Libelle ontdekt dat we allemaal van Aarde komen

Wat een plezierige verrassing. Het 16-22 januarinummer van Libelle blijkt deze week een M/V special te hebben. Natuurlijk rept de kaft van M/V-verschillen, want dat verkoopt. Hetzelfde geldt voor de WTF ondertitel over manipulatief huilen. Lees je de artikelen echter, dan is de boodschap juist dat man en vrouw veel meer op elkaar lijken dan je misschien zou denken. Na Nederland ontdekt nu ook Libelle dat we allemaal van Aarde komen. Wat fijn!

Libelle is een fenomeen in Nederland en heeft invloed op het gedrag. Zo becijferde de Rabobank dat sommige steden veel meer winkelomzet draaien dan je op grond van allerlei factoren zou verwachten. De bank spreekt van een Libelle-effect: als Libelle zegt dat je ergens gezellig kunt winkelen, reizen meer mensen naar die stad om te winkelen.

Helaas treedt dat Libelle effect ook in negatieve zin op. Het blad legt een grote nadruk op moederschap, het thuis gezellig maken, en relaties onderhouden. Als je van je man houdt komen netelige kwesties zoals de verdeling van huishoudelijke taken en wie welk betaald werk verricht toch vanzelf in orde? Zo ontstaat een ‘roze wolk‘. Met als resultaat dat vrouwen financieel en sociaal kwetsbaar worden, en nog steeds opdraaien voor het schrobben van de wc. Mede daardoor zie ik zo’n blad als een propagandamachine voor het anderhalf verdienersmodel, waarbij vrouwen, zogenaamd uit vrije wil, op allerlei manieren moeten inschikken.

Kortom, ik heb grote twijfels bij Libelle. Maar het moet gezegd: juist gezien die maatschappelijke invloed vind ik het groot nieuws dat het blad, zij het met een aantal jaren vertraging, het werk van Cordelia Fine ontdekt. Eigenlijk lijken man en vrouw verdacht veel op elkaar, schrijft Libelle. Zou het dan toch waar zijn? Als Libelle het zegt, moet het zo zijn ;)

Het blad laat verder wetenschapsjournaliste Asha ten Broeke aan het woord en portretteert een aantal vrouwen die een ‘typisch mannenberoep’ uitoefenen. De vrachtwagenchauffeuse, de brandweervrouw, allemaal benadrukken ze dat ze lol hebben in hun werk en dat je je als vrouw prima kunt handhaven in een door mannen gedomineerde omgeving.

Dat soort voorbeelden zijn erg belangrijk. Als meisjes zíen dat een vrouw een vrachtwagen bestuurt, weten ze dat zijzelf zoiets ook zouden kunnen doen. Het verbreedt hun horizon.

Kortom, complimenten.

Handleiding: hoe interview je vrouwen

Hoera, vanaf nu hoef je nooit meer na te denken over vragen die je bekende vrouwen stelt. Interviews genereren wordt een makkie met deze twee handleidingen. Hoe interview je een schrijfster, en hoe interview je vrouwelijke muzikanten/componisten. Vergeet ook de commentaren niet. Daarin geven lezers nog wat behulpzame aanwijzingen en nuttige adviezen. Zoals:

Be sure to describe what she’s wearing. Also whether she looks comfortable or uncomfortable in these clothes and how they affect her attractiveness.

Succes verzekerd! Bonus: vragen die je stelt aan vrouwelijke artiesten, als ze ergens op of bij een rode loper staan.

Oscars geven vooral blanken en mannen een kans

En de Oscar gaat naar…. een blanke man! We weten alleen de namen nog niet. Vrouwen komen er structureel slecht vanaf bij dit Hollywoodfeestje, maar dit jaar is het wel heel erg. Vrouwen ontbreken nagenoeg geheel. Vooral het lot van regisseuse Ava Duvernay komt hard aan. Daarnaast zijn dit ook nog eens de meest blanke Oscarverkiezingen sinds 1998. Filmcritici spreken al van ‘een zwarte dag’ voor alles wat niet blank en mannelijk is.

Borsten zijn natuurlijk altijd welkom in Hollywood.

Tuurlijk kun je zeggen ‘Oscars, boeien!’ Maar het gaat wel degelijk ergens over. Het gaat over de verhalen die erkenning krijgen, wie gehoord wordt en wiens talent we koesteren. Bovendien brengen de Nederlandse bioscopen veel Amerikaanse films. Dus wat de V.S. naar voren schuift, zien we hier ook.

Wat dat betreft spreekt het boekdelen welk soort film het Oscar comité tot de besten rekent. Acht masculiene films die mannelijke thema’s behandelden en vooral mannelijke acteurs in beeld laten verschijnen, met titels als Boyhood en Birdman en American Sniper. Het wachten is op het meesterwerk Sniperman & boys, vast en zeker dé hit van 2016.

De duistere keerzijde is dat keuzes van het Oscarcomité ook aangeven wie er niet toe doet. Vooral Duvernay’s afwezigheid in de categorie beste regisseur zorgt voor veel ophef. Juist omdat het zo voorspelbaar was dat de jury die regisseuse niet wilde eren, en dat voorspelbare element bevestigt allerlei vooroordelen en patronen van marginalisering.

Duvernay bracht Selma, de enige ‘beste film’ waar het niet draait om een blanke man. Selma werd alom bejubeld als een meesterwerk. Maar daar hield het op:

She ticked all the boxes. Made a movie about a historical figure whom people know. Made a movie about a man. Great reviews. Great lead performance. I don’t know what else Ava DuVernay could have done. […] It’s not that anyone is asking for special favors here. DuVernay made a movie worthy of a nomination. But still, she was shut out.

Behalve Duvernay schitteren vrouwen (en niet-blanken) ook door afwezigheid in andere categorieën. Beste soundtrack? Er staan alleen mannen op de lijst. Scenarioschrijvers? Opnieuw alleen mannen. Cinematografie? Nee, alleen mannen. Dat er nog vrouwen op de lijst staan komt vooral door categorieën als beste actrice, beste vrouwelijke bijrol, en kostuums.

Wie doen die nominaties eigenlijk? Hoe ziet het Oscarcomité eruit? Goh, wat een aparte samenstelling. De groep is verdacht blank (94%), mannelijk (76%) en flink op leeftijd – 63 jaar. We hebben hier duidelijk te maken met het zoveelste geval van blanke mannen die blanke mannen vooruit helpen. Dat leidt tot supersaaie ‘verkiezingen‘ en eenheidsworst.

Het is moeilijk moeilijk om bij dit soort structurele wanverhoudingen niet te vervallen in seksisme-vermoeidheid. Gelukkig weten zeer veel mensen zich te verzetten tegen apathie. De Oscars worden op dit moment samengevat in twee woorden: seksistisch en racistisch. Op sociale media zoals Twitter versturen mensen aanklachten onder noemers als  #OscarsSoWhite, #diversity en #Oscarnoms. Burgerrechtenactivisten plannen protesten. Enzovoorts.

Ooit moet deze massale weerzin tegen seksistische en racistische nominaties vruchten afwerpen. Tot die tijd zullen vrouwen en mensen met een gekleurde huid alle zeilen bij moeten zetten om in de marge mee te ‘mogen’ doen. Schande. En kunnen we wellicht inspiratie opdoen bij het Internationaal Film Festival van Rotterdam, met een themaprogramma over ‘het’ feminisme.

Film wakkert belangstelling voor codebreeksters aan

Leve The Imitation Game. De film vertelt het verhaal van Alan Turing, die in Bletchlye Park Nazicodes brak en zodoende het verloop van de Tweede Wereldoorlog beïnvloedde. In het kielzog daarvan komt er ook aandacht voor de rol van vrouwen. Wist je bijvoorbeeld dat vrouwen tweederde deel van de werknemers in Bletchley Park uitmaakten? En dat vrouwen net zo goed codes kraakten?

Keira Knightley speelt codebreekster Joan Clarke in The Imitation Game.

Het geheimzinnige werk rondom codes breken geldt in de beeldvorming als het terrein van mannen. Auteur Tessa Dunlop stelt die perceptie graag bij met haar boek The Bletchley Girls. Aan het einde van de oorlog waren vrouwen op Bletchley Park ruim in de meerderheid. Ze vormden maar liefst tweederde deel van het personeelsbestand.

Onder andere de vrouwen van het Canadese leger, de zogenaamde Wrens, vielen op. Over één van hen, Anne V. Hereford, kwam een documentaire uit – In Search of Anne. Daarnaast produceerde Canada in 2012 een miniserie, The Bletchley Circle. Het verhaal speelt zich af in de jaren vijftig en draait om vier voormalige Wrens, die hun wiskundige talenten gebruiken om de misdaad te bestrijden.

Waar ze ook vandaan kwamen, de vrouwen opereerden in een tijd met duidelijke rollenpatronen. Ook op Bletchley Park vertegenwoordigden ze de tweede sekse:

These women were born in an era when they did what they were told,” she explains. “They were second fiddles to men. They weren’t expected to have a career. And yet they found themselves in this job they couldn’t even talk about, half of them not knowing what they were doing. The women of Bletchley weren’t the stars – they were the worker ants.”

Voor deze vaak jonge vrouwen vormde het geheime werk op Bletchley Park het hoogtepunt van hun loopbaan, aldus Dunlop. Daarna was het weer afgelopen met de pret, en zakten ze veelal terug in een ‘normaal bestaan’ als moeder en huisvrouw.

Rolpatronen en stereotypen zorgden er ook voor dat vrouwen minder kansen kregen om carrière te maken. Actrice Keira Kneightley, die codebreekster Joan Clarke speelt in de film:

It took Joan at least a year [to rise from the secretarial pool] even though she’d been recommended by a professor at Oxford [and not by Turing]. And then she wasn’t paid the same as the guys. It’s still the same feminist argument today: There’s no place at the table and if there is, there’s no equal pay.

Onderdeel van die misstanden vormde de gewoonte om het werk van vrouwen anders te benoemen. Mensen denken bij het woord ‘genie’ tot op de dag van vandaag automatisch aan een (blanke) man. Mannen zijn briljant. In dit geval: briljante codebrekers. Vrouwen? Nee, die doen iets anders – iets met minder status.

Neem het voorbeeld van Margaret Rock. Zij brak de code van de Enigma machine van de Duitse geheime dienst. Anderen weigerden Rock echter te erkennen als codebreekster:

Margaret was described as “the fourth or fifth best of the whole Enigma staff and quite as useful as some of the professors”, yet was only ever referred to as a ‘linguist’, never a code-breaker.

Een taalkundige, geen wiskundige en al helemaal geen codebreekster. Vanwege dat soort etiketten en percepties ontbrak haar naam lange tijd in het rijtje Alan Turing, Dilly Knox en andere mannen, die wél lof en eer kregen als briljante codebrekers.

Als individuele vrouwen al meer bekendheid kregen, bleef de nadruk vaak liggen op hun liefdesleven en hun band met beroemde mannen. Het filmverhaal van The Imitation Game maakt zich daar ook enigszins schuldig aan. Het scenario sluit Joan Clarke op in de ondersteunende rol van muze en liefje van Turing. Hetzelfde gebeurt in krantenartikelen naar aanleiding van de film. Gaat het een keer over Clarke, besteedt de journalist de meeste alinea’s aan haar relaties, verlovingen en huwelijk.

Kortom, er valt nog een wereld te winnen als het gaat om het zien en serieus nemen van het werk van vrouwen. Gelukkig kunnen belangstellenden steeds meer materiaal vinden. Dat is een positieve ontwikkeling – al die boeken, documentaires en series stellen stereotiepe beelden bij en laten zien dat vrouwen veel meer deden dan je misschien zou denken….

Orthodoxe joodse krant wist vrouwen letterlijk uit

Premier Angela Merkel liep mee tijdens de grote protestmars in Parijs, na de aanslag op het blad Charlie Hebdo. Maar dat zou je niet zeggen als je het beeldmateriaal bekijkt in de Israelische krant HaMevaser. Deze orthodox Joodse uitgave wiste voor publicatie alle vrouwelijke wereldleiders uit. Het is niet voor het eerst dat dit gebeurt in kringen van ultra-conservatieve media.

Heeej, liepen er echt alleen mannen mee?

Vrouwen verdwijnen op allerlei manieren uit beeld en uit de geschiedenis, maar deze methode is wel heel erg drastisch. Gewoon uitgummen die vrouwen. Behalve Angela Merkel wiste HaMevaser ook de Parijse burgemeester, Anne Hidalgo, en het EU-hoofd van buitenlandse zaken en veiligheid, Frederica Mogherini. Van de Deense minister-president Helle Thorning-Schmidt bleef alleen een hand over, helemaal links in beeld.

Ultra-orthodoxen doen dit wel vaker. Zo besloot de Joods-Amerikaanse krant Der Tzitung in 2011 om Hillary Clinton weg te Photoshoppen uit een andere historische foto, die van Obama en medewerkers terwijl ze de aanval volgen die Osama bin Laden het leven kostte. Niet alleen vrouwen zelf, maar ook met hen in verband gebrachte producten zijn het doelwit. Zo besloot de Hamodia daily vrouwenschoenen uit een foto te wissen.

Inmiddels ligt dit soort censuur steeds meer onder vuur. Nadat vervoersmaatschappijen in Jerusalem jarenlang vrouwen weerden uit reclames op bussen, kwam protestgroep Yerushalmim in actie. In 2012 gaf het hoogste gerechtshof van Israel de groep gelijk. De vrouwen keerden terug op het beeldmateriaal. Wie weet komt HaMevaser ook tot inkeer.

Taal maakt gedrag mannen steeds vaker zichtbaar

Feministe Mary Daly kon in de jaren zeventig nog schrijven dat vrouwen beroofd waren van hun vermogen om de wereld te benoemen. Inmiddels zijn we veertig jaar verder. Vrouwen lanceren steeds vaker termen om duidelijk te maken hoe zij de wereld ervaren. Een aantal nieuwe termen richt zich daarbij specifiek op het (bekritiseren van) gedrag van mannen. Mansplaining kende je waarschijnlijk al. Maar manslamming? Of manspreading? En wat doet Nederland met taalgebruik om duidelijk te maken wat mannen doen?

Tot een jaar of vijftig geleden beschikten vrouwen over weinig mogelijkheden om openlijk kritiek te uiten op het gedrag van mannen. Alleen al financieel en juridisch waren vrouwen te afhankelijk om een kritische houding aan te nemen. In Nederland trouwden de meeste vrouwen, en die waren tot 1956 handelingsonbekwaam. Hun man moest akkoord gaan met vakanties, grotere aankopen, verhuizingen enzovoorts.

Tegenwoordig beschikken vrouwen echter meestal over de juridische status van zelfstandig mens. Ze hebben vaker een eigen inkomen, en gebruiken computers en de sociale media. Dat hebben mannen geweten. Vrouwen beginnen mannen aan te spreken op hun gedrag. En verzinnen de woorden die ze nodig hebben om duidelijk te maken wat er aan de hand is.

Die trend heeft sterk te maken met de opkomst van het feminisme. Onder andere wetenschapster Maaike Meijer maakte duidelijk dat feminisme ook te maken heeft met taalgebruik. Waarom domineert bijvoorbeeld overal ‘hij’ in onze taal? Waarom is zij standaard ‘zijn’ XYZ? Nog steeds een actuele kwestie:

Mannen worden in kranten, talkshows en voxpops bijna standaard met hun achternaam genoemd. Vrouwen heten bij hun voornaam, zijn bovendien ‘vrouw van’. En als een wetenschapper/ filosoof/schrijver een vrouw is, dient dat apart te worden vermeld. Zonder die kwalificatie gaat men blind uit van een man. […] Sinds 1949 zijn we wat dit betreft geen bal opgeschoten, want ook in onze tijd is het masculiene in de taal nog altijd de norm.

Als het gaat om losse woorden zie ik vooral als trend dat we eufemismen afschaffen. Dankzij de ijver van een groep academici en journalisten is het woord ‘straatintimidatie’ bijvoorbeeld in zwang gekomen, als korte, duidelijke term voor gedrag van mannen, waar eerst vooral omschrijvingen voor gebruikt werden (‘vrouwen naroepen op straat’ en varianten daarvan).

Hetzelfde gebeurde met het woord ‘loverboy’. De aanduiding staat voor jongemannen die kwetsbare meisjes inpalmen en daarna de prostitutie indrijven. Loverboy klinkt veel te vriendelijk. Alsof liefde een rol speelt in het geheel. Mensen gaan er steeds vaker toe over om in plaats daarvan te spreken van ‘pooierboys’. Dan weet iedereen meteen dat het hier gaat om een vorm van criminaliteit en uitbuiting.

Ook Engelstalige feministen zijn zeer actief op taalgebied. Vaak zetten ze ‘man’ voor een werkwoord, om er zo een kritische lading aan te geven. Zo kennen vrouwen de lange geschiedenis van mannelijke ‘experts’ die hen wel eens even zullen uitleggen hoe de wereld in elkaar zit. Tot de uitvinding, in 2008, van de term mansplaining. Geen enkele man kan nu nog neerbuigend zeggen ‘ik weet beter dan jij hoe het zit’. Dan kunnen vrouwen onmiddellijk terugslaan met ‘mansplainer!’. In Nederland gebruiken mensen dit woord inmiddels ook gretig.

Mannen kunnen ook niet langer wijdbeens in het openbaar vervoer zitten terwijl de rest zwijgt en tandenknarst. Behalve dat het onbeleefd is om dit te doen, zien vrouwen haarscherp in dat het om meer gaat dan ‘alleen maar’ teveel ruimte innemen:

Maar de waarden die aan onze lichaamstaal kleven staan wel degelijk ongezien geschreven: ruimte innemen, laten zien dat je er bent, dat vinden we sterk en machtig. Wie haar benen moet sluiten en plaatsmaakt voor haar onverschrokken medepassagier, wordt ook geestelijk bescheiden.

Dankzij Amerikaanse feministen hebben we nu een woord om dit probleem te benoemen en bespreekbaar te maken: ‘manspreading’. De eerste vervoersmaatschappij heeft ‘te breed zitten door mannen’ al opgenomen in de huisregels – man, doe dit aub niet.

En nu is daar manslamming. De observatie dat mannen op straat gewoon doorlopen, in de automatische veronderstelling dat anderen wel voor ze opzij gaan. Vrouwen begonnen te experimenteren met manieren om dit patroon te doorbreken. Bijvoorbeeld door het mannengedrag te kopiëren en op hun beurt ook door te lopen.  Vele, vele botsingen volgden. Want mannen maken in de regel geen ruimte voor anderen. Zij doen aan manslamming.

Dit soort woorden zijn niet alleen nuttig om ervaringen van vrouwen te omschrijven. Ze definiëren en problematiseren situaties die te lang onzichtbaar en daardoor vanzelfsprekend waren. Vrouwen kunnen taal vervolgens gebruiken om verandering te eisen:

change begins by pointing out what needs changing. All of these stories happened because women started speaking up about these things, started saying, you need to make room for us here. Whether we’re talking about the subway or the sidewalk or sex, guys, you need to not have selfishness as the default. And the easy cure for manspreading is simple manners.

Vooruitgang!

Lees vrouwen: zeg me wie ik ben

De Spaanse auteur Julia Navarro oogstte veel succes met ‘Zeg me wie ik ben’, vertaald door Marjan Meijer. Vorig jaar kwam de roman zelfs in een Engelse vertaling uit als audioboek, zodat nog veel meer mensen zich in het verhaal kunnen storten van een journalist, Guillermo Albi, die het leven van zijn overgrootmoeder Amelia Garayoa probeert te ontrafelen. Ook ik begon te lezen, maar ik legde het boek op pagina 835 weg met gemengde gevoelens – net niet helemaal uitgelezen. Ik werd het zat. Hoe kan dat?

Voor Lees Vrouwen 2015 was deze roman voor mij een makkelijke keuze. De uitgangspunten van Zeg me wie ik ben klinken uitstekend. Een vrouwelijke hoofdpersoon, die opgroeit in het Spanje van de jaren twintig en dertig, en die betrokken raakt bij alle grote conflicten van de vorige eeuw – de Spaanse Burgeroorlog, de Tweede Wereldoorlog, de koude oorlog. Inclusief romantiek en spionage. Klinkt spannend en veelbelovend, kom maar op!

Ik worstelde echter met dit boek. Uiteindelijk kom ik erop uit dat de structuur van het verhaal mij tegenstaat. Navarro neemt de journalist als leidraad. Hij krijgt opdracht van familieleden om het levensverhaal van Amelia te ontdekken en te beschrijven. Ze stellen als voorwaarde dat hij alles in chronologische volgorde moet doen. Die instructie geven ze ook aan personen waarmee de journalist contact opneemt: ze vertellen hem alleen wat er op dat moment speelde.

Dat betekent ten eerste dat Guillermo van hot naar her reist. Amelia is drie weken in Londen. Hij naar Londen. Ze gaat een maandje terug naar Spanje. Hij vliegt ook terug naar Spanje. Amelia ging indertijd weer terug naar Engeland. Hup, Guillermo stapt ook weer in het vliegtuig terug naar Engeland. Zo stuitert Guillermo in het rond, en de lezer met hem.

Het is net alsof Navarro ook wel doorheeft dat dit omslachtig is. Verschillende keren laat ze een personage zeggen: ‘ja, Guillermo, ik begrijp dat je dit niet leuk vindt, maar de afspraak is nou eenmaal dat je alles stapje voor stapje zelf moet ontdekken. Kom maar terug als Amelia hier weer terug kwam, dan praat ik ook weer verder’.

Ten tweede betekent deze structuur dat het verhaal van Amelia op een afstandelijke manier, met onderbrekingen, tot je komt. Anderen vertellen over Amelia. Net als je die afstand overbrugt hebt en lekker in haar verhaal zit, gooit Navarro je er weer uit. Dan verplaatste Amelia zich en moet Guillermo ook weer op reis. Dat leidt tot saaie passages over reisarrangementen, hotels en korte, vlak geschreven introducties van nieuwe informanten. Ik ervoer dat als hinderlijke onderbrekingen.

Daar komt bovenop dat ik me als lezer ergerde aan verschillende personages. Navarro maakt bijvoorbeeld een karikatuur van Guillermo’s moeder. Ze zeurt, foetert hem uit omdat hij zijn loopbaan als journalist volgens haar te grabbel gooit, en vraagt daarna of haar jongen wel gezond eet. Getver. Ook maakt Guillermo cynisch gebruik van de diensten van zijn moeder en andere vrouwen (eten, seks, de was). Want hij is zo jongensachtig sexy en onweerstaanbaar dat ze hem alles vergeven, schrijft Navarro verschillende keren. Nou, als ik een van zijn vriendinnen zou zijn, had ik die egoïstische Guillermo allang mijn huis uit geschopt.

Tenslotte had ik moeite met de verschillende vormen van melodrama in het boek. Redelijk aan het begin van het verhaal blijkt bijvoorbeeld dat Amelia haar huwelijk ontvluchtte en daarbij haar zoontje achter liet. Deze keuze achtervolgt haar en ze doet steeds opnieuw pogingen weer contact te krijgen met haar zoon.

Het ligt aan de lezer wat die met zulke passages doet. De een vindt dat Navarro op een pure en prachtige manier beschrijft hoe Amelia worstelt met haar rol als moeder, en probeert haar zoon te zien. Ikzelf vond deze passages juist tenenkrommend. Als lezer voelde ik veel meer sympathie voor de familie, die Amelia afraadt contact te zoeken omdat het toch steeds weer eindigt in fysieke worstelingen, gejank en geruzie. Wat ook inderdaad iedere keer gebeurt.

Beide leeservaringen zijn ok. Het betekent vooral dat dit niet mijn boek was. Uiteindelijk gaf ik de worsteling op. Misschien kan ik ooit nog de moed opbrengen die laatste 200 pagina’s te lezen, maar ik ben er even klaar mee. Zeg me wie ik ben: waarschijnlijk een cynische lezer, die weinig geduld heeft met de onlogische opzet van Guillermo’s speurtocht, en die niet goed tegen vrouwen kan die huilend uitroepen ‘maar ik ben toch je moeder’.

Kritiek Jinek richt zich vooral op uiterlijkheden

Eva Jinek is de eerste en enige met een talkshow laat op de avond. Dat hebben we geweten. De media ontploften bijna toen Jinek een rokje droeg. Want je zag Het Been. En kon die ongemakkelijke bank niet weg? Kwam Pauw maar terug…. Ondertussen bezweek Jinek bijna onder de druk van Vertegenwoordiger Aller Vrouwen die Alles Goed MOET doen want anders dan. Iedereen stond stijf van de zenuwen, zoals het NRC schreef. UPDATE Zie ook: Het Jinek afzeiken is begonnen. Zó voorspelbaar is dit fenomeen….

Jinek begint in een beladen klimaat. Allereerst persoonlijke perikelen. Jeroen Pauw wilde niet samen met Eva Jinek, aldus het NRC, dus treden ze apart op, met Jinek in de rol van ‘de tijdelijke vervanger’ van Pauw. Daar bovenop komt de druk van de eenling:

Dit type opmerking ontstaat in een klimaat waarin vrouwen de minderheid zijn. Ze kunnen niet zichzelf zijn, maar vertegenwoordigen hun sekse. Vanuit die positie MOET een pionierster het waar maken. Want als Jinek mislukt, mislukken vrouwen als groep. Zie je wel! Je moet die lichtgewichten ook geen talkshow laten leiden…. Zie ook:

In Nederland lijken professionele televisierecensenten deze en andere vormen van seksisme enigszins te onderkennen. Zo schreef Hans Beerekamp in het NRC dat Jinek vaak op eieren moet lopen, omdat het succes haar door menigeen niet gegund wordt.

Onder andere op Twitter leveren mensen het levende bewijs van die observatie. Allerlei mensen leveren op de persoon gerichte kritiek via #jinek. Wat doet dat mens in hemelsnaam op de televisie:

 5 min.5 minuten geleden  Eefje past zich wel aan vanavond.i.p.v. van kort rokje nu netjes de benen bedekt met leren pijpen..
 3 min.3 minuten geleden  Mis de levenservaring bij Eva Jinek. Het gaat te snel met haar loopbaan. Wanneer gaat Pauw weer beginnen?
 5 jan. Onbegrijpelijk dat weer plaatsmaakt voor terwijl Pauw net op stoom komt… De onnavolgbare wegen van de publieke omroep.
 4 min4 minuten geleden Ooit is er iemand geweest die dacht dat Eva Jinek ergens aanleg voor had.
Een anonieme reaguurder bij de NRC-berichtgeving wist bovendien wel waarom Jinek Pauw mocht vervangen:
Die hele Jinek is ook maar omhoog gehyped omdat enkele kerels blij waren een stukje boezem van haar te zien. De helaasheid straalt er in ieder geval aan alle kanten af, we hadden niks beters dus kiezen we Jinek.
‘Die hele Pauw is ook maar omhoog gehyped omdat enkele wijven blij waren een stukje  borstkas van hem te zien”. Klinkt uiterst dubieus, nietwaar? Dat komt omdat dit type aantijging zo seksistisch als de pest is.
Waarna berichten volgden dat circa 100.000 mensen afhaakten bij de tweede avond van ‘de blondine‘, zoals De Telegraaf haar omschrijft. Jeroen Pauw blijft ondertussen gewoon Jeroen of Pauw heten, afhankelijk van het medium. Krantenkoppen geven hem de geruststellende boodschap dat de kijkcijfers tegenvallen, maar dat hij beslist niet van de buis wordt gehaald.
Jinek krijgt die ruimte niet. Er kan in haar geval blijkbaar maar 1 verhaal bestaan: het was om te beginnen al niks, en goh, inderdaad, het is niks, en het kan ook nooit wat worden. Wij willen Pauw terug! Waarbij opvalt dat vooral mannen Pauw terug willen. Vrouwen weten wel beter.
Een vrouw kan pas enigszins ontspannen een late night talkshow doen, als er meerdere late night talkshows van vrouwen zijn. Dan wennen mensen er vanzelf aan en kunnen we hen op hun eigen merites beoordelen, in plaats van commentaar leveren op lichaamsdelen zoals een been of een boezem. Hopelijk hoeven we daarvoor niet te wachten tot 2063. (O wacht…)

Vrijheid van meningsuiting

De Zesde Clan begon in augustus 2010. Al die jaren vermeed ik de ik-vorm. Het was in mijn stukken altijd ‘De Zesde Clan vindt, De Zesde Clan ziet’.  Nooit ‘ik vind, ik zie’. Ik bleef liever verscholen achter een lichte sluier van anonimiteit – een lichte, want iedereen die echt moeite deed kon mij heus wel achterhalen.

Dat deed ik destijds omdat ik wist dat feministen kunnen rekenen op bakken met haat. Ik wilde geen gedoe. En ik was bang dat ik ook hoon en verwijten over me heen zou krijgen. Dat ik bedreigingen zou ontvangen met verkrachting en moord, of eerst moord en dan verkrachting.

Ik begon me echter steeds meer te ergeren aan mijn eigen gedrag. Waarom zo moeilijk doen? Moest ik mij soms schamen? Is feminisme een vies woord? Bovendien ontving ik die bedreigingen toch. Het maakte geen moer uit of ik schreef als ‘De Zesde Clan’ of als ‘ik’. Ik was een vrouw met een mening, op internet, dus reden genoeg voor haat en hoon.

Daarom nam ik per 1 januari 2015 een besluit. Voortaan schrijf ik mijn artikelen in de ik-vorm. Ik kondigde dit niet expliciet aan, maar vaste lezeressen van dit weblog hebben de verandering van toon misschien wel opgemerkt. Hup, vooruit, voortaan zal ik met open vizier, op een persoonlijkere manier, mijn opiniestukken en nieuwtjes de wereld in sturen.

Nauwelijks een week nadat ik mijn schroom had overwonnen, besloten gemaskerde mannen in Parijs de redactie van het blad Charlie Hebdo binnen te vallen en het op een schieten te zetten.

Ooo neeeeee, dacht ik. Charlie Hebdo, met al die dode journalisten en cartoonisten. Oooo neeee, zei ik, en dacht aan mannen die vrouwen dood schieten, anonieme haters die vrouwen op internet bedreigen, de vrouwen die toespraken af moesten zeggen, onder doken, extreme maatregelen namen om hun websites en mailboxen te beveiligen, of actie eisten van hun uitgever omdat trollen de boel plat dreigden te leggen. Oooo neeee…..

Je mening geven? Soms betaal je er een hoge prijs voor. En je weet niet wanneer het jouw beurt is. Wanneer je iets zegt of tekent of schrijft waardoor een ander zo over de rooie gaat, dat hij – meestal een ‘hij’ – over gaat tot dreigen en erger.

Als het gaat om de tragedie rondom Charlie Hebdo laten mensen op dit moment massaal zien dat je je niet kunt laten koeioneren door dit soort agressieve types. Hun duisternis bestrijd je door je stem te verheffen, en door je eigen licht stralender te laten schijnen.

Ik sluit me daar bij aan. Ik zeg expliciet: De Zesde Clan is een feministisch weblog, gemaakt, geschreven en gepubliceerd door Ingrid van Amelsfort. Wie mijn goed onderbouwde opiniestukken wil beantwoorden met ‘lelijke hoer, ik kom je platneuken’ (letterlijk citaat) moet dat vooral doen.

Vergeleken met alle tragedies en moordpartijen, zoals die van dit moment in Parijs, stelt deze ene actie natuurlijk weinig voor. Maar zoals weblog Shakesville dat zo mooi weet te verwoorden: iedere bijdrage telt. Soms lijkt die bijdrage gering, niet meer dan een theelepeltje vol. Maar het is wel mijn theelepeltje. Als slechts 1 meisje of vrouw iets van troost, herkenning en erkenning vindt in deze kleine vrouwvriendelijke kamer van het enorme, meestal vrouwenhatende internet, ben ik al tevreden.

Vrouwen zijn niet gek. Wij zijn mensen, met gevoel en verstand. We Wéten het, diep van binnen, als we belazerd en gekleineerd worden. Dat Weten kun je niet tegen houden met hoon, haat, de sprookjes van damesbladen, seksuele intimidatie of moord. Dat Weten is krachtig als de zonsopgang.

De Gereedschapskist: GAGFUW

Kende u de afkorting GAGFUW al? De letters staan voor voor Global Accords Governing Fair Use of Women, oftewel het Universele Verdrag over het Vrije Gebruik van Vrouwen. Dit begrip komt uit de koker van internetfeministe Twisty Faster en was bedoeld als een ironische grap met een serieuze ondertoon. Want in de praktijk lijkt het te vaak net alsof dat fictieve verdrag écht bestaat.

Twisty definieerde GAGFUW als volgt:

that set of customs, institutions, behaviors, laws, taboos, narratives and traditions by which women are constrained to a sex class. The accords spring from the core belief that women are essentially indistinct from sex. From that core belief emanate the various provisions justifying — to name but a few — compulsory femininity, marriage, rape, cosmetics, thong underwear, discrimination, sexism, street harassment, misogyny, prostitution, pornography, anti-abortion legislation, compulsory pregnancy, and domestic violence.

Een hele waslijst, maar wat Twisty probeert aan te geven, is dat oppervlakkig gezien verschillende verschijnselen dezelfde overtuiging als basis hebben. Vrouw = seks  en/of gebruiksvoorwerp. Met voor vrouwen ingrijpende gevolgen, want we worden zodoende niet gezien, laat staan behandeld, als een volwaardig mens:

Men get to be whole people at all times. Women get to be objects, or symbols, or alluring aliens whose responses you have to game to “get” what you want. This is why Silicon Valley Sexism. This is why Pick Up Artists. This is why Rape Culture.

In Nederland lijkt alles ok. Wij zijn een ordentelijk, welvarend land met een functionerende regering. We lijken geen GUGFAW te hebben of uit te voeren. Kijk je echter wat nauwkeuriger, dan blijken we ook in Nederland nog steeds uit te gaan van de vrouw als handig hulpmiddel:

  • De SGP vindt het volkomen normaal om een zwangere vrouw onder curatele te stellen en haar te beperken in haar bewegingsvrijheid. In de optiek van deze partij is zij niet meer dan een willoze envelop, waar na negen maanden een gezonde baby uit moet komen.
  • Verschillende politieke partijen benutten iedere kans om de prima functionerende abortuswet van Nederland te ontmantelen. Zij gebruiken argumenten die getuigen van een grote minachting voor de vrouw als mens, met intelligentie, normen en waarden.
  • Massale seksualisering van meisjes en de spullen (zoals speelgoed) die specifiek op meisjes gericht zijn.
  • Vrouwen als seksobject in reclames, in de modewereld, de autobranche, de gamesindustrie
  • De enorme druk op vrouwen om een heteroseksuele relatie aan te gaan.
  • Waarna zij binnen die relatie stelselmatig de halve van het anderhalf verdienersmodel wordt. Zij moet inschikken, flexibel zijn en haar taken als moeder de huisvrouw combineren met een parttime baantje van niet meer dan drie dagen per week, méér is egoïstisch en bot. De kosten van kinderopvang gaan ‘natuurlijk’ af van haar salaris.
  • Relaties, vooral die met je mannelijke partner, zijn het allerbelangrijkste voor vrouwen. Je moet die relatie goed houden. Dus wees lief en zorgzaam en zeik niet over huiselijk geweld, de verdeling van betaalde en onbetaalde arbeid, of andere ‘lastige’ kwesties.

Kortom, de scherpste kantjes lijken er van af. Maar ondertussen. Bovendien zijn veel rechten van vrouwen van recente datum. Ook in Nederland, waar gehuwde vrouwen tot 1956 handelingsonbekwaam waren. Dat betekent dat iedere winst kwetsbaar blijft:

I could swell with pride at all the progress in women’s rights since Zadie Lee’s time, celebrating the hard-won freedom that she and her generation secured for us today. Or I could, just as reasonably, look back in numb terror, counting how few generations separate me from women who had the same voting rights that my cats do right now. How easy it would be to take my rights away, turning the last century into a weird tangent in a history that has mostly featured women as what Zora Neale Hurston once called “the mules of the world.”

Zelfs in landen die hun zaakjes goed op orde lijken te hebben, resulteert het GUGFAW-verdrag regelmatig in vormen van geweld. Als vrouw hoef je de straat maar op te gaan of je bent al vrij wild. We vinden het echter zo normaal dat vrouwen op deze manier behandeld worden, dat veel pogingen om de intimidatie tegen te gaan blijven steken in goede bedoelingen.

Zo proberen mensen in Nederland via een petitie straatintimidatie strafbaar te stellen. De teller bleef steken op 16.000 stemmen. Er zijn 40.000 handtekeningen nodig om het onderwerp op de politieke agenda van de Tweede Kamer te krijgen. Ter vergelijking: je krijgt in Nederland al boetes als je je hond ergens laat poepen waar het niet mag. Maar vrouwen lastig vallen? Doen!

Soms resulteert het GAGFUW in een daadwerkelijke prijs voor het gebruik, ook seksueel, van een vrouw.  Voor een bedrag van rond de 12 dollar (2.000 naira) kunnen mannen bijvoorbeeld in Nigeria, via Boko Haram, een seksslavin ‘bruid’ op de kop tikken.

GUGFAW resulteert ook in andere ernstige, systematische vormen van geweld. Overal in de wereld verkrachten mannen vrouwen. Want ze hebben recht op het gebruik van vrouwen, en de pakkans is toch nihil. Dus wat let je. Die verkrachtingen krijgen onder bepaalde omstandigheden een structureel karakter. Zo zijn meisjes en vrouwen een specifiek doelwit van gangs in El Salvador. De bendes ontvoeren en verkrachten hen, en dumpen de lijken daarna in ondiepe graven. Verkrachting dient ook als goedkoop oorlogswapen. Bijvoorbeeld in de Congo.

Ook alleenstaande vrouwen zijn kwetsbaar. In veel conservatieve landen hebben zij een man nodig om hen te beschermen tegen het geweld van andere mannen. Ontbreekt die, dan krijg je:

Veel gezinnen hebben alleen een vrouw aan het hoofd, want de mannen zijn dood, of ze vechten of ze hebben nog een paar andere gezinnen. Die vrouwen hebben geen bescherming. Dus ze worden verkracht. […] De verkrachters zijn kampbewoners, maar ook veiligheidspersoneel. Nota bene de mannen die hen zouden moeten beschermen. Veel vrouwen houden hun mond uit angst voor hun reputatie – de eer van de familie!

Kortom, de vrouw als gebruiksvoorwerp kent vele verschijningsvormen. Sommige vormen lijken relatief onschuldig, zoals vrouwen die in het openbaar hun mening geven, toebijten dat ze ‘een goede beurt’ nodig hebben. Hahaha, ja, goeie opmerking, maar niet heus. Andere vormen leiden echter tot grootschalig geweld tegen vrouwen, inclusief doden en verminkte vrouwen.

Dat stopt pas als mensen, mannen voorop, vrouwen als mensen gaan zien bij wie het allereerst gaat om hun persoonlijkheid, hun prestaties, standpunten en burgerrechten. Dat geweld stopt pas als mensen er rekening mee houden dat vrouwen ook verstand, gevoel en een eigen wil hebben. De vrouw als mens, inderdaad een revolutionair idee…

Missie Aarde neemt het slechtste van SF over

Trots presenteert omroep VPRO een Nederlandse science fiction komedie, Missie Aarde. Het jaar: 2063. De hele wereld is overstroomd, alleen Nederland overleefde dankzij de dijken. Zeven astronauten moeten van de premier op ruimtemissie, om een andere bewoonbare planeet te ontdekken, maar verzanden onderweg in hilarische The Office-toestanden. Top! Totdat je merkt dat de fantasie ophield bij huidskleur en gender. Blanke mannen domineren het beeld.

‘What’s wrong with this picture?’

Missie Aarde neemt met dit uitgangspunt de slechtste kanten van science fiction over. Ondanks hoopvolle ontwikkelingen in 2014 domineren blanke mannen dat genre nog steeds, zeker als het gaat om film en televisie. Als vrouwen al voorkomen in science fiction verhalen, krijgen ze vaak een problematische behandeling, volop seksistische stereotypen, seksualisering en verschillende andere vormen van marginalisering, zoals het Smurfin-principe – één geïsoleerde vrouw van betekenis in het verhaal, temidden van de mannen.

Deze problemen komen terug in Missie Aarde. Het verhaal draait om een bemanning van zes blanke mannen en een (1) blanke vrouw. Kim van Kooten is in deze opzet de Smurfin. De enige andere actrice die mee mag doen is Beppie Melissen, als minister van Ruimtezaken. Maar de politiek gezien belangrijkste figuur, de premier,  is ”natuurlijk” ”gewoon” ”weer” een blanke man. Want Nederland en een vrouwelijke premier? Onbestaanbaar. Zelfs in science fiction.

Van Kooten is niet alleen geïsoleerd. Als enige vrouwelijk bemanningslid marginaliseert Missie Aarde haar ook op andere manieren. Zo is ze geseksualiseerd. Ze draagt als enige een blauw pakje, terwijl wit overheerst bij de mannen. Ze draagt ook het strakste uniform, met blote armen en kekke laarsjes. Alleen de minirok ontbreekt nog, bij wijze van spreken.

In een artikel over de serie, in VPRO-gids 1 (pagina 12, het kader) vertelt de actrice bovendien iets over haar rol waarin zij zich opnieuw onderscheidt van de mannen:

Zat ik daar als enige vrouw tussen de mannen die allemaal grappen maakten. Ze werden steeds erger en viezer… [….] Ik maakte me wel druk of mijn rol niet saai was, als enige serieuze vrouw tussen de grappige mannen. Maar je hebt die normale mensen ook nodig in een comedy als dit, en mijn rol ontwikkelt zich.

Zal best, maar had die rol van ‘de normale’ niet door één van de zes mannen opgepakt kunnen worden? Waarom mogen de mannen op het gebied van humor wel los gaan en moet Van Kooten als ‘normaal’ contrast dienen?

Haar rol duidt bovendien op weinig gevoeligheid voor andere seksistische tradities. Zoals die van het stellige ‘vrouwen zijn niet grappig’. Het duidt ook op een mechanisme wat Virginia Woolf al aan de kaak stelde: de vrouw als spiegel die mannen twee keer zo groot weergeeft. ‘Kijk ons mannen in het bijzijn van die normale vrouw eens gek en grappig doen! RHAAAAA!’

Ik twijfel niet aan de goede bedoelingen van de maker, blanke man Tim Kamps (en zijn broer Wart). In hetzelfde VPRO-artikel legt Kamps enthousiast uit dat hij een echte SF-fan is. Als jongetje volgde hij bijvoorbeeld trouw Star Trek The Next Generation. Fijn voor hem, maar bij de Star Trek series had je tenminste nog zwarte vrouwen, Aziaten, zwarte mannen, een Rus (zeer gewaagd in Koude Oorlogstijd) en zelfs een keer een vrouw als kapitein. Missie Aarde doet in vergelijking daarmee een stap terug.

Bovendien kun je ook als fan van het genre je ogen niet langer sluiten voor het blanke mannenprobleem van sf. Het gebrek aan diversiteit ligt internationaal steeds meer onder vuur. Pogingen van blanke mannelijke makers om hun privileges te verdedigen, kunnen op steeds minder sympathie rekenen.

Kamps had zich rekenschap kunnen geven van dat debat. Hij had het voorbeeld van Sean Munger kunnen volgen, of andere genderbewuste mannen. Maar dat deed hij niet. Dat is het probleem met ‘beschaafd seksisme': mensen kiezen niet bewust tégen vrouwen en mensen met een gekleurde huid, maar bevoordelen (onbewust) blanke mannen. Met als resultaat dat Kamps blind het problematische gebrek aan diversiteit in SF kopieert en continueert. De VPRO stuurde hem helaas niet bij. De verhaalopzet van Missie Aarde kreeg ongehinderd groen licht.

Het moge duidelijk zijn: ik vind de uitgangspunten van Missie Aarde op het gebied van ras en gender op z’n zachts gezegd problematisch. Het is een keuze van makers om in hun fictieve verhalen en werelden blanke mannen centraal te stellen. Ook Kamps maakte zijn keuzes. En zijn Missie Aarde past zodoende eerder bij 1950 dan 2063. Een gemiste kans.

De VPRO zendt op 9 januari de eerste aflevering uit. Als groot fan van zowel The Office (de originele, Engelse variant) als SF ga ik natuurlijk kijken. Maar met zeer gemengde gevoelens.

Ida Simons besluipt je van achteren

Jaaaaaaaa, 2015! Allereerst aan alle lezeressen en lezers: gelukkig nieuw jaar en dat 2015 veel vrede, voorspoed en geluk mag brengen.

2015 is ook het begin van Lees Vrouwen. Ik zie uit naar een jaar vol leesavonturen. Met als eerste boek: Een Dwaze Maagd, van Ida Simons. Wat een geweldig begin van Lees Vrouwen. Ik kan de leeservaring alleen maar als volgt omschrijven: Simons begint lichtvoetig, kabbelend, beschrijvend. Ze wiegt je een beetje in slaap. Tralala, niets aan de hand….Ondertussen besluipt ze je echter van achteren, om je aan het einde van het verhaal genadeloos neer te steken met één trefzekere houw van haar scherpe zwaard. Een Dwaze Maagd is niet voor watjes….

Een dwaze maagd draait om de 12-jarige Gittel. Haar ouders hebben een moeilijk huwelijksleven vol conflicten. Als de ruzies te erg worden neemt haar moeder haar mee naar oma, die in Antwerpen woont. Daar raakt Gittel bevriend met Lucie Mardell. Ook bouwt ze een mooie vriendschap op met de vader van Lucie, die haar piano laat spelen in zijn huis.

Het boek is bijzonder vanwege de sfeertekening van een Joods milieu in de jaren dertig. Daarnaast gaat Simons zeer behoedzaam om met informatie. Er gebeurt iets, als lezer vorm je je een bepaalt beeld van de situatie, totdat je opeens veel later in het verhaal andere informatie krijgt. Opeens kantelen situaties. Je moet je beelden drastisch bijstellen. Dat bedoel ik met het ‘van achteren besluipen': opeens vallen er kwartjes, en realiseer je je dat de gebeurtenissen iets zeggen over de aard van mensen, de betekenis van vriendschap, de prijs die je betaalt als je een ander bestaan op wilt bouwen. Wil je een wijze of een dwaze maagd zijn? Wat betekent dat?

Sorry als dit vaag klinkt, maar ik wil niet teveel plot weggeven. Dat zou het zorgvuldige web verbreken. Lees het boek, lees door, en laat je (soms pijnlijk) verrassen….

Joanna Russ-categorieën:

Auteur en critica Joanna Russ maakte een kwalitatieve analyse van patronen in de manieren waarop wij als samenleving omgaan met het werk van schrijfsters. Bij Ida Simons tref je er daar een aantal van aan.

1. Het werk werd vergeten

Uitgeverij Cossee ‘herontdekte’ Een Dwaze Maagd. De roman verscheen oorspronkelijk in 1959 en kende enig succes. Simons overleed echter vlak daarna, in 1960. Veel recensenten menen dat de roman daardoor in de vergetelheid belandde. Simons deelt dit lot echter met zoveel andere schrijfsters, ook zij die zeer oud werden, dat er echt iets meer aan de hand is. Joanna Russ omschrijft dit patroon als ”bad faith: Unconsciously create social systems that ignore or devalue women’s writing.” Zie ook het werk van Elaine Showalter op dit gebied, en de eindeloze lijsten van vergeten en nu weer herontdekte schrijfsters/wetenschapsters/kunstenaressen enz.

2. Dubbele moraal

Als cultuur verwachten we van een man andere dingen dan van een vrouw, en we kennen daar ook een andere waarde aan toe. Dat verschil werkt ook door in de literatuur:

Het voornaamste is dat zich twee normen ontwikkelden: je had literatuur en je had vrouwenliteratuur. De tweede categorie was per definitie een product van huisvlijt, huiselijkheid en benepen burgerlijkheid.

De dubbele moraal betekent dat een man tot op de dag van vandaag over onderwerpen kan schrijven zoals ingewikkelde familieverwikkelingen, vriendschap en liefdesrelaties, en alom lof en eer krijgt. Doet een vrouw echter hetzelfde, dan volgen neerbuigende kwalificaties. Zo omschrijft een lezer Een Dwaze Maagd als volgt:

Ik hoorde de naam Joop ter Heul tijdens het lezen in mijn oren rond zoemen, hoewel ik nooit een boek over haar gelezen heb. Het is een soort meisjesliteratuur, een chicklit uit de betere kringen

Chicklit! Tuurlijk.

3. ‘Ze schreef wel, maar ze schreef er slechts eentje’.

Veel mensen noemen alleen Een Dwaze Maagd. Dat wekt de indruk alsof dit haar enige werk was. Ida Simons schreef echter veel meer.  Onder andere

  • De novelle Slijk en sterren, onder het pseudoniem C.S. van Berchem
  • Poeziebundel Wrange oogst, met gedichten uit de periode 1940-1945
  • Als water in de woestijn, fragmenten en verhalen die na haar dood verschenen
  • Fantaisie-Inpromptu en Het gelukkige paar, in de uitgave ‘Ter herinnering aan Ida Simons-Rosenheimer’

De grote belangstelling voor Een Dwaze Maagd brengt uitgeverijen er hopelijk toe dit werk te bundelen en in een mooie, goed verzorgde uitgave op de markt te brengen. Ida Simons, en wij als lezers, verdienen dat.

Jaaroverzichten: vrouwen centraal

Jaaaaa, rond de jaarwisseling verschijnen de overzichten. Jaarhoroscopen, de Belangrijkste Momenten, mijlpalen, gezichtsbepalende gebeurtenissen, enz enz. Bij de Zesde Clan staan vrouwen centraal. Dus verzamelden we jaaroverzichten die gender en/of vrouwen als leidraad nemen. Plus: de grootste feministische staking ooit (en geen krant schreef erover).

Feministische opstand ‘Vaga de Totes’ in Barcelona, 2014. Met deelname van 600 vrouwenorganisaties.

Op naar de overzichten! Tijdschrift Opzij stelde een feministisch jaaroverzicht samen met veel aandacht voor het buitenland, zoals de misdaden van Boko Haram, maar ook nieuws uit eigen land. Zoals de Opzij Literatuurprijs voor Saskia de Coster en de controverse rondom Thierry Baudet, een volgeling van dating-goeroe Julien Blanc.

Ook tijdschrift Lover besteedde aandacht aan een overzicht van feministische hoogtepunten in 2014. Nederland komt nog (stavaza 30 december), maar het blad constateert alvast dat het een goed jaar was voor het Britse feminisme. UPDATE: Het Lover-jaaroverzicht. Het tijdschrift kon maar vier hoogtepunten bedenken, waarvan één het eigen jubileum betrof. Voor de rest:

een lijst met feministische dieptepunten in Nederland schreef zichzelf bijna.

2014 was ook het jaar waarin vrouwenemancipatie best ruimte kreeg in Nederlandse media, als het maar ging om kritiek op ‘het’ feminisme. (Iedere keer als iemand praat over ‘het’ feminisme denkt De Zesde Clan: snel, waar ligt hét Feministische Hoofdkwartier? Waar is hét Ultieme Handboek? Waar kan ik dé Zestien Principes van de Enige Ware Feministe ondertekenen? Maar goed, ‘het’ feminisme dus). Feminisme is gevaarlijk, volgens Marije Vonk. Het feminisme is tandeloos, riep Sebastien Valkenberg. Feministen zijn laf en apologetisch, aldus Sophie Merle. Oh, en wisten we al dat de emancipatie af is? Klaar, voltooid, punt.

Boodschap begrepen. ‘Het’ feminisme was in 2014 weer eens helemaal kapot. En totaal overbodig geworden, want mannen zeggen dat de emancipatie voltooid is. Dus dan is dat zo. Aan diverse helder denkende mensen de taak om de stinkende brei van misdaden tegen de logica in te dammen. En gelukkig redde Beyoncé de situatie. Zodat Het Parool eind oktober een pleidooi kon publiceren over scholen. Die moeten aandacht besteden aan het belang van feminisme:

Ik leerde tot mijn verbazing dat zowel mannen als vrouwen feminist kunnen zijn en dat het feminisme niets anders betekent dan sociale, politieke en economische gelijkheid voor mannen en vrouwen. Zoals Emma Watson ons laatst duidelijk uitlegde: ‘Het feminisme gaat niet over vrouwen die mannen haten, het gaat over gelijkwaardigheid voor zowel mannen als vrouwen.’

Ja, echte eye-openers, mensen… Zie ook: Feminisme is voor iedereen, van bell hooks.

Enfin, jaaroverzichten. Women&Hollywood richtte zich op het witte doek. Wat waren de beste films over vrouwen in 2014? Het weblog opent de lijst met 1.000 times good night, een film over een oorlogsverslaggeefster. Ook rolprenten zoals Maleficent, horrorfilm The Babadook en tekenfilm The Tale of Princess Kaguya haalden het.  Naast films maakte Women&Hollywood ook een overzicht van de beste, door vrouwen geregisseerde documentaires van 2014.

Literair tijdschrift Tzum stelde een overzicht samen van de beste boeken van 2014. Tzum is een van de weinige bladen die oog heeft voor gender en schrijfsters een serieuze kans geeft. Dat blijkt ook uit dit overzicht. Veel schrijfsters mogen hun favoriet noemen, en onder de voorgedragen werken komen relatief veel boeken van schrijfsters voor. Zoals Roxy van Esther Gerritsen, Niña Weijers‘ debuutroman De consequenties (meerdere keren genoemd), en Honderd uur nacht van Anna Woltz.

Nog meer cultuur bij Buzzfeed. Wat waren de beste feministische nummers van 2014? Op 1 komen Beyoncé en Nicki Minay met Flawless (remix). Ook Mary J. Blige, Lorde en Taylor Swift scoren hoog. Natuurlijk kan een rebels lied over taboe-onderwerp menstruatie niet ontbreken:

Engelstalige media zoals Mic bekeken het jaar door een Amerikaanse lens en maakten een overzicht van de 39 meest iconische feministische momenten. Net als Opzij hier veel aandacht voor de Nobelprijs voor Malala Yousafzai, maar ook de honderdste vrouw in het Amerikaanse congres en een vent die vrouwen naroepen op straat probeerde goed te praten op een Amerikaanse televisiezender. Hij kreeg fantastisch weerwoord van cabaretier Amanda Seales.

Beheers je het Spaans? Neem dan eens een kijkje bij mannen die zich in 2014 aan de zijde van het feminisme schaarden, zoals Miguel del Arco, een lijstje met de nieuwe gezichten van het Spaanse feminisme, zoals Nerea Loron, feministisch actievoeren via internet. Oh, en ook in Spanje moeten mensen moeite doen om akelige vooroordelen een halt toe te roepen.

Tegelijkertijd, ondanks die vooroordelen, was Spanje het toneel van de grootste feministische staking ooit. In Barcelona gingen dit jaar tienduizenden mensen de straat op:

it literally affects half the Spanish population, and not many news sources thought it was “newsworthy”. We first saw the story on Mic and then on the Demotix. But we were hard pressed to find it elsewhere on the web. These groups were protesting for women’s rights such as maternity leave and abortion clinics, violence against women, labor reforms that deepen inequality already faced by women, and the cuts to social welfare and utilities that increase the hours women devote to the care and attention of people. The protesters were made up of over 600 feminist organizations, which took place after a recent 3-day student strike.

600 feministische organisaties. Die met hun tienduizenden in actie kwamen rondom zaken zoals bezuinigingen, geweld tegen vrouwen, reproductieve rechten, de situatie van vrouwen op de arbeidsmarkt en in de zorg. Maar nee, niet nieuwswaardig…..?????

Kortom, er is nog veel werk aan de winkel. Op naar een feministisch 2015!

Vrouwen, mannen en literatuur

In de aanloop naar Lees Vrouwen 2015 brengt De Zesde Clan graag wat achtergronden onder de aandacht. Waaronder discussies over schrijfsters en de mannelijke canon, en een boeiend essay over literatuur, wie we identificeren als serieuze auteur, wie niet, en wat gender daar mee te maken heeft.

Dat vrouwen mensen zijn, moet steeds opnieuw herhaald worden. Want mensen, vrouwen dus ook, zijn sociale wezens. Waarom is dat van belang voor Lees Vrouwen 2015? Nou, mensen worden psychologisch en sociaal beïnvloed door machtsverhoudingen, vooroordelen en tradities. Dat uit zich vervolgens in hun gedrag. Ook als het gaat om lezen, schrijven en wie er meestal vandoor gaan met de lof, eer en prijzen (hint: meestal geen vrouwen. En al helemaal geen vrouwen met een getinte huidskleur).

De literaire wereld probeert bovenstaande genderkwestie in de regel angstvallig buiten de deur te houden. Zo begon eind jaren negentig een project om een nieuwe literatuurgeschiedenis te produceren, die de officiële normen weer decennia lang vast legt. In het Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde stonden prompt mensen op – in 2001, niet 1950, mocht je dat denken – om ervoor te pleiten dat gender eindelijk meegenomen zou worden als integraal onderdeel van deze afwegingen.

Dat was namelijk niet eerder op een fatsoenlijke manier gebeurd. Terwijl uit alles blijkt dat de sekse van de auteur een cruciale rol speelde in de literatuurgeschiedenis:

…de bijdragen die vrouwen hebben geleverd aan het literaire productie-proces blijken bepaald te zijn door allerhande factoren, die onlosmakelijk verbonden zijn met middeleeuwse machtsstructuren. […] Poëticale opvattingen – en in het kielzog hiervan canonvorming en literatuurgeschiedschrijving – zijn subjectief en cultureel. Niet alleen geletterdheid (in het Latijn) is een factor die vrouwelijke auteurs aan de zijlijn plaatst, maar ook de opvattingen over de vrouwelijke natuur in het middeleeuwse waardenstelsel zijn strijdig met het optreden van een vrouw als auteur.

Dat was in de middeleeuwen zo, en nu nog steeds. Als je hier geen aandacht aan besteed, kom je uit op een kritiekloze herhaling van bestaande machtsverhoudingen.

Die machtsverhoudingen zijn er namelijk nog steeds. Niet zo expliciet als in voorgaande eeuwen, maar misschien daarom juist moeilijker te zien en moeilijker te bestrijden. Zeker als mensen een wetenschappelijk sausje gieten over aloude stereotypen.

In die culturele en psychologische mannenwereld krijgen vrouwen nog steeds signalen dat zij niet voldoen aan de norm van ‘schrijver’. Nog steeds merken vrouwen regelmatig dat anderen hen niet serieus hoeven te nemen. Auteur Katherine Angel geeft deze context weer in een essay met de ironische titel Gender, Blah Blah Blah:

Being underestimated — by men, by women, by themselves — is something most women have in common. We have to work harder from the outset to resist being dismissed, to attain equal footing, and then to maintain it. It’s endless, repetitive work, cut across and intensified by yet other assumptions based on accent, skin color, class, education, dress. And it’s a powerful thing, the learnt reflex to look at a woman and see someone who is by definition unaccomplished, a novice; someone’s disciple, companion, muse; someone with no power or expertise of her own.

Niet zo vreemd dus, dat vrouwen moeite hebben om zichzelf een plek te geven in de literaire traditie. Vanaf Bijbelse tijden ontnamen mannelijke machthebbers vrouwen het recht om dingen een naam te geven en een visie op de wereld te vormen. Wees stil, hou je mond, gehoorzaam, was eeuwenlang de boodschap.

De wereld draaide en draait om mannen. Tot op de dag van vandaag moeten critici benadrukken dat het altijd een keuze van de auteur is, als die een fictief verhaal schrijft zónder relevante vrouwelijke personages, en/of seksistische cliché’s gebruikt.

Christine de Pizan, een van de moedigen die de pen oppakte.

Weten vrouwen desondanks genoeg zelfvertrouwen op te bouwen om toch de pen ter hand te nemen, dan moeten ze maar hopen dat anderen hun werk op waarde weten te schatten. Want ook die anderen zitten vast aan een mannelijke canon, de man als norm voor het universum. Hun keuzes maken dat regelmatig pijnlijk duidelijk. Beroemd voorbeeld: de jury van de Libris Literatuurprijs, die eerst vrouwen afserveert omdat ze teveel over persoonlijke wissewasjes zouden schrijven. Om daarna een man te bekronen voor een roman over zijn kinderen:

De jury stelde: “Je moet het maar durven. Schrijven over het aller, allergewoonste, dat tegelijkertijd het meest dierbare is: je eigen kinderen”, aldus het juryrapport.

Schrijven over huiselijke of persoonlijke dingen is dus helemaal niet erg. Als je een man bent. Als vrouw kun je je er echter maar beter verre van houden. Anders schrijf je vrouwenboeken, die een specifiek soort kaft krijgen en per definitie buiten de literatuur vallen.

Deze dubbele moraal leidt ertoe dat vrouwen die willen schrijven, voor een moeilijke opgave staan. Ze moeten hun vrouw-zijn symbolisch afschaffen om mee te kunnen doen. Mannen niet:

De mannelijke schrijvers, intussen, hielden ferm vast aan hun geslacht. Hier geen literaire critici en juryvoorzitters die hen opriepen eraan te ontsnappen. Hier geen gemopper op de beperkte thematiek van de liefde en op ‘de onverbloemde weergave van de werkelijkheid’, maar lof voor de durf om persoonlijke onderwerpen te kiezen. ‘Zijn zoektocht naar liefde, seks en intellectuele negerinnen doet ijzingwekkend authentiek aan.’

Kortom, een dubbele moraal. Bovendien, als vrouwen ‘moeten ontsnappen aan hun eigen geslacht’, raken ze afgesneden van hun eigen ervaringen en hun eigen stem. Het kost heel veel moeite om die spagaat om te vormen tot iets werkbaars. Schrijfsters moeten, letterlijk, hun ‘moedertaal’ uitgraven onder een berg mannelijke beelden, normen, waarden en tradities. Ze moeten vechten voor het recht om zichzelf te mogen definiëren.

Wat te doen? Deze systematische marginalisering van schrijfsters kun je niet alleen aanpakken op het niveau van intellectuele analyses, cijfers en aanklachten. Lezen en schrijven hebben namelijk óók te maken met emoties, met half onbewuste beelden over  kwaliteit, wat we een goed boek vinden, wiens stem we willen erkennen, wie we automatisch als auteur zien.

Het gaat daarom om bewustwording en traditievorming. Als lezer moet je wennen aan de manier waarop vrouwen, die hele andere ervaringen opdoen dan hun mannelijke leeftijdsgenoten, de wereld beschrijven.

Cue Lees Vrouwen 2015. Deze campagne geeft iedereen de kans zijn of haar horizon te verbreden en ervaring op te doen met die andere stemmen. Op gevoelsmatig en psychologisch niveau kan dat veranderingen bewerkstelligen en schrijfsters een gelijkwaardige plek in de canon geven.

Daarom steunt De Zesde Clan dit project. Lees Vrouwen!

Nieuwsronde

De seksist van het jaar 2014 is bekend! En heb je goede voornemens om volgend jaar écht te onderhandelen over je salaris? Amanda Hess heeft allerlei tips voor je. En wat zijn de cijfers achter Serious Request? Dat en meer in deze nieuwsronde.

  • Vrouw en moeten onderhandelen over je salaris? Pfffffft… Gelukkig heeft Amanda Hess tips om de kans van slagen te vergroten. Ook Wall Street Journal boog zich over dit fenomeen en heeft adviezen om vrouwen door te laten stromen. Bonus: tips voor het omgaan met klootzakken op het werk. Succes met je loopbaan in 2015!
  • Verder over werk: fijn dat Nederlandse meiden het zo goed doen op school. Ook kiezen meisjes vaker voor technische studies. Maar welke inspanning ze ook leveren, eenmaal aan het werk hebben ze er weinig baat bij. De Volkskrant noemt de emancipatie van vrouwen ‘fragiel’ en signaleert dat traditionele rollenpatronen nog steeds een sterke druk uitoefenen. Betere perspectieven op de arbeidsmarkt blijven uit en de top van het bedrijfsleven blijft hardnekkig bezet door blanke mannen.
  • Serious Request richt zich dit jaar op het tegengaan van seksueel geweld tegen vrouwen in conflictgebieden. Dat leidt tot veel terechte aandacht voor de problematiek, inclusief schattingen over cijfers. Project Unbreakable sloot zich bij de campagne aan en Het Rode Kruis, samenwerkingspartner van Serious Request/3FM, kwam met een overzicht van de meest gestelde vragen over seksueel geweld in conflictgebieden.
  • Laten we vooral de gevolgen niet vergeten. Seksueel geweld kan leiden tot aids en andere seksueel overdraagbare ziekten. Vrouwen uit conflictgebieden hebben de grootste moeite om medische zorg te vinden om deze negatieve gevolgen op te vangen. Daarnaast kreeg Amnesty International veel kritiek, vooral uit kringen van gelovigen, toen deze organisatie een standpunt innam over abortus. Vrouwen mogen niet voor de tweede keer onderworpen worden aan een schending van hun mensenrechten, stelde Amnesty, dus het afbreken van een ongewenste zwangerschap moet mogen en mogelijk zijn. De organisatie begon dit jaar ook een campagne tegen seksueel geweld, omdat de problematiek zo indringend is en vrouwen zo vaak in de steek worden gelaten als ze slachtoffer worden.
  • Daarnaast merken mensen op dat het lekker veilig is, je druk maken over geweld tegen vrouwen in verre buitenlanden. Maar ook in Nederland is seksueel geweld tegen vrouwen helaas systematisch, structureel en gemeengoed, iets wat je niet uitwist door verhullend taalgebruik.
  • Mocht Serious Request teveel nare herinneringen oproepen: Nederland kent een Hulplijn Seksueel Misbruik waar je, ook anoniem, naar kunt bellen: 0900-9999-001 (ma-vr 09.00 – 17.00 uur).
  • Phew, wat een opluchting! Het Vaticaan vindt Amerikaanse nonnen geen radicale feministen. Gelukkig maar. Er loopt vanuit Vaticaanstad echter nog een onderzoek naar hun overkoepelende organisatie. De conclusies van die inquisitie zouden wel eens heel anders kunnen luiden, waarschuwen insiders.
  • En de seksist van het jaar is…. de uitgever van The Sun! Deze Britse krant benutte onder andere blote ‘pagina 3 vrouwen’ om campagnes tegen borstkanker te vermengen met porno. Geweldig idee. De makers van computerspel Grand Theft Auto 5 wisten een tweede plaats te behalen. Gamers kunnen in dit spel onder andere punten scoren door “vrouwen in de prostitutie” te vermoorden. Gaaf!
  • De emancipatie is voltooid! Alweer! Jammer alleen dat zulke kreten iedere keer weer nergens op blijken te slaan, waarschuwt wetenschapsjournaliste Asha ten Broeke. Dat er ergens wat positief nieuws opduikt, doet namelijk weinig af aan structurele problemen en de hardnekkige voortzetting van de blanke man als norm. Met de blanke vrouw als goede tweede, want wat alle hoera-journalistiek niet kan verhullen is dit: ,,’zegevieren van de emancipatie’, dat gaat vooral over witte, hoogopgeleide vrouwen.” De rest heeft pech.

Persoonlijke verhalen die tot nadenken stemmen

Internet opent hele werelden voor je. Met indringende, persoonlijke verhalen over allerlei verschillende situaties en kwesties. Een paar van de meest indrukwekkende:

  • Susan J. Brison, filosofieprof bij Dartmouth College, auteur van het book Aftermath: Violence and the Remaking of a Self, schreef voor Time Magazine een indringend stuk over haar eigen ervaringen met verkrachting. Eentje leidde tot een aangifte – en een veroordeling van de dader. Bij de andere zweeg ze en deed niets. Hoe zit dat?
  • Gerelateerd: een medewerkster van een crisisopvang voor slachtoffers van verkrachting vertelt over haar ervaringen. Sleutelzin: ,,I will tell anyone again and again that I know firsthand rape victims don’t lie. I say this one true thing to a world I know will not fully listen because they are humans, after all, and the reflex to create silence is tempting beyond belief.”
  • BONUS: schokkende statistieken van opinieblad Mother Jones over seksueel geweld tegen vrouwen. De cijfers passen naadloos bij de resultaten van Europees onderzoek.
  • Hoe is het om als vrouwelijke professional (scenarioschrijver) deel te nemen aan het filmfestival van Cannes? Shannon Keating vertelt er alles over.
  • Noord-Amerika correspondent Rudi Rotthier schrijft in Knack.be over de herdenking van een massamoord op studentes van een technische opleiding in Montréal, Canada. De schutter haatte naar eigen zeggen feministen en wilde daarom vrouwen doden. Waarna kranten schreven ‘nee hoor, het gebeurde om allerlei andere redenen, feminisme/vrouwenhaat had er niks mee te maken’. Rotthier gaat in op de achtergrond van de moordenaar, en hoe het de overlevenden verging in de jaren na de schietpartij.
  • Waarom is het problematisch dat Thierry Baudet, tamelijk ongehinderd, op nationale televisie kan zeggen dat vrouwen een man willen ‘die haar op haar plaats zet? Onder andere filosofe Femke Kaulingfreks en literatuurwetenschapper Bodil Kok leggen dat haarscherp uit. Mens, erger je daarover, raden ze aan. Anders verandert er nooit iets in de machtsverhoudingen tussen man en vrouw.
  • Feministe Vivian Gornick schreef een prachtig artikel over het feministische gedachtegoed, naar aanleiding van drie boeken over de staat van de feministische beweging. In Good Feminist gaat ze in op vormen van verzet tegen discriminatie en seksisme, wat lessen uit het verleden kunnen zeggen over de uitdagingen in het heden, en de weerstand tegen verandering: ,,On a good day—when I really remember how slowly movements for social change progress—I am glad to have these books in my possession. On a bad day, I want to cry.” Stof tot nadenken….
  • Acteur Chris Rock schreef een prachtig essay voor de Hollywood Reporter over racisme en seksisme in Hollywood. Hij geeft ook eerlijk aan dat actrices met niet-blanke huidskleur er in het huidige studiosysteem nóg beroerder vanaf komen dan hun mannelijke collega’s met niet-blanke huidskleur. Dit stuk haalde Nederlandse media, zij het bij Nu.nl alleen in de rubriek Achterklap. Tsja.
  • Nederland, let op… wij bezuinigen op precies dezelfde dingen als Engeland. Daar blijkt keer op keer uit onderzoeken en analyses dat de klappen voor 75% terecht komen bij de vrouwen. Zij leveren het meeste in. Met alle gevolgen van dien.

De lessen van Lees Vrouwen 2014

Auteur Joanna Walsh begon dit jaar eigenhandig een campagne, Lees Vrouwen 2014, om nare zaken zoals vooroordelen, (on)bewuste bevoordeling van mannen en seksistische leesgewoonten aan te pakken op een positieve manier. Namelijk door het plezier van lezen te benadrukken, en lezers te tippen over boeken van schrijfsters. Wat kan de Nederlandse campagne Lees Vrouwen 2015 leren van deze actie uit de Engelstalige wereld?

Walsh kijkt in The Guardian terug op een literair jaar waarin veel gebeurde rondom haar campagne. Hashtag #readwomen2014 verzamelde duizenden en nog eens duizenden boekenwurmen. De ontmoetingsplek kreeg internationale dependances, zoals #LeamosAutoras en #SheReadsSouthAsia. Op al deze virtuele locaties kwamen mensen bijeen, die nieuwe romans ontdekten, enthousiast over hun leeservaringen vertelden, en mensen attendeerden op auteurs.

Da’s dus les 1 voor ons land: gebruik Twitter of andere sociale media, en ontmoet elkaar. Voor de Nederlandse campagne, opgezet door journaliste Kerstin van Santen, luiden de hashtag #leesvrouwen2015 en #leesvrouwenDe toekomst zal uitwijzen welke van de twee leidend wordt. Gezien het Nederlandse karakter (doe normaal) zal het wel de kortste van de twee zijn ;)

Verschillende landen organiseerden verder evenementen rondom Read Women2014. Literaire festivals waarbij schrijfsters centraal stonden, maar ook activiteiten van boekwinkels. Gender en schrijven, vrouwen en literatuur, groeiden uit tot een onderwerp waar iedereen het over wilde hebben. Dat zouden we ook in Nederland kunnen doen. Wat ons brengt tot

Les 2: organiseer iets in de praktijk (niet digitaal/virtueel dus, maar in de fysieke wereld). Initiatiefneemster Van Santen en de twee noordelijke dagbladen die bij Lees Vrouwen 2015 betrokken zijn, doen dat inmiddels op twee manieren. Ten eerste krijgen lezers ruimte in de krant om romans van schrijfsters onder de aandacht te brengen.Daarnaast sloegen ze de handen ineen met boekhandel Van de Velde. Op verschillende locaties gaan leesclubs van start. Eerste uitverkoren titel: Misschien wel Niet van Jannah Loontjens

Volgende stap een groots opgezet literair festival? Bibliotheken van Nederland, wat zijn jullie plannen? Het begin is er….

In haar terugblik op Read Women 2014 signaleert Walsh tenslotte dat mensen zich bewuster werden van de manier waarop gender een rol speelt in de literaire wereld. Kwantitatieve gegevens ontbreken, want dit kwalitatieve effect rondom leesgewoonten en opvattingen over kwaliteit is lastig te meten. Maar wie besloot om een jaar lang vaker, of alleen maar, romans van schrijfsters te lezen, merkte dat zijn of haar wereldbeeld kantelde. Zo ontdekte een man:

At the time, I was a student at Wesleyan, taking a course on modernity, and how the mechanization of war changes the roles of men and women. We were reading Paul Fussell, Rupert Brooke, Robert Graves, Marguerite Duras, Simone Weil and Christa Wolf. This course was also something of an education in male privilege. The evidence, once it was pointed out to me, appeared everywhere — I felt like a character in a science fiction novel who discovers he’s living in a dystopia.

Zo ver kan het gaan. Vrouwen bekleden een andere positie in de samenleving dan mannen, en hun verhalen leveren daardoor inzichten op die je niet krijgt als je dieet bestaat uit een constante stroom verhalen van blanke mannen uit gegoede milieus. Zie ook de geweldige speech van schrijfster Chimamanda Adichie, over het belang van diversiteit in de stemmen die je hoort.

Dat lijkt les 3 te zijn: ervaar het effect van Lees Vrouwen 2014/2015 zelf. En vertel erover. Zodat anderen ook gaan vertellen, en je stapje voor stapje komt tot meer bewustwording, meer gelijkheid en andere leesgewoonten.

Misschien leidt dat alles wel tot allerlei inspirerende gebeurtenissen. Zo gaf Read Women 2014 de aanzet tot initiatieven zoals de oprichting van een literaire agenda en project Vrouwen in Druk (women in print). Hoe dan ook, Walsh, over haar campagne:

#Readwomen2014 has been part of a mostly internet-focused feminist groundswell. It’s been a year in which women online, as well as in print, have refused to keep quiet. This is the year that women have insisted that#yesallwomen experience @everydaysexism; the year that Roxane Gay made good out of being a Bad Feminist; the year Rebecca Solnit explained “mansplaining” to us, and Chimamanda Ngozi Adichie called herself a feminist without need for qualifications. Much of this speaking out has been written, in books, in articles and online. At the end of 2014, the world we live in may not have changed radically, but does look a little different. The writing’s on the (Facebook) wall.

Zie verder onder andere ‘mijn tien favoriete vrouwelijke auteurs‘, Jannah Loontjens over cliché’s rondom schrijfsters, en tips van tijdschrift Opzij om je eenzijdige boekenkast wat meer in balans te brengen. Voor wie Engels leest: de tien beste boeken van 2014. Ook aardig wat schrijfsters in deze lijst van boeken uit 2014 die tot nu toe ondergewaardeerd werden. Hoort zegt het voort!

Australische media vergeten heldin Sydney

Lees oppervlakkig en het beeld van een gijzelingssituatie in een café in de Australische stad Sydney is duidelijk. De held in dit verhaal is een man. Australische media geven meestal deze lezing:

A hostage situation in Sydney’s Martin Place has ended in the tragic deaths of a mother of three and a heroic hospitality manager. One of the two victims, Lindt store manager Tori Johnson, is being praised for his bravery in a dire situation.  Mr Johnson reportedly died while wrestling a gun from lone gunman Man Haron Monis when he was killed.

 

Bloemenzee bij de plek des onheils in Sydney.

De naam van de vrouw, Katrina Dawson, komt meestal pas achteraan. Ze is voor de media eerst en vooral ‘moeder van drie kinderen’. Nóg zeldzamer is de informatie, diep verborgen in de ronkende krantenartikelen over de heroïsche manager, dat deze vrouw in het café zat om een goede vriendin te ontmoeten. Die was zwanger. Toen de situatie uit de hand liep, wierp de moeder van drie zich voor die zwangere vriendin.

Wacht eens even…. Dus ze gaf haar leven voor haar zwangere vriendin? Ze wierp zichzelf voor haar lijf, om haar leven en dat van de ongeborene te redden. Waarom noemen Australische media de manager een held, en de moeder van drie zelden of nooit een heldin? Het dichtst in de buurt komt nog een kop van het type ‘Slachtoffers van Sidney gijzeling geëerd als helden‘, helden meervoud, maar zelfs dan bevatten de eerste alinea’s vooral lofbetuigingen aan het adres van de man. De heldhaftige actie van de vrouw, Dawson, volgt pas ergens aan het einde.

Die stilte is tekenend voor culturele opvattingen over heldendom. Susan Faludi schreef er al over in haar analyse van de naweeën van de aanslag op de Twin Towers in de V.S. Ook toen wemelde het in de media van de beelden en verhalen over heldhaftige brandweermannen, heldhaftige politiemannen en burgermannen die onbaatzuchtig en krachtig andere mensen hielpen, signaleerde ze in haar boek Terror Dream.

Vrouwen kwamen vooral in beeld als slachtoffers. (Of als dankbare burger: hulde aan onze dappere mannen!) Daarna volgden de mediaverhalen dat vrouwen dolgraag hun baan op wilden geven om thuis kinderen op te voeden en appeltaart te bakken. Klopte geen moer van. Maar het paste in de tijdgeest. Als enge islamieten een crisis veroorzaken, analyseerde Faludi, móeten we mannelijke mannen hebben om vrouwen en kinderen te beschermen.

Als vrouwen zelf vrouwen en kinderen redden, raken mensen in de war. De situatie is al schokkend genoeg. Aan nóg meer kantelende wereldbeelden heeft niemand behoefte. Hij is de held! Want de held is een man! Altijd. Omdat hij een sterke man is! Daarom! Ondertussen zien we heldhaftige vrouwen niet, terwijl hun daden niet onderdoen voor die van mannen:

The authors examine heroism by women and men in 2 extremely dangerous settings: the emergency situations in which Carnegie medalists rescued others and the holocaust in which some non-Jews risked their lives to rescue Jews. The authors also consider 3 risky but less dangerous prosocial actions: living kidney donations, volunteering for the Peace Corps, and volunteering for Doctors of the World. Although the Carnegie medalists were disproportionately men, the other actions yielded representations of women that were at least equal to and in most cases higher than those of men.

”Deze onderzoeksresultaten hebben belangwekkende implicaties voor de psychologie van heroïek en gender”, concluderen de auteurs van dit onderzoek.

Inderdaad. Maar hun bevindingen zijn niet doorgedrongen tot het brede publiek. MTV maakt filmmontages over fictieve helden, en neemt alleen mannen op in die lijst. Als in de V.S. veteranen afzwaaien, gaat alle aandacht uit naar de mannen. Met als gevolg dat de veteranes zich onzichtbaar en afgedankt voelen. Mannelijke muzikanten die ‘aan de rand van de afgrond’ leven gelden als heldhaftig en stoer. Meet een vrouw zich die rock&roll levenswijze aan, dan is dat vooral ziekelijk en zielig. Enzovoorts, enzovoorts.

Daarom speciale aandacht voor heldinnen. Zoals Katrina Dawson. Zij  offerde zich op om twee levens te redden. Zij is een held.

Overheid helpt vader een handje

Goh, dus al die tijd konden die briesende mannen, die weeklaagden over torenhoge alimentaties, de bedragen voor een groot deel aftrekken van de belastingen. Als ze al betaalden. Nu die gunstige regeling verdwijnt komt er een nieuwe wet, die opnieuw vaders bevooroordeeld terwijl de financieel veel minder draagkrachtige moeders er honderden euro’s per maand op achteruit gaan. Wat is dit?

Voedselbank in Brabant. Vrouwen zijn veel vaker arm dan mannen. Bron: CBS.

Het ministerie van Sociale Zaken wilde wetten vereenvoudigen. In principe natuurlijk een prima idee. Alleen leiden de nieuwe regels rondom alimentatie ertoe dat vaders vrijuit gaan. Het ministerie erkent dat zelf ook, signaleert De Volkskrant. Een advocaat, Hanneke Moons, vat de effecten van de nieuwe regels als volgt samen: ‘De overheid geeft de boodschap: vaders, wij betalen uw alimentatie wel.’

Een rekenvoorbeeld geeft aan op welke manier dat kan gebeuren. De Volkskrant:

Stel dat de moeder een inkomen had van 1.300 euro netto in de maand en dat ze verder een heffingskorting van 250 euro en nog eens kinderalimentatie van 250 euro ontving: 1.800 euro in de maand, bij elkaar. In de nieuwe situatie vervalt de heffingskorting; dat wordt gecompenseerd door het kindgebonden budget. Maar dat gaat in mindering op de alimentatiebehoefte van de kinderen. De moeder houdt 1.550 euro in de maand over, de vader hoeft geen alimentatie meer te betalen.

Alimentatie betalen, of het nou is voor de óók door de man verwekte kinderen, of voor de partner, of allebei, geldt al jaren als hét onderwerp voor activistische mannen. Arme mannen worden uitgebuit door wraakzuchtige exen, heet het. Met flinke porties vrouwenhaat volgen dan klachten over wraakzuchtige vrouwen die zijn portemonnee leegeten en de kinderen misbruiken als wapen, om hem op zijn knieën te dwingen.

De overheid heeft daar deels naar die klachten geluisterd en sleutelt al enige tijd aan alimentatieregelingen. Zoals de partneralimentatie. Dat alimentatiegeld stroomde meestal van man naar vrouw, omdat vrouwen in Nederland hun ambities op dienen te geven zodra er kinderen komen. In plaats van die sociale druk op vrouwen aan te pakken, vond de regering het makkelijker om te zeggen dat vrouwen niet meer op de zak van hun man mogen teren.

Dit taalgebruik betekent dat de overheid meedoet aan het scheppen van vijandbeelden. Op basis van zulke vijandbeelden veranderde de wet rondom partneralimentatie. Prompt kunnen vrouwen vaker dan voorheen fluiten naar die bijdrage. Deze nieuwe benadeling, nu via de kinderalimentatie, komt daar bovenop. Het zorgt voor extra stress en een berg juridische procedure.

Dit alles in een context van vaders die ook voor de invoering van al deze wijzigingen het er vaak bij lieten zitten. En een situatie waarbij veel meer vrouwen dan mannen in armoede leven.

Bijbelse films grossieren in blanke mannen

Weten jullie nog, de epische film Noach? Er ontstond een rel omdat de scenarioschrijver opmerkte dat de blanke mannelijke hoofdrolspeler (Russell Crowe) mag gelden als dé vertegenwoordiger voor de hele mensheid. Nu hebben we Exodus, een epische film over Moses. Met in de hoofdrollen opnieuw allemaal blanke acteurs, Christian Bale voorop, die een zogenaamd universeel menselijk verhaal brengen.

Nu Exodus in premiere gaat, proberen de makers hun recht te verdedigen om een film te maken over ‘de mensheid’, met voornamelijk blanken in de hoofdrollen. Verdedigen, inderdaad. Steeds meer mensen hebben kritiek op de manier waarop blanke mannen het witte doek domineren. Ook prikken steeds meer mensen gaten in de hulpeloze houding die betrokkenen aannemen. Zoals bij de hoofdverantwoordelijken voor Moses:

 I wanted to take the time to point out how both Ridley Scott and Christian Bale are both effectively throwing their hands in the air like they were helpless. Scott asserts he couldn’t have gotten funding if he didn’t use white actors: “What was I supposed to do?!” Bale asserts he was offered the role and did his best: “What was I supposed to do?!”

Tsja, succesregisseur Ridley Scott en miljoenen dollars verdienende acteur Christian Bale zijn nou niet bepaalt machteloze mensen. In de hiërarchie van Hollywood staan ze boven aan de piramide top. Vreemd dat ze in deze situatie opeens niks voor elkaar kunnen krijgen. Het was gewoon te moeilijk! (Net zoals het te moeilijk is om vrouwelijke personages in computerspelletjes op te nemen. Lukt technisch gewoon niet. Sorry.)

Anderen proberen het met excuses van het type ‘Moses speelt in Egypte en Egyptenaren waren toch ook blank?’ Nou nee. We beschikken uiteraard niet over foto’s, maar archeologisch onderzoek wijst uit dat de gemiddelde Egyptenaar zeer waarschijnlijk een gekleurde huid had. Ook kreeg Nubië steeds meer invloed, inclusief zwarte farao’s.

Over gender zullen we het maar niet hebben – vrouwen spelen geen rol van betekenis in Exodus. Misschien moeten we daar blij mee zijn, want als iemand met goede bedoelingen vrouwen een grotere rol probeert te geven, krijg je meestal tenenkrommende ellende van het type De Rode Tent. De meeste bijbelverhalen zijn namelijk zo grimmig als het om vrouwen gaat, dat je er met de beste wil van de wereld niks moois meer van kunt maken.

Exodus ging recent in premiere en krijgt gemengde kritieken. Wie een vreselijk eerste uur voor lief neemt krijgt daarna spektakel, beloven recensenten. Anderen koppen ‘eigenlijk zou je niet moeten kijken naar Ridley Scott’s behoorlijk racistische Exodus’. Of gebruiken Twitter voor komische handleidingen:

Patrick Greene @PatEqualsBest Hollywood Make-up Tutorial For: “Egyptian Character” 1. Find a White Person 2. Apply Eyeliner The end.
Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 60 andere volgers