Project Vox laat vrouwelijke filosofen aan het woord

Émilie Du Châtelet? Margaret Cavendish? Anne Conway? Damaris Masham? Wie zich verdiept in filosofie kan nog steeds afstuderen en geen enkele vrouwelijke filosoof tegenkomen totdat je bij de moderne tijd belandt. Naslagwerken met De Canon lijden aan hetzelfde euvel. Project Vox wil daar verandering in aanbrengen. Voor Nederland: zie deze database, en als je aanvullingen hebt kun je dit formulier invullen.

Margaret Cavendish. Nu zelden te vinden in overzichtswerken van de filosofie, maar daar komt langzaam verandering in.

Volgens de initiatiefnemers beperken werken over filosofen uit de periode 1600-1800 zich bijna altijd tot een paar grootheden, zoals Descartes, Spinoza, Locke en Hume. In de marge komen nog een paar andere blanke mannen aan bod, en dat is het dan. Enkele uitzonderingen nagelaten lijkt het op basis van dit soort historische overzichten net alsof vrouwen pas op het toneel verschenen vanaf circa 1900.

Maar zoals zo vaak ontstaat deze beeldvorming doordat redacteuren en professoren een blinde vlek hadden en hebben. Ze zagen teksten van vrouwen over het hoofd. Filosofes vielen buiten hun focus. Hun manuscripten bleven wegens dat gebrek aan erkenning en belangstelling onvertaald, zijn alleen beschikbaar in de originele zeventiende eeuwse uitgave, en werden niet opgenomen in overzichtswerken over filosofie.

De site maakt zulke zeldzame uitgaven en moeilijk toegankelijke teksten alsnog beschikbaar voor een breed publiek. Niet alleen doorbreekt dat het beeld van de filosoof als een mannelijke geleerde, maar het maakt het ook veel gemakkelijker voor studenten en wetenschappers om het werk van filosofes te analyseren.

Zo’n site als Project Vox is een goed teken dat het klimaat begint te veranderen. Ook in Nederland. Vorig jaar ontving Dr. Emily Thomas, postdoc aan de faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de RUG, bijvoorbeeld een beurs van 250.000 euro voor project ‘Time in Early Modern Metaphysics’. Thomas wil in haar onderzoek speciale aandacht besteden aan vergeten vrouwelijke filosofen.

Een ander goed teken zijn initiatieven zoals een cursus ‘Zeven vrouwelijke filosofen die je moet kennen’ van de School of Life in Amsterdam (net geweest, april 2015). Of, in juni 2015, een studiedag van de Vrije Akademie over grote vrouwelijke filosofen. En, al weer een jaartje of twee geleden, de oprichting van de Nederlandse tak van Women in Philosophy.

Hopelijk komen Du Châtelet, Cavendish, Conway en anderen in de toekomst wat makkelijker terecht in nieuwe overzichten en een herziene versie van de canon. Het tij begint in ieder geval in hun voordeel te keren.

Mad Max ontdekt het feminisme

Kom voor de feministische empowerment, blijf voor de opgepimpte nachtmerrieachtige voertuigen, juichen internetmagazines zoals Slate.com. De film die zulke lovende kritieken krijgt? Mad Max, Fury Road. Recensenten beoordelen de film zeer positief, en tonen zich regelmatig blij verrast dat vrouwen in deze op het oog nogal macho film zo’n prominente rol spelen. Naast Max heeft Furiosa (Charlize Theron) namelijk een hoofdrol als een eenarmige vrouw die seksslavinnen redt uit handen van de slechterik van dienst.

Dat het zo opvalt als een film vrouwen centraal stelt en vrouwen andere vrouwen laat redden, zegt iets over de algemene situatie in Hollywood. Deze Amerikaanse filmindustrie marginaliseert vrouwen zo structureel, dat de American Civil Liberties Union (ACLU) inmiddels officieel om een juridisch onderzoek heeft gevraagd.

Zo niet bij Mad Max. Regisseur George Miller doet niet aan het marginaliseren van vrouwen. Hij schakelde voor Fury Road zelfs toneelschrijfster Eve Ensler in (bekend van De Vaginamonologen) om op een eerlijke manier te tonen hoe vrouwen kunnen reageren op seksuele trauma’s. Furiosa draagt het verhaal, signaleren recensies. En ze staat niet alleen. Op een gegeven moment krijgt ze steun van een groep vrouwen, die op hun manier vechten om te overleven in een vijandige wereld.

Dit alles leidt tot omschrijvingen van de film als een 21ste eeuwse feministische versie van John Ford’s klassieker Stagecoach, met Theron als een feministische krijgster in een feministische actiefilm. Natuurlijk leidt het f-woord prompt tot verzet. De woorden ‘feministische propaganda’ vielen – ja, het is propaganda, oordeelt de National Post, maar alleen als je een internettrol bent:

To these men, strong women represent a loss of their power or control — or maybe even the fear of being left behind altogether. So they act out, bullying those who champion equality and the right not to treat others as sub-human, instead of listening, making room, or even saying they’re sorry.

Desondanks, of juist daarom, roepen mannenrechtenactivisten inmiddels op tot een boycot. Ze vinden dat de aandacht voor vrouwelijke personages het actiegenre voor eeuwig verpest. Bovendien, niemand geeft Mad Max bevelen, zeker niet een of ander stom wijf. Daarnaast is het gewoon afschuwelijk als een film vrouwen als mensen ziet. Echt, de horror!!!

Weblog We Hunted the Mammoth heeft nog veel meer voorbeelden van dit type kritiek. Helaas voor hen vatten veel mensen hun oproep tot een boycot juist op als een extra reden om de film te zien. Bonus: deze mannen zetten zichzelf voor schut als hypocriet. Als feministen kritiek hebben luidt de reactie vaak ‘zeur niet, ‘t is maar een film’. Nu de rollen omgedraaid zijn, is prompt het huis te klein:

… by admitting they’re threatened by Charlize Theron and Emilia Clarke’s bad-assery, Clarey and his commenters are also agreeing that the media we consume and the stories we tell are hugely important. Thanks for the movie recommendations, bros.

Vijftien levens die de aandacht vasthouden

Wat heerlijk, een boek waar je aan begint en die je vervolgens in twee zittingen ademloos uit leest. Waarna je eigenlijk meteen opnieuw wil beginnen. Zo’n soort verhaal schreef Claire North met De Eerste Vijftien Levens van Harry August.

Toen de roman verscheen, ging al snel het gerucht de ronde dat ‘Claire North’ een pseudoniem is. Wie zou de echte auteur zijn? Clive Barker misschien? Maar nee. Catherine Webb blijkt verantwoordelijk voor De Eerste Vijftien Levens. Webb heeft al een aantal boeken op haar naam staan. Slechts eentje daarvan, Spiegeldromen, werd in het Nederlands vertaald. Maar nu Harry August zoveel succes boekt, durven uitgeverijen de vertaling van haar andere romans misschien eindelijk aan.

Ik wil niet teveel weggeven van het verhaal, maar de achterflap verraadt al dat de hoofdpersoon, Harry August, na zijn dood opnieuw op de wereld komt. In dezelfde situatie, met dezelfde volwassenen om hem heen, op dezelfde plek. En met zijn herinneringen aan zijn eerste leven intact. Da’s schrikken! Leven twee duurt dan ook kort: de arme jongen denkt dat hij gek is geworden en pleegt zelfmoord in een psychiatrische inrichting.

Pas tijdens zijn derde leven stabiliseert hij en raakt hij gewend aan het feit dat hij nooit echt sterft. Hij keert gewoon terug naar zijn geboorteplek en begint aan een volgend leven, met de ervaringen van de vorige keren. Zo kan hij iedere keer andere keuzes maken. Wel met beperkingen. Zoals: probeer NOOIT de koers van de wereldgeschiedenis te veranderen. Nooit. Want meestal leidt dat tot de ondergang van de wereld. En dan kom je in aanraking met de Cronos Club, een organisatie van soortgelijke bijna-onsterfelijken, en die drukken zulke pogingen de kop in. Met geweld, als dat moet.

Uiteraard duiken er tóch mensen op die hun kennis willen gebruiken om de wereld te veranderen. Aan iemand zoals de hoofdpersoon, Harry, de eer om dat tegen te gaan en de wereld te redden.

Het verhaal heeft soms een wat afstandelijke toon. North/Webb lardeert haar relaas echter met grapjes, mooie details en ontroerende situaties. Ook voorkomt ze gelatenheid – een risico, want als er iets mis gaat wordt de hoofdpersoon opnieuw geboren. Dus wat maakt het uit. Nou, het maakt uit. Ten eerste zijn mensen zoals Harry niet onsterfelijk. Er kan wel degelijk iets gebeuren waardoor er een einde komt aan hun reeks levens. Ten tweede staat de toekomst van de mensheid op het spel. Dat houdt iedereen bij de les.

Toch een punt van kritiek? Nou, vooruit. North/Webb doet wat wel meer schrijfsters doen om succes te hebben. Ze neemt dan wel geen mannelijk pseudoniem aan, zoals nog teveel collega’s doen, maar in haar verhaal richt ze zich op de mannelijke personages. Vrouwen  zijn bijfiguren in de marge van het centrale conflict. Ze reageren op de gebeurtenissen om hen heen en dienen vooral als steun en toeverlaat van de mannelijke hoofdpersoon.

Dat betekent niet dat het verhaal opeens niet meer interessant zou zijn, maar de beperkte rol van de vrouwelijke personages valt op. Zeker omdat het verder zo’n fantasievol, afwisselend en speels boek is. Ik zou daar iets van zeggen als de auteur een man was, en ik zeg er ook iets van als de auteur een vrouw is.

Laat je door dat ene kritiekpunt echter niet weerhouden. Goed boek, warm aanbevolen.

De oorspronkelijke betekenis van moederdag

We worden op dit moment doodgegooid met reclames om moeder te verwennen met stereotiepe cadeautjes zoals bad- en doucheproducten, een bosje bloemen, of chocolaatjes. Maar wist je dat moederdag oorspronkelijk een politieke betekenis had? Sociale activisten wilden via het platform van moederschap de smenleving hervormen en de wereld veiliger en beter maken voor kinderen.

Ann Jarvis, de bedenkster van Moederdag.

Deze moederdag heette oorspronkelijk Moeder Werk dag en were in 1907 uitgeroepen door Ann Jarvis, een Amerikaanse moeder die twee kinderen verloor aan vermijdbare ziektes. In 1914 slaagde ze erin om Moederdag erkend te krijgen in de V.S., waarna het al snel een internationaal evenement werd.

Jarvis vond onder andere inspiratie bij Julia Ward Howe. Die schreef al in 1870 een Proclamatie voor Moederdag, inclusief een oproep om oorlogen te staken en te voorkomen dat moeders hun zonen kwijtraken aan zinloos geweld:

Moederdag verloor die politieke en sociale boodschap echter snel. Het werd een dag waarbij moeders voor een keertje niet hoefden te werken in de keuken of op het land. Na de tweede wereldoorlog kreeg de dag een steeds commerciëler karakter. De welvaart nam toe, de reclamesector rukte op, en voilà, we zijn waar we nu zijn: een situatie waarin winkels je bombarderen met oproepen om iets roze-gekleurds te kopen voor moeder.

Op die manier maakt het revolutionaire karakter van Moederdag plaats voor een versterking van de klassieke rollenpatronen. Dat hoeft u niet van mij aan te nemen, dat zeggen geleerde instanties zoals het Meertens Instituut:

Als meest sprekend symbool van het omgekeerde rolpatroon geldt wel het door de kinderen gemaakte ontbijt op bed. Daarna krijgt moeder het door de kleinere kinderen al lang tevoren op school gemaakte cadeautje en verder een bloemetje of een ander geschenk, bijvoorbeeld een zeepje of, met een financiële bijdrage van vader, een nieuw huishoudelijk apparaat. […] In deze vorm weerspiegelt het feest onmiskenbaar een traditionele opvatting van de moederrol, die echter zowel door de lagere scholen als door de commercie, met name de bloemisterij, levend wordt gehouden.

Behalve de invloed van commercie en versterking van rollenpatronen, hebben dit soort dagen ook een psychologische functie. Neem bijvoorbeeld secretaressedag. Secretaresses moeten, net als moeders in het gezin, de spil zijn op kantoor. Ze moeten dienen, regelen, flexibel zijn, voldoen aan de behoeften van anderen, en niet zeuren als de baas iets wil wat strikt genomen niet tot je contractuele taak behoort.

Dat kan frustratie of zelfs woede opleveren. Maar geen nood, 1 dag per jaar krijg je een vorm van erkenning, zodat je je de andere 364 dagen per jaar weer braaf in je lot schikt:

Like Mother’s Day cards suggest that families would fall apart without mothers to do EVERYTHING, Secretary’s Day cards suggest that an office would be helpless without its administrative assistants. The holiday is meaningful, of course, only because (like with mothers) we take-for-granted and devalue what adminstrative assistants do every day.  In that sense, the holiday is disingenous and actually exposes that which it claims to resolve.

Denk niet dat je je vrijblijvend kunt onttrekken aan moederdag. Je MOET bloemen geven, anders vinden andere mensen je een hork.

Misschien kun je Moederdag beter aangrijpen om een eerlijk gesprek te voeren over de verdeling van betaald en onbetaald werk, in en buiten het huis. Misschien moeten mannen stoppen met ‘meehelpen’ in het huishouden, en in plaats daarvan echte verantwoordelijkheid nemen, voor taken die ze vervolgens ook echt oppakken. Instrumenten om dat gesprek te voeren: de Shared Parenting Test en de Housework Equality Scale. Beiden Engelstalig, maar ik ken geen Nederlandse varianten hiervan. Tips welkom.

Tot slot: in plaats van mam een tijdschriftenabonnement te geven, kun je beter een vredesorganisatie steunen of in haar naam een donatie geven aan goede doelen zoals het Liliane Fonds, voor hulp aan gehandicapte kinderen in ontwikkelingslanden. Dan geef je toch een cadeau, maar eer je het oorspronkelijke karakter van moederdag. Veel plezier!

Marvel laat Black Widow zitten

Marvel filmstudio’s laat het personage Black Widow vegeteren. Vorig jaar liet de studio al weten dat er geen plannen zijn voor een aparte film rondom deze superheldin. Nu blijkt dat Black Widow opvallend afwezig is op producten rondom The Avengers, Age of Ultron. Twee acteurs, te weten Chris Evans en Jeremy Renner, noemden het personage in een openbaar interview openlijk een slet, en de manier waarop de studio de filmrol van Black Widow invult levert ook kritiek op. Al dan niet persoonlijk op de regisseur gericht. Ophef alom…

Emancipatie op het gebied van werk, geld en macht en concrete rechten is één ding, maar feministen pleiten daarnaast ook voor een psychologische revolutie. Waaronder een omwenteling in de verhalen die we vertellen. Daar loopt het te vaak spaak. Naast de eindeloze reeksen over Superman, Iron Man, Spiderman, de Hulk, enzovoorts, enzovoorts, is het zoeken naar een film rondom een superheldin.

Heb je eindelijk een vrouwelijk personage van betekenis, dan is de kans groot dat ze het romantische element moet verzorgen, of vooral dient als hulpje om het verhaal van de mannelijke held verder te brengen. Al dan niet door dood in een koelkast op te duiken.

Ook Black Widow loopt schade op. Ze is de enige vrouw van betekenis in een groep mannen, waardoor het personage lijdt onder de schadelijke gevolgen van het Smurfin-syndroom. Ook moet ze opvallend vaak mannelijke helden steunen en koesteren. Hield ze eerst het handje vast van Hawkeye, in Age of Ultron is het de beurt aan de Hulk. Die heeft behoefte aan de kalmerende werking van haar bijzondere feminiene gaven. En zo zijn er meer voorbeelden van marginalisering in de rol van Black Widow.

Wat betreft de relatieve onzichtbaarheid van de vrouwelijke hoofdpersoon in commerciële producten: dat gebeurt vaker. Ook Gamora van de Guardians of the Galaxy ontbrak in de reeks producten rondom deze film. Bij de Star Wars producten ontbrak Prinses Leia. Pas toen boze fans met acties dreigden en een petitie indienden, kwam de betrokken filmstudio alsnog over de brug. (Actie ondernemen? Mail speelgoedwinkels.)

Dan de acteurs. Renner en Evans noemden dé vrouwelijke hoofdpersoon in ‘hun’ film een slet, in een openbaar, gefilmd interview.  Dan ben je heeeeeel zeker van je privileges. Daarna excuses maken verandert weinig aan de problematische boodschap:

RENNER: She’s a slut.

EVANS: (laughing) I was about to say something along that line. She’s a complete whore.

RENNER: What a trick, man.

EVANS: (laughing) She’s a slut.

Zeker niet als je in no time voor de tweede keer naar hetzelfde etiket grijpt – ja Renner, ik kijk naar jou. Ondertussen geen woord over het slettenbak-gehalte van Ironman/Tony Stark. Die mag expliciet met vrouwen rommelen en zichzelf trots een playboy noemen. Een dubbele moraal van jewelste: Tony is stoer, Black Widow is een hoer.

Is er nog hoop? Natuurlijk. Mark Ruffalo, die De Hulk speelt, snapt waarom je spullen van de Black Widow wilt zien en riep om méér. Fans ondersteunen dat pleidooi:

“Daar ben ik het mee eens, Mark”, zo reageerde iemand die door de acteur werd geretweet. “Ik heb 2 meiden die van ‘Avengers’ houden en ik wil niet dat ze denken dat het alleen jongens zijn!”

Magazine Cosmopolitan UK nam het initiatief om alle seksistische vragen die journalisten normaliter op Scarlett Johansson afvuren, aan Mark Ruffalo te stellen. Die speelde het spel mee en gaf bedachtzame antwoorden op vragen van het type ‘welk dieet volgde je om in het kostuum van De Hulk te passen‘.

Nog meer hoop: de makers van Saturday Night Live weten hoe Marvel de vrouwtjes wil paaien, als ze ergens in 2043 zover zijn om een film over Black Widow te maken. Wees gerust, lezeressen, ooit komen we aan onze trekken, met de action figures die erbij horen:

Vrouwen eren op 4 mei

Historici richtten zich in hun geschiedenis over het verzet in Nederland, tijdens de Tweede Wereldoorlog, voornamelijk op de daden van mannen. Vrouwen bleven te vaak onzichtbaar, betoogt hoogleraar vrouwengeschiedenis Marjan Schwegman.

Monument ‘Vrouwen in het Verzet’, onthuld in 1999.

Natuurlijk zijn er altijd mannen, zoals historicus Coen Hilbrink, die vinden dat het allemaal wel meevalt. Hij gaat echter nauwelijks in op de argumenten van Schwegman. Ook negeert hij de context. Vrouwengeschiedenis staat pas sinds begin jaren tachtig van de vorige eeuw op de kaart. Voor die tijd hadden geschiedschrijvers er algemeen een handje van om de daden van vrouwen te negeren.

Ook de periode van de tweede wereldoorlog ontkwam niet aan een mannelijke blikvernauwing. Ja, Hannie Schaft kunnen de meeste mensen nog wel noemen. Maar voor de rest? Truus Menger-Oversteegen, zegt u dat wat? Jacoba van Tongeren? ‘Tante Riek‘? De zusjes Truus en Freddie Oversteegen? Siet Tammens? Dirigente Frieda Belinfante?

Mannen schetsten hét beeld van dé verzetsheld. Dat beeld was op het mannelijke gericht:

Het gangbare beeld van het verzet tijdens WO II draagt tot op de dag van vandaag sterk de sporen van Van Randwijks verbeelding van het verzet: het gaat meestal om mannen die dappere, spectaculaire daden verrichtten, die ze soms met hun leven moesten bekopen.

Vrouwen kwamen in deze visie hooguit in beeld als ondersteuner van deze dappere mannen. Het is geen toeval dat anno nu de Soldaat van Oranje centraal staat, in de succesvolle musical naar de succesvolle film over een mannelijke verzetsheld. Hij is de norm. Als de werkelijkheid afweek van dit ideaal, pasten geschiedschrijvers de beeldvorming aan:

Tegelijkertijd weten we ook dat het optreden van vrouwen, als dat afweek van datgene wat passend werd geacht voor vrouwen, in de naoorlogse reconstructies van verzetsgeschiedenissen nogal eens is weggeretoucheerd en ingepast is in patronen die wel passend werden geacht. Zo reduceerde de Friese verzetsstrijder en geschiedschrijver Pieter Wijbenga de rol van Esmée van Eeghen in het Friese verzet tot de rol van koerierster. In werkelijkheid werkte Esmée van Eeghen op voet van gelijkheid met KP leider Krijn van den Helm.

Ook zeer bekende vrouwen kregen te maken met deze inpassing in stereotiepe rollenpatronen. Zo schilderden mannelijke historici koningin Juliana af als een tevreden huismoeder die in Canada braaf voor haar gezinnetje zorgde, en zelf ook niets lievers wilde dan dat. We moesten wachten tot Jolande Withuis. Deze historica bracht aan het licht dat Juliana lezingen hield, lobbyde, bij de Amerikanen om hulp vroeg en er vanuit het buitenland alles aan deed om Nederland bij te staan tijdens de Tweede Wereldoorlog. Niks geen passieve huismoeder dus, maar een actieve politica.

Behalve gender kon ook de politiek in de weg zitten. Zo speelden communisten een grote rol in de illegaliteit. Waaronder veel vrouwen. Na 1945 namen de spanningen met Rusland echter snel toe en begon de Koude Oorlog. Niemand wilde in die situatie iets weten van dappere communistes. Pas toen dit smeulende conflict afnam, ontstond er weer enige belangstelling voor het aandeel van linkse vrouwen in het verzet.

Ook andere verhalen komen langzaam tevoorschijn. Na zeventig jaar kwam er bijvoorbeeld eindelijk aandacht voor Groep 2000, een verzetsorganisatie onder leiding van Jacoba van Tongeren. En in 1999 – ja, toen pas – vond in Heerhugowaard de onthulling plaats van een monument ‘Vrouwen in het Verzet’, met op de sokkel de namen van 21 vrouwelijke verzetshelden die omkwamen in de concentratiekampen Ravensbrück en Auschwitz.

‘t Is moeilijk om te accepteren dat we vooroordelen hebben. Maar we zijn allen seksistisch, in onze van seksisme doordrenkte samenleving. Het enige wat we kunnen doen is ons bewust worden van blinde vlekken, en op 4 mei expliciet ook verzetsvrouwen eren, naast alle slachtoffers van oorlogsgeweld.

Nieuwsronde

Het kan: boekomslagen ontwerpen die de vrouwelijke personages in hun waarde laten. Taalkundigen ontcijferden de mysterieuze tekens op klassieke Griekse vazen met afbeeldingen van Amazones. En het zou helpen als we als samenleving vrouwen serieus nemen. Hun ervaring afdoen als overdrijving kost letterlijk levens. Zowel medisch als sociaal. Dat en meer in deze nieuwsronde.

  • Goed doen doet goed volgen: Lauren Panepinto is artistiek directeur bij de boeken-tak van uitgeverij Orbit. Ze ziet erop toe dat de ontwerpen van de kaft de vrouwelijke personages in hun waarde laten. De illustraties op de kaften zijn nu een stuk progressiever dan vroeger.
  • Het wegwuiven van vrouwen zorgt ervoor dat vrouwen in de categorie tot 55 jaar een dubbel zo groot risico lopen om te overlijden aan hartklachten. Onder andere omdat artsen de symptomen onvoldoende herkennen en serieus nemen: ,,One cardiologist put it more bluntly: “In training, we were taught to be on the lookout for hysterical females who come to the emergency room.”
  • IS oordeelt dat vrouwen niet naar een mannelijke tandarts mogen. Omdat er nauwelijks vrouwelijke tandartsen zijn, betekent dit de facto dat vrouwen geen professionele verzorging van hun gebit meer kunnen krijgen. Kiespijn? Rotte tanden? Ontstekingen? Pech, vrouwen moeten maar pijn lijden.
  • Vrouwen verdwijnen steeds meer uit het Nederlandse nieuws. Kwamen vrouwen in 2009 nog in dertig procent van de gevallen aan bod, nu daalde dat naar een schamele 21 procent. Mediaplatform VIDM.nl en de School voor Journalistiek in Utrecht voerden de analyse uit. Hun resultaten maken deel uit van een breder onderzoek naar vrouwen in de media, van het Global Media Monitoring Project.
  • En de Pulitzer prijs gaat naar… een serie achtergrondartikelen van een kleine krant, de Post and Courier, over dubieuze sterfgevallen van vrouwen met een gewelddadige partner in de staat South Carolina. Rode draad in de reportages: de politie deed niet of nauwelijks onderzoek, zodat de overheid geen misdaad constateerde en mannen wegkwamen met hun agressieve daden.
  • Wat maakt dat in de V.S. voorstanders van het homohuwelijk winnen, of in ieder geval op sympathie mogen rekenen, terwijl de reproductieve rechten van vrouwen steeds meer ingeperkt worden? Feministisch journaliste Katha Pollitt signaleert dat Amerikanen beide kwesties onder dezelfde noemer (”cultuuroorlog”) scharen, maar dat het om twee totaal verschillende situaties gaat.
  • Een kwart van de activiteiten van het College voor de Rechten van de Mens betreft ‘geslacht’. Oftewel oordelen in zaken waarbij iemand’s sekse leidde tot discriminatie. Dat blijkt uit het jaarverslag van de organisatie. In bijna de helft van de gevallen gaat het om werkneemsters die een zwangerschap melden en dan ‘opeens’ geen verlenging van een tijdelijk contract krijgen.
  • Ophef! Een kunstenares plaatse foto’s waarbij een drup menstruatiebloed zichtbaar was. Prompt leidde dat tot censuur van een platform zoals Instagram. Want vrouwenlijven die niet voldoen aan de standaard? Ieieieieieieiek: ‘‘Only pictures of women who men want to fuck, please’‘, vat feministe Yessica Valenti de situatie olijk samen.
  • De Amerikaanse staat Indiana gaat El Salvador achterna en heeft nu voor de tweede keer een vrouw veroordeeld wegens een miskraam. Ze kreeg 20 jaar celstraf voor moord danwel kindermishandeling. De vorige strafzaak betrof een depressieve vrouw die zelfmoord wilde plegen terwijl ze zwanger was. Toen zijzelf het wel overleefde maar de foetus niet, vervolgde Indiana haar ook. Met een beetje pech is dit pas het begin van de criminalisering van zwangere vrouwen, signaleren juristen.
  • Als archeologen Griekse vazen opgraven met afbeeldingen van Amazones erop, zien ze vaak mysterieuze tekens naast de vrouwenfiguren staan. Taalkundigen hebben nu ontdekt dat deze tekens de fonetische weergave in het Grieks zijn, van oorspronkelijk anderstalige woorden. Die geven de namen van de afgebeelde Amazone, of leveren een commentaar. Zo staat bij een vaas met twee Amazones die op jacht zijn met een hond, de Griekse transliteratie van de Abchazische zin ‘laat de hond los’.

Amerikanen denken zeer genuanceerd over abortus

Je zou het bijna vergeten in de herrie van felle pro-abortus en contra-abortus mensen in de V.S., maar de gemiddelde Amerikaan denkt behoorlijk genuanceerd over abortus. Dat blijkt uit kwalitatief onderzoek onder een groep van ruim duizend ‘gewone burgers’.

De onderzoekers gebruikten deze kwalitatieve studie ook om duidelijk te krijgen welke invloed de woordkeuze en zinsopbouw hebben. Vragen die grammaticaal gezien subtiel duidelijk maken dat vrouwen betrokken zijn bij keuzes over al dan niet een veilige abortus, leveren 9% meer steun op voor een veilige en toegankelijke procedure. Vrouwen zijn namelijk geen dieren of dingen die baby’s moeten produceren, goedschiks of kwaadschiks, maar mensen. In tegenstelling tot veel politici en de mythes die zij en andere conservatieven verspreiden, wéten Amerikanen dat. Gelukkig maar! Nu de politiek nog:

These aren’t the voices that set abortion policy; they don’t vote on laws or run lobbying campaigns. But they do live under those laws — and even though they come from different backgrounds and live in different states and hold different views, they have way more in common with one another than most of us realize.

Zapatistas emanciperen razendsnel

Ja, vrouwenemancipatie verloopt traag als stroop, maar iedere regel kent een uitzondering. De Zapatistabeweging in Mexico is daar een van. In de arme regio Chiapas veranderden vrouwen hun levens in twintig jaar tijd ingrijpend. Hilary Klein onderzocht de situatie en schreef een boek over haar bevindingen: Compañeras, Zapatista Women’s Stories. 

De wereld hoorde voor het eerst van de Zapatistas in 1994. ‘‘Opeens” brak er een opstand uit in de Mexicaanse staat Chiapas. Gemaskerde woordvoerders introduceerden het Zapatista Nationale Bevrijdings Leger (EZLN). Het EZLN wilde vrijhandelsakkoord NAFTA tegengaan, de Maya’s een betere positie geven, een einde maken aan armoede en de almacht van grootgrondbezitters, en politieke hervormingen doorvoeren.

Vrouwen speelden een cruciale rol bij dit alles:

Gedurende de jaren negentig en in het eerste decennium van de nieuwe eeuw organiseerde het EZLN opmerkelijke demonstraties van inheemse vrouwen die, gekleed in hun traditionele jurken, de soldaten letterlijk hun dorpen uit duwden.

Het bleef niet bij een opstand. Het EZLN organiseerde een volksraadpleging en richtte vervolgens een eigen overheid op, het Nationale Inheemse Congres. Dat had grote gevolgen voor vrouwen. Toen Klein aan haar boek begon,  verbaasde ze zich over de snelheid van de Zapatista vrouwenemancipatie. Tot voor kort hadden vrouwen in hun eigen gemeenschappen namelijk niets te vertellen. Ze konden niet zelf beslissen over het kindertal en hadden toestemming van hun man nodig om hun huis te verlaten. Geweld tegen vrouwen was schering en inslag.

Totdat de Zapatista-opstand alles veranderde. Processen waar normaal gesproken decennia overheen gaan, vonden nu ‘opeens’ in een paar jaar tijd plaats – vreedzaam. Vrouwen namen belangrijke posten in, zowel bij de protestbeweging als in de nieuw gevormde lokale regering, bezetten land, spraken zich in het openbaar uit tegen huiselijk geweld, en vormden hun eigen lokale economie, onder andere in de vorm van coöperaties.

Volgens Klein speelden twee cruciale factoren een rol bij die omwenteling.  Net als bij de strijd van de Koerden gaf gewapend verzet vrouwen de kans om stappen te zetten. De Zapatistas maakten vanaf het begin een punt van de volwaardige deelname van vrouwen. Eén van de leiders, Comandante Ramona, schreef meteen in 1994 een wet over vrouwen om hun rechten vast te leggen. Geen geweld, gelijk loon voor gelijk werk, baas in eigen buik, recht op onderwijs, gelijke politieke participatie, alles stond erin.

Dat sloot mooi aan bij een eigen, interne ontwikkelingen bij de Maya vrouwen. Die hadden schoon genoeg van het onrecht en de onderdrukking, en grepen de kansen die zich voordeden met beide handen aan. Iets wat mensen nogal eens over het hoofd zien:

I contend that social movement researchers and organizers would do well to seek out the views of women like Antonia and Mónica who have been organizing informally in their local communities to meet concrete needs in ways that are culturally meaningful to them, long before the Zapatistas came on the scene.

Die twee factoren leidden tot een revolutie binnen de revolutie. Die vrouwenrevolutie is nog steeds gaande. Het blijft lastig om eeuwenoude patronen te doorbreken. En het EZLN legde de rechten van vrouwen vast in een wet, maar papier is geduldig. In de praktijk komt huiselijk geweld nog steeds voor, en denken mannen nog te vaak dat ze ‘hun’ echtgenote of dochter iets kunnen verbieden.

Maar de bewustwording kwam tot stand en die kentering heeft blijvende effecten. Want als je het eenmaal ziet, kun je het niet meer niet-zien:

a sophisticated analysis appears, one which some psychologists call the “internalization of oppression.” It expresses itself when we ourselves become convinced of our own lack of value as we appropriate and reproduce the values of the dominant order that reduces and exploits us. […] Today they recognize that this internalization/appropriation of the dominant values continues to be present in the minds of their cultural environment, in males, fathers, brothers, sons, and even within themselves because it “contaminates” the mind.

Kortom, het kan, snelle vrouwenemancipatie. Als je maar wilt.

Paus stopt vervolging Amerikaanse nonnen

Ja, ik ben zeer kritisch over Franciscus, de Paus van de R.K. Kerk, maar als ik iets goed kan melden, doe ik dat ook. Bij deze: hij stopt het strafonderzoek naar Amerikaanse nonnen, die volgens conservatieve bisschoppen in de greep waren geraakt van het radicaal feminisme. De inquisitie begon drie jaar geleden en leidde tot veel verzet bij nonnen en leken.

Franciscus sluit vrede met afgevaardigden van nonnenorganisaties.

In een Van de Redactiestuk prijst de New York Times de strategische terugtrekkingsmanoeuvre die Francis op op dit moment uitvoert. De krant omschrijft de start van het onderzoek naar de geloofspraktijk van de nonnen als het resultaat van chauvinisme van de mannelijke leiding in de Vaticaanse bureaucratie. Bovendien kwam het raar over dat de kerkhiërarchie zijn pijlen op nonnen richtte, terwijl het wemelde van de schandalen rond priesters die kinderen bepotelden.

Franciscus lijkt die mening ook toegedaan te zijn, en stopt de pogingen om grip te krijgen op de leiding van diverse nonnenordes. Hij besloot de formele procedure vorig jaar al met een nietszeggend rapport vol frases in de trant van ‘niks aan de hand, we gaan gewoon door met samenwerking’. Een paar dagen geleden werd de vrede officieel getekend en liet de Paus zich uitgebreid fotograferen terwijl hij de vrouwen van de Leadership Conference of Women Religious bezocht. Als symbolisch signaal dat hij echt vrede kwam sluiten.

Volgens de New York Times bewijst de hele geschiedenis vooral dat de vorige Paus de kracht onderschatte van de nonnenordes en de mensen die zien welke goede werken deze vrouwen verrichten. Vanaf het moment dat het Vaticaan het onderzoek naar de nonnen instelde, braken protesten uit. Burgers hielden wakes, theologen riepen in een open brief op tot respect voor de nonnen, en de nonnen zelf reisden naar Rome en hielden in de V.S. een toernee om het belang van hun liefdadigheidswerk te onderstrepen. Hun Nuns on the Bus actie kon rekenen op juichende menigtes.

Deze aanhoudende druk speelt zeker mee in het besluit van Franciscus om het onderzoek af te sluiten. Daarnaast past het werk van de nonnen goed bij de koers die Franciscus wil aanhouden. Kortom, hij zag het licht…..

Elias neemt ontslag als decaan na uitlatingen in verkrachtingszaak

Willem Elias, de in opspraak geraakte decaan van de Vrije Universiteit Brussel, nam ontslag. Hij stapte op nadat hij in een bericht op Facebook een slachtoffer van verkrachting verantwoordelijk stelde voor de zelfmoord van de verdachte, politicus Steve Stevaert. In een verklaring meldt de VUB dat Elias oordeelde dat hij niet langer de onbesprokenheid heeft om de functie van decaan te vervullen.

Elias bood zijn excuses aan tegenover alle slachtoffers van seksueel geweld,  de universitaire gemeenschap en de studenten in het bijzonder. Volgens het VUB bericht wil Elias benadrukken

dat verkrachting banaliseren het laatste is wat hij wou doen. Hij blijft geweldpleging, in welke vorm dan ook, de grootste misdaad vinden.

Da’s mooi gezegd, maar in een openbare brief aan studenten zegt Elias ook nog dit:

Sinds 2 april ben ik virtueel berucht. Ik heb in een emotioneel moment na de dood van Steve Stevaert een domme Facebookpost geplaatst. Dat erken ik ten volle. […] De wijze waarop ik op social media verguisd ben, is een mooi studieobject. Voor psychologen om te bestuderen hoe iemand zich voelt na met alle zonden van de wereld beladen te zijn, maar vooral voor communicatiewetenschappers. Het wordt zeker een schoolvoorbeeld hoe het gebruik van sociale media verkeerd kan uitdraaien.

Met als afsluiting ”Succes met de studies. Willem Elias, Ex Decaan P&E”.

‘Verkeerd kan uitdraaien’ – ja, voor hemzelf. Elias, de Ex Decaan, de arme zondebok, die na een dom bericht ‘verguisd’ en ‘virtueel berucht’ werd. Geen woord over het feit dat het twee weken duurde voordat hij de verantwoordelijkheid nam voor zijn uitlatingen. En dan nog alleen onder druk. Geen woord over het feit dat al snel andere minachtende uitlatingen van hem opdoken – zijn uitlatingen betroffen geen incident, maar een trend.

Tsja. Als ik als psycholoog dit schoolvoorbeeld zou onderzoeken, zou ik denken: deze man onderschatte zijn maatschappelijke en wetenschappelijke status, en hield, verblindt door zijn machtspositie als decaan en blank mannelijk lid van de gevestigde orde, geen rekening met het sociale klimaat. Vervolgens biedt hij nederig excuses aan, maar ondertussen heeft hij vooral medelijden met zichzelf. Waarna de arrogantie volgt: hij ziet in de hele affaire een mooi studieobject. Met hemzelf als middelpunt, zo van ‘ik maakte een fout, maar kijk eens wat een fijn onderzoek het oplevert, wat een leerzaam schoolvoorbeeld’.

Deze passage riekt naar Diederik Stapel, die betrapt werd op systematische fraude en daar na een schikking 120 uur taakstraf voor kreeg. Ook Stapel bood excuses aan, maar bleef met smoezen komen – de druk werd hem teveel, en echt, hij had het niet kwaad bedoeld:

“Ik heb de fout gemaakt dat ik de waarheid naar mijn hand heb willen zetten en de wereld net iets mooier wilde maken dan hij is.”

Aaaaaah, de lieverd…. Je zou bijna vergeten dat hij de loopbanen van allerlei studenten de nek omdraaide en de sociale psychologie een zeer slechte naam gaf. Nee hoor, 120 uur werkstraf, waarna Stapel weer zijn eigen goddelijke gang kon gaan, inclusief publicatie van een boek en plannen voor een theatertour.

Als die wetenschappelijke studie naar De Epische Verguizing van Elias, Het Schoolvoorbeeld er niet komt, kan de Ex Decaan misschien net als Stapel een boek schrijven. Want ondertussen heeft De Redactie de sociale media analyse al gedaan, met als conclusie:

krampachtige analyses als zouden sociale media ‘de moderne schandpaal’ of ‘de open riool’ zijn, bewijzen vooral hoe moeilijk de gevestigde orde omgaat met verlies van het monopolie op massacommunicatie.

Dansen op de revolutie

Emma Goldman zei: ‘als ik niet kan dansen, wil ik geen deel uitmaken van jouw revolutie’. Dus sluit ik de Week tegen Straatintimidatie af met de briljante Twitter hashtag  #DudesGreetingDudes, voor de humor, en deze vette rap:

Shanthony Exum, oftewel Miss Eaves, schreef dit nummer omdat ze het geroep, gefluit en gedoe van mannen volledig zat was. Het ging haar niet alleen om het ‘heej meisje, glimlach eens, heej, lekker kontje, heej’ gedoe (de mildste vorm van straatintimidatie), maar ook om het feit dat veel mannen wilden voorschrijven hoe ze moest reageren. Met een bedankje voor het ‘compliment’ bijvoorbeeld.

In de bij het nummer horende video koos ze bewust voor een rolomkering. Net zoals Hollaback Amsterdam en het campagneteam rond de petitie tegen straatintimidatie deze week deden in Den Haag. Daarmee wilde ze een punt maken: het gaat niet om complimentjes, het is niet onschuldig. Ieder mens, ook mannen, krijgen het op een gegeven moment benauwd als ze constant lastig gevallen worden met claims om aandacht en meer:

One of the defenses of street harassment I hear from men is,“I would love if women were doing it to me.” I wanted to portray in this video that no human regardless of gender would enjoy objectification, unwanted sexualization and harassment.

Dus, mannen, als je de neiging voelt opborrelen om in het openbaar iets te roepen naar meisjes en vrouwen die je niet kent, volg vooral het advies op van Miss Eaves:

Even if they feel like commenting on a stranger’s physical appearance or demeanor, it is best to do something else instead. Maybe eat a waffle? They’re delicious.

Hmmmm….. wafels…..

 

Katten strijden tegen straatintimidatie

‘ t Is de internationale Week tegen Straatintimidatie en twee Amerikaanse organisaties besloten tot een ludieke actie. Vrouwen naroepen op straat? Dan sabelen katten je neer met laserstralen die uit hun ogen schieten. Jawel! En die kat? Een taalgrap, want in het Engels kun je straatintimidatie onder andere vertalen als catcalling – letterlijk: katten naroepen, maar de cat in kwestie is meestal een vrouw. Als ze tenminste geen chick/kuiken is.

De borden zijn neergezet door Feminist Apparel en Pussy Division in New York en Philadelphia. Daarnaast plakten leden van deze organisaties in het centrum van beide steden honderden stickers met dezelfde boodschap. Helaas zijn die vormen van actievoeren nog steeds nodig:

In addition to slandering cats, it should be pretty common sense that women (and unamused people of all unamused genders) aren’t into being yelled at from cars. Yethere we areneeding togive “how to be a person lessons” and remind slimy dudes out there that nope, sorry, street harassment still isn’t cool.

Vandaar. Wil je in Nederland in actie komen? Deze week gaat Hollaback Amsterdam live. Je kunt ook nog steeds de petitie op www.straatintimidatie.nl ondertekenen. Bij 40.000 steunbetuigingen kan het campagneteam maatregelen tegen catcalling aan de orde stellen in de Tweede Kamer.

VIDA telling toont lichte vooruitgang

Vrouwen kopen en lezen meer romans, maar als het gaat om recensies schrijven en bepalen welk boek hét boek is, hebben mannen het nog steeds voor het zeggen. Dat blijkt uit de meest recente telling van VIDA, een organisatie die de genderverhoudingen bijhoudt in Engelstalige literaire bladen en krantensupplementen. Wel ziet VIDA lichte vooruitgang.

Soortgelijk onderzoek van Opzij toonde in Nederland dezelfde oververtegenwoordiging van mannen aan. Evenals een steekproef van dit weblog. Boeken van vrouwelijke auteurs delven nog steeds het publicitaire onderspit. Wie weet krijgen ook wij vooruitgang te zien, nu na VEERTIEN JAAR eindelijk een schrijfster het boekenweekgeschenk mag leveren. Esther Gerritsen is de gelukkige.

Terug naar de Engelstalige wereld. VIDA nam 2014 door en kan gelukkig melden dat verschillende bladen moeite deden om de verhouding tussen de seksen meer in evenwicht te brengen. Zo lukte het The New Republic om het vrouwelijke aandeel te laten stijgen van 7% in 2013 naar 29% in 2014. Harper’s zat in 2013 al op 29% en wist dat vorig jaar op 40% te brengen.

Daar tegenover staat dat onder andere de London Review of Books vrouwen juist minder ruimte gaf dan in voorgaande jaren. En bij The Times Literary Supplement stagneert het al jaren. Vrouwelijke recensenten komen daar niet verder dan rond de 28%. Ook The Nation blijft al jaren hangen op circa 20 procent.

Webmagazine Slate benadrukt bij dit alles dat het niet alleen gaat om de cijfers. Die geven structurele achterliggende problemen aan:

The cultural default is to treat men as voices of authority and wisdom while relegating women to the role of mere consumers whose opinions are given little weight. That problem is not easily reducible to numbers.

Het gaat om een mentaliteit, en dan gaan veranderingen langzaam. Toch is er wel wat veranderd. In 1978 vroegen feministen voor het eerst aandacht voor seksistische literaire kritiek. Op enkele uitzonderingen na doen recensenten tegenwoordig hun best om mannelijke en vrouwelijke auteurs op dezelfde manier te bespreken. Vooruitgang.

Daarnaast krijgen auteurs die een neerbuigende houding jegens vrouwen vertonen, steeds vaker tegenwicht. Ook dat is een verbetering ten opzichte van vroeger, toen handelsonbekwame vrouwen het meestal niet in hun hoofd haalden om mannen  publiekelijk tegen te spreken.

Zo besloot Kristien Hemmerechts haar pen op te nemen tegen machoschrijvers, die tot in de details opschrijven hoe op leeftijd geraakte mannelijke hoofdpersonen minderjarige meisjes al dan niet met geweld penetreren. En toen een mannelijke auteur de vrouwtjes opriep gewoon betere boeken te tikken, dan volgen de prestigieuze literaire prijzen vanzelf (ha!), fileerden vrouwen zijn drogredenen en blinde vlekken genadeloos.

Zelfs mannen beginnen zich ongemakkelijk te voelen bij de dominantie van hun sekse: ,,Het hele waardensysteem van de literatuur is in Nederland opgehangen rondom mannen van middelbare leeftijd, van recensenten tot uitgevers,” signaleerde auteur Phillip Huff. Ook dertien blanke mannelijke boekenweekgeschenk-schrijvers op een rij stuitte op steeds meer kritiek. Dat zijn goede tekenen….

Gender blijft probleem voor Clinton

Clinton stelt zich kandidaat voor de presidentsverkiezingen van de V.S. Volgens Amerikaanse media heeft ze geleerd van haar poging in 2008. Destijds probeerde haar campagne gender buiten de deur te houden. Die strategie leidde ertoe dat Clinton te mannelijk overkwam, terwijl het niet zorgde voor een vermindering van seksistische aanvallen. Deze keer gaat Clinton gender niet uit de weg. Integendeel, haar sekse en genderkwesties in het algemeen vormen de basis van haar campagne. Maar of het nu wel goed zal gaan….?

Sommige Amerikaanse media kondigen zelfs aan dat Clinton als een feministe campagne zal voeren. Wetende dat Republikeinen alle negatieve stereotypen over mannenhatende feministen van stal zullen halen, wil Clinton haar status als grootmoeder benutten:

by channeling them through her newest role: Grandma. “My granddaughter has just as much God-given potential as a boy who was born in that hospital on the same day,” she told a convention of female real estate executives in October.

Daarnaast verwachten insiders dat Clinton een punt gaat maken van het historische karakter van haar campagne. Vrouwen traden zelden op als hoofdkandidaat van hun eigen presidentscampagne. In 1872 probeerde Victoria Woodhull het bijvoorbeeld, maar ze kreeg nauwelijks stemmen. Wel veel hoon. In 1972 deed Shirley Chisholm een poging, maar ook die campagne faalde. Kortom, vrouwelijke kandidaten schitteren vooral door afwezigheid.

Obama lukte het om als eerste zwarte man president te worden. Zou Clinton als eerste blanke vrouw president kunnen worden? Goeie vraag. Misschien schrikt Clinton met haar genderfocus mannen af. Maar het gaat dieper. Veel Amerikanen zeggen dat ze voor gelijke rechten etc. zijn, maar vinden vrouwen eigenlijk inferieur. Kiezers en de media nemen vrouwelijke kandidaten ook veel kritischer de maat dan mannelijke kandidaten.

Daarbij komen vrouwen regelmatig terecht in scenario’s waarbij je niet kúnt winnen. Als je vriendelijk bent vinden mensen je een slappe leider, treed je assertief op dan ben je prompt een bitch. Zulke onmogelijke spagaten leiden tot overtuigingen dat vrouwelijke kandidaten tot mislukken gedoemd zijn. Seksistische verslaggeving doet daar nog een schepje bovenop, en klaar is uw doemscenario.

Clinton’s campagne leidde in 2008 tot talloze staaltjes walgelijk seksisme.

In Nederland besteden bladen als Intermediair aandacht aan dit soort ‘double bind’ situaties die de emancipatie van vrouwen in de weg staan. Het blad noemt de in Amerikaanse onderzoeken geschetste situaties herkenbaar. Zeker in de politiek zou ik daar aan toevoegen. Ons land heeft tot nu toe geen enkele vrouwelijke premier gehad. Mannelijke partijleiders vergeten hun vrouwelijke nummer twee bij formatiebesprekingen, en wie daar vragen over stelt krijgt te horen dat hij/zij zeurt.

Met het huidige politieke klimaat in Nederland ziet het er niet naar uit dat hier snel verandering in komt. Dat hoeft u niet van mij aan te nemen. Ik laat graag ervaringsdeskundige Pauline van Viegen aan het woord:

Zolang kandidaatstellingscommissies zich beklagen over het beperkte aantal (geschikte) vrouwen dat zich meldt en vervolgens enkel de moeite nemen om “uit de groslijst enkele acceptabele vrouwspersonen op te diepen”, om vervolgens een lijst te presenteren waar voornamelijk mannen op staan, moeten we vooral niet verbaasd zijn wanneer er zich een volgende keer wederom nauwelijks vrouwen melden. Men wekt immers de indruk dat politiek een mannenaangelegenheid is, waar voor vrouwen weinig ruimte is.

Zal het in de V.S. anno 2015 en 2016 beter gaan dan in Nederland? We zullen ‘t zien…

Actievoerders leggen decaan vuur aan de schenen

Willem Elias, decaan bij de Vrije Universiteit Brussel (VUB), dacht in de verkrachtingszaak rond politicus Steve Stevaert ongestoord het slachtoffer de schuld te kunnen geven. Alleen liep het deze keer radicaal anders. Mensen lopen massaal te hoop en de roep om zijn ontslag zwelt aan. Het is de nieuwste ophef in buurland België, waar vrouwen en mannen steeds duidelijker laten merken dat ze de onverschilligheid rondom seksueel geweld tegen vrouwen meer dan zat zijn.

Willem Elias schatte de tijdgeest verkeerd in.

Wat gebeurde er? Politicus Steve Stevaert pleegde zelfmoord nadat uitlekte dat justitie hem wilde vervolgen in verband met een beschuldiging van verkrachting. Aan de ene kant erg triest. Zelfmoord kent alleen verliezers. Opgemerkt zij echter dat de zaak een klassiek patroon volgde: eerst ontkende Stevaert, daarna gaf hij toe dat er seksueel contact plaats had gevonden. Tot slot beweerde hij in één moeite door dat de vrouw zelf wilde.

Justitie geloofde dat laatste niet. De kwestie dreigde uit te monden in een strafzaak. Stevaert wachtte dat niet af. Daarop deed Willem Elias de volgende uitspraak:

We zullen je missen, Steve. Je was een fijne man en bijzonder intelligent. De vrouwen… een zwakheid die we begrijpen. Aan de dame die deze beslissing op haar geweten heeft, toch graag dit: voor een verkrachting ga je onmiddellijk naar de politie, of desnoods de dag nadien. Niet drie jaar later.

Tsja, zou je zeggen. Een mening. Maar van wie? Van professor Willem Elias. Decaan van de faculteit Psychologie en Educatiewetenschappen aan de Vrije Universiteit Brussel. Tevens voorzitter van het Hoger Instituut voor Schone Kunsten. En voorzitter van de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschap en Kunsten. Een man uit de intellectuele en culturele elite. Iemand met een grote maatschappelijke invloed.

Die gezaghebbende status maakt het problematisch dat Elias van ‘we’ spreekt. Met dat ‘we’ vereenzelvigt Elias zich met zij die vinden dat mannen hun vrijheid mogen hebben en  dat anderen daar niet zo moeilijk over moeten doen. Vrouwen bepotelen? Niets meer dan een zwakheid, iets wat mannen zoals Elias best begrijpen. Want vrouwen? Ach:

De decaan noemde “de vrouwen” een zwakheid, als een pint of een blik kaviaar, een voorwerp dat je in een onbewaakt moment overdadig gebruikt zonder op haar acht te slaan. Die uitspraak vervaagt ook de lijn tussen don Juanschap en seksuele agressie; de zedenklacht ging over het laatste.

Daarnaast versterkt Elias verkrachtingsmythes, waarbij wantrouwen jegens het slachtoffer centraal staat. Zo geldt ‘niet meteen aangifte doen’ in dat vrouwvijandige stelsel van overtuigingen als verdacht. Terwijl iedereen met een beetje kennis van psychologie weet dat vrouwen heel verschillend kunnen reageren op seksueel geweld, en soms pas na een tijd in staat zijn om in actie te komen. Sterker nog, hét probleem is dat zoveel meisjes en vrouwen zwijgen en nooit aangifte doen: negen op de tien blijft stil.

Daarbij schatten vrouwen correct in dat ruchtbaarheid geven aan seksueel geweld als een boemerang bij henzelf terug kan komen, in de vorm van verwijten, hoon, beschuldigingen en andere narigheid. Precies dat wat professor Elias met zijn verwijten en beschuldigingen aan het adres van de betrokken vrouw opnieuw bewijst. Erger nog: hij stelt haar direct verantwoordelijk voor de beslissing die Stevaert nam. Zij heeft volgens Elias zijn zelfmoord op haar geweten. Grof geschut.

Elias had wellicht niet door dat het klimaat begint te veranderen. Hij kwam met zijn vergoelijkende opmerkingen in een tijd waarin vrouwen steeds vaker aangeven dat ze de onverschilligheid en respectloosheid zat zijn. België zat nog midden in de #wijoverdrijvenniet campagne, bijvoorbeeld.

In dat strijdbare klimaat viel Elias’ reactie verkeerd. Zijn reactie op de kritiek op zijn bericht viel ook verkeerd. Na de ophef liet Elias via sociale media namelijk weten:

Steve was gewoon een zeer goede vriend, die in het water zien springen vind ik niet leuk. Meer moet men achter deze bekentenis onder vrienden niet zien. Wie daar niet kan mee leven moet zich maar ontvrienden.

Dit toondove standpunt gooide olie op het vuur. Zoals gezegd roepen mensen inmiddels door middel van open brieven en petities op tot het ontslag van Elias. Een video van Ashley Vandekerckhove, zelf overlever van verkrachting, ging prompt viraal. Ook zij eist maatregelen tegen Elias. Feministische weblogs roepen mensen op om de VUB te mailen, Facebook te gebruiken voor protestacties, en brieven te sturen.

Inmiddels heeft de Paul de Knop, rector van de VUB, laten weten de reactie van Elias volstrekt ongepast te vinden. Het Faceboekbericht van de decaan ”engageert de  universiteit niet en is geen uiting van ons gedachtegoed”, zei hij. Daarmee distantieert de universiteit zich van de uitlatingen van Elias. Of dat genoeg is om de protestacties wind uit de zeilen te nemen valt nog te bezien.

UPDATE: Elias blijkt in het verleden herhaaldelijk kwetsende uitspraken over vrouwen en slachtoffers van seksueel geweld te hebben gemaakt. Ook werd bekend dat de Vrije Universiteit de decaan officieel gaat berispen en een onderzoek naar hem instelt.

Doe mee aan de week tegen straatintimidatie

Noteer ‘m in je agenda: 12 tot en met 18 april 2015 vindt de week tegen straatintimidatie plaats. Ook Nederland doet mee: op 14 april gaat de site van Hollaback Amsterdam live. (Je kunt nu al op Facebook terecht voor de bijbehorende actiepagina). Een dag later, op 15 april, houden de initiatiefnemers van www.straatintimidatie.nl een actie in Den Haag. Mensen kunnen de rollen omdraaien en op een ludieke manier mannen lastig vallen.

De campagnegroep, die wetgeving tegen staatintimidatie op de agenda van de Tweede Kamer wil zetten, schrijft in haar eerste nieuwsbrief:

We hebben weer publieke acties gepland staan voor de lente! Bij deze actie draaien we de rollen om en gaan we mannen seksueel intimideerden op straat. Daarna bieden we excuses aan en vragen hen hoe ze dat ervaarden. Dit doen wij samen met iHollaback Amsterdam tijdens de internationale week tegen straatintimidatie. De actie staat gepland voor 15 april, in Den Haag. Doe je mee?

Wie erbij wil zijn met de actie op 15 april kan voor meer informatie mailen naar contact@straatintimidatie.nl .

Los van dit type actie kun je op allerlei andere manieren meedoen aan de week tegen straatintimidatie. Door menselijk fatsoen te vertonen en assertief te zijn. Mogelijkheden:

  • Voel je de neiging opkomen om een vrouw na te roepen op straat en/of ongevraagd commentaar te leveren op haar borsten, billen, benen of andere lichaamsdelen? Zie er vanaf, doe het niet.
  • Maken vrienden flauwe grappen waarin vrouwen gereduceerd worden tot seksobject? Zeg hardop en expliciet dat je dit niet grappig vindt.
  • Sta je erbij als vrienden op straat vrouwen naroepen, of erger? Vraag je vrienden of ze ook zo zouden praten en handelen als het ging om hun zus, een goede vriendin, of hun moeder. Vraag hen op te houden. Verlaat indien nodig de groep.
  • Zie je dat iemand een meisje of vrouw lastig valt in de openbare ruimte? Volg deze tips. Regel 1 is jezelf niet in gevaar brengen, maar onderneem als dat mogelijk is acties zoals deze: mobiliseer omstanders, bel het alarmnummer 1-1-2, onthoud de kenmerken van de dader, laat het slachtoffer niet alleen.
  • Je gsm is een machtig wapen. Maak, als dat veilig is voor jezelf, een opname en upload het incident naar een site zoals Hollaback.

Maar het aller, allerbelangrijkste is: neem de ervaringen van vrouwen serieus. Vertel ons niet hoe we ons zouden moeten voelen, hoe we volgens jou zouden moeten reageren, of wat dan ook. Wij overdrijven niet. Wij vertellen wat we meemaken. Luister naar ons, meisjes en vrouwen, als wij iets vertellen over straatintimidatie. En doe wat je kunt om de straat voor iedereen toegankelijk en veilig te houden.

Fijne Paasdagen!

Aan alle lezeressen en lezers van dit weblog: fijne Paasdagen!

Enneh, omdat dit een feministisch weblog is: er is niets waar je niet een seksueel geobjectificeerde vrouw tegenaan kunt gooien. Zelfs de wens om vrolijke Paasdagen te hebben, ontsnapt daar niet aan. Zoekend naar een leuk plaatje voor een paasgroet aan mijn lezeressen en lezers, kwam ik namelijk ook dit soort Paaswensen tegen. Voor de borstenman:

Of, voor de man die liever een paar sexy billen ziet:

Lijkt me een goeie toevoeging aan de collectie van het museum voor huis- tuin en keuken seksisme…

2015, het jaar van de heilige Theresa

Vrouwen komen er tot op de dag van vandaag bekaaid af in de kerk. Toch lukte het sommige nonnen om een plek in de geschiedenis te veroveren en zelfs de status van heilige te verwerven. Eén van de giganten op dit gebied was de 16e-eeuwse Teresa van Avila. Tot op de dag van vandaag inspireert ze vele mensen. Onder andere omdat ze een soort survival gids schreef, en vrouwen inspireert vanwege haar feministische inslag (volgens de definitie van Rebecca West).

In haar tijd kregen vrouwen weinig kansen om zichzelf te ontwikkelen. Desondanks stichtte Teresa van Avila kloosters, droeg bij aan de hervorming van de kerk, richtte een nonnenorde op en schreef boeken die haar in 1970 de titel van kerkleraar opleverden. Ze geldt als de patroonheilige voor mensen die lijden aan hoofdpijn, hartziekten, of geestelijke nood, en kan aangeroepen worden voor het bevorderen van een vruchtbaar geloofsleven.

Dit jaar viert de Spaanse stad Avila, bakermat van de non, Teresa’s 500ste geboortedag met tentoonstellingen en een heuse pelgrimsroute. In Nederland houdt het Titus Brandsma Instituut in juli een studieweek over het mystieke gedachtegoed van Teresa van Avila. Uiteraard is er een Nederlandstalige Facebookpagina. Ook kun je op internet verschillende reizen naar Spanje vinden, die in het teken staan van de heilige.

Bij dit soort festiviteiten blijven haar subversieve ideeën keurig buiten beeld. Dat kan makkelijk, want haar geschriften zijn een voorbeeld van ‘schrijven met twee stemmen’. Dat is een term die onder andere literatuurcritica Elaine Showalter gebruikt. Het gaat om een dominant verhaal, goedgekeurd door de maatschappij, met in het verborgene een tweede verhaal, met een moeilijker te verteren boodschap.

Bij Teresa ontstond die tweestemmigheid omdat mannelijke geestelijken haar teksten goed moesten keuren, voordat ze haar werk kon verspreiden. Bij leven vond al censuur plaats:

…she encouraged her fellow sisters to continue their prayer, despite injunctions against it by church officials: “Hold fast, daughters, for they cannot take from you the Our Father and the Hail Mary.” This line was later retracted from future manuscripts after one of her censors wrote in the margin, “It seems here that she is reprimanding the Inquisitors who prohibited books on prayer.” Indeed.

Hou je rekening met de voorzichtige manier waarop gemarginaliseerde groepen zich noodgedwongen moeten uiten, dan openbaren zich opeens revolutionaire inzichten. Teresa wilde vrouwen een legitieme plek in de kerk geven. Daarnaast wilde ze dat mystieke ervaringen erkenning kregen als een bron van kennis en wijsheid. Ze uitte daarmee kritiek op en verschoof de grenzen van het officiële ‘weten’, zoals gedefinieerd door kerkvaders.

Teresa schrok er niet voor terug om kritiek te uiten op priesters en andere autoriteiten, die mystieke ervaringen afwezen als iets duivels. Ze moedigde haar ‘dochters’ aan om kritisch te zijn bij het zoeken naar goede biechtvaders. Nee zeggen tegen een bevooroordeelde priester mág, vertelde Teresa hen. Ze riep hen op bij hun spirituele ontwikkeling gehoor te geven aan hun innerlijke stem, wat anderen daar ook van vonden.

Tot op de dag van vandaag riekt dat naar revolutie. Je zou haar oproep tot eigen wijsheid kunnen opvatten als een gids hoe te overleven, zowel binnen als buiten de kerk:

She knew it wasn’t enough to reform external structures. One also had to reform internal ones, the beliefs we carry around inside us. So as she went about reforming her Carmelite order, she also sought to transform women’s understanding of themselves.

Tot op de dag van vandaag inspireert Teresa zodoende mensen als wetenschapster Bibi Straatman, filosofe Julia Kristeva en anderen. Theologen en andere geleerden ontdekken bovendien nog steeds nieuwe elementen in haar werk, zoals het gebruik van archetypische beelden en andere elementen, afkomstig uit de dieptepsychologie.

Teresa’s feestdag is op 15 oktober. Een mooie gelegenheid voor de bereiding van de aan haar gewijde zoetigheid, Yemas de Santa Teresa. Enjoy!

‘Meer vrouwen’ vergt vooral de wil om te veranderen

Waar zijn de vrouwen toch? Wat houdt vrouwen tegen? Waarom zien we ze niet? Ja, waarom niet? Zo af en toe neemt iemand de handschoen op en beantwoordt de vraag van de zoveelste verbijsterde, in het duister tastende journalist of ‘deskundige’ met een experiment. Zo ging de gastheer van een televisieprogramma aan de slag om meer vrouwen in zijn literaire programma te krijgen. Met succes. Want ‘te weinig vrouwen’ is niet het echte probleem. Dat is ‘teveel mannen en onwil om die situatie te veranderen’.

Geen glazen plafond voor mannen, maar een glazen lift die je geruisloos naar hogere regionen brengt. Heerlijk!

De Oplossers schreven voor Vrij Nederland dat het gaat om perceptie. In geval van ‘weinig vrouwen’, zou je eigenlijk over iets anders moeten praten. Namelijk de oververtegenwoordiging van mannen. Een ‘gewone’ man met een gemiddelde intelligentie en een gemiddelde prestatie maakt goede kansen. Hij doet zijn ding en belandt automatisch op een ‘ glazen lift’ naar boven. Vrouwen niet. Alleen zij die overduidelijk blijk geven van buitengewoon veel talent, vallen nét genoeg op om een kansje te maken.

Het inzicht dat vrouwen meer moeten doen dan mannen, om dezelfde zichtbaarheid te verwerven, staat bijvoorbeeld aan de basis van de gendered conference campaign. De ervaring leert dat organisatoren actief tegenwicht moeten bieden aan onbewuste vooroordelen. Doe je dat, dan ontstaan opeens congressen met veel meer spreeksters dan ”gewoonlijk”. Omdat het niet gewoon is, maar het resultaat van de positieve discriminatie van, voor en vaak ook door mannen.

Steven Weiss, presentator van Up Close, ontdekte dat dit type onderzoeksresultaten en leerervaringen cruciaal waren om meer schrijfsters in zijn studio te krijgen. Juist op het niveau van de gemiddeld goede, interessante auteur, de categorie waarbij mannen kans maken en vrouwen uit beeld verdwijnen, eiste hij stelselmatig en structureel vrouwen:

It’s at the tier where, for the most part, anybody on the list is as valuable and welcome as anybody else in the tier that prioritizing a discriminated-against group can achieve a great amount of difference. I can’t make more highest-priority guests be female, but I can prioritize women over men at the level where they represent the same value to our show.

Door vrouwen in die zin voorrang te geven, wist hij een 50-50 verhouding tussen de seksen te bereiken. Voor de mensen die nu roepen ‘dat is oneerlijk, hij trekt vrouwen voor’, heeft Weiss een pijnlijk rijtje observaties in petto. Uitgeverijen trekken mannelijke auteurs voor. Bijvoorbeeld door vooral mannelijke auteurs op p.r. materialen te zetten. Mannen vonden makkelijker fondsen om naar een televisiestudio te reizen. Universiteiten en organisaties schuiven eerder een man dan een vrouw naar voren om een nieuw boek te promoten.

Kortom, Weiss wijst erop dat mannen op zoveel manieren voordeel krijgen – de glazen lift, de gratis bonuspunten – dat je als televisiezender heel erg je best moet doen om nog een beetje een gelijkwaardig speelveld te creëren. Dat doe je door tegenover de structurele voordelen die mannen genieten, een structurele eis voor vrouwelijke kandidaten door te voeren. Dan wordt seksisme bespreekbaar en verandert de situatie fundamenteel:

A testimony from one female staffer explains the change this way: “I didn’t think of the gender issue as a taboo previously, but it is funny how these things just don’t come up. Now it always comes up.”

Zonder inzicht in de werking van (onbewuste) vooroordelen, en zonder de wil om te veranderen, lukt het echter niet. Daarom gaan steeds meer regeringen over tot het instellen van een hard vrouwenquotum voor het bedrijfsleven. Of stellen organisaties literatuurprijzen voor schrijfsters in, zoals in Nederland tijdschrift Opzij deed. Misschien niet ideaal, maar zolang bedrijven voorrang geven aan mannenmacht, boven goede economische resultaten, en mensen het werk van vrouwen systematisch onderwaarderen, waar je ook kijkt, zijn zulke initiatieven hard nodig om de situatie in balans te brengen.

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 64 andere volgers