‘la belle Madame Schimmelpenninck’, die haar mans politieke aspiraties deelde en haar charmes inzette om ze te helpen verwezenlijken.

Aldus de Volkskrant. Daarnaast haalde Eva Vriend de longlist met haar boek ‘Het nieuwe land’. Aan de hand van haar eigen familiegeschiedenis geeft ze een beeld van het ontstaan van de polder Flevoland. 

Boek 1001 Vrouwen nu al toe aan tweede druk

Het boek 1001 Vrouwen is nog niet uit, of uitgeverij VanTilt kan al een tweede druk van de persen laten rollen. Het project van historica Els Kloek om vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis aan de vergetelheid te ontrukken, is aan alle kanten een succes. Crowdfunding bracht 76.000 euro in het laatje om het boek te bekostigen. Behalve een tweede druk verschijnen bovendien zes vrouwenportretten op een serie speciale postzegels.

De postzegels tonen de ontdekkingsreizigster Alexandrine Tinne, de schrijfster Belle van Zuylen, de Utrechtse heldin uit de Tachtigjarige Oorlog Trijn van Leemput, de schilderes Maria van Oosterwijck, de landsvrouwe Maria van Bourgondië en de theologe Anna Zernike. Prinses en straks koningin Máxima neemt het eerste setje zegels in ontvangst.

Dat iemand als Máxima de postzegels ontvangt, tekent de populariteit en de hoge aaibaarheidsfactor van 1001 Vrouwen. Niet alleen kan projectleidster Els Kloek rekenen op steun in woord en daad van talloze donateurs, maar het project biedt ook een explosie aan creativiteit. Zo zijn de postzegels een ontwerp van Roosje Klap, terwijl Irma Boom tekende voor het bijzondere design van het boek. Zij bedacht onder andere het gebruik van licht roze gekleurd papier en de bijzondere belettering op de rug van het boek.

1001 Vrouwen zorgde ook voor een uitstapje naar de mode. Mensen kunnen bijvoorbeeld een speciale editie van het boek kopen, die je als een handtasje mee kunt nemen. Bovendien ontwierpen Arlette van Laar en Yolet Wefers Bettink een aantal papieren jurken op basis van het ontwerp van boek en expositie.

Wie meer wil weten kan tot en met 14 mei 2013 terecht bij een serie lezingen van Els Kloek en collega’s, in steden zoals Amsterdam, Nijmegen en Bergen. Sprekers behandelen thema’s zoals vrouwen in de politiek, of individuele vrouwen, zoals architecte Margaret Staal Kropholler (13 mei 2013) en verzetsheldin Kenau Hasselaar, over wiens leven momenteel een film in de maak is. De tentoonstelling 1001 Vrouwen loopt nog tot 20 mei 2013 (Bijzondere Collecties, Oude Turfmarkt in Amsterdam).

Adopteer een vrouw

Een unieke sponsoractie brengt de uitgave dichterbij van een boek met portretten van Nederlandse vrouwen uit het verleden. Historica Els Kloek maakt gebruik van internet en sociale media om de publicatie te bekostigen door middel van crowdfunding. Veertig procent van het benodigde bedrag is al binnen. Nu de resterende zestig procent nog. Jij kunt ook meedoen. Adopteer een vrouw, wordt haar peter of meter, en draag bij aan de uitgave van het boek waar haar biografie in staat!

Judith Leyster zoekt een peter of meter… Word jij dat?

Het boek 1001 Vrouwen zou je kunnen zien als de schriftelijke weerslag van jaren historisch onderzoek voor een digitaal Vrouwenlexicon. Onder leiding van Kloek werkten 250 deskundige auteurs aan profielen van vrouwen die op de een of andere manier een rol speelden in de politiek, de kunsten en de economie en wetenschap. De website voorziet zodoende in unieke kennis over een vergeten deel van de Nederlandse geschiedenis.

Supporters die het project en het bijbehorende boek steunen, sponsorden al een aantal vrouwen. Met motivaties als:

“Zij trok zich niets aan van conventies en ging geheel haar eigen weg.”

“Het werk van haar is schitterend, leerzaam en een pioniersactiviteit.”

Zij heeft veel voor de ontwikkeling van de kinderpsychologie betekend en in de oorlog joodse kinderen verborg en daarmee bewees dat zij stond voor bepaalde principes.”

“Omdat Judith Leyster een belangrijke vrouwelijke kunstenaar uit de Hollandse 17e eeuw is en nog teveel in de schaduw staat van haar mannelijke collega-schilders.”

Kortom, allemaal vrouwen die erkenning verdienen. Je kunt de publicatie van 1001 vrouwen al steunen vanaf vijftien euro, en krijgt dan als dank een uitnodiging voor de boekpresentatie en gratis toegang tot een bijbehorende tentoonstelling.