Category Archives: De Gereedschapskist

De Gereedschapskist: de Latte-aanval

Wat maakt dat de standpunten van mensen zoals Donald Trump en Geert Wilders zoveel effect hebben? Waarom kan een populistische partij met aantoonbare leugens een Brexit voor elkaar krijgen, terwijl linkse kandidaten het onderspit delven? Dat zou zomaar het gevolg kunnen zijn van de zogenaamde ”Latte libel”, oftewel Latte aantijgingen, betogen enkele politieke commentatoren. Zolang links daar geen antwoord op heeft, kunnen demagogen er met de macht vandoor gaan, vrezen ze.

Alex Frankel vat de theorie prachtig samen. Ik zie dit als een must-read, omdat het artikel goed uitlegt waarom types zoals Trump en Wilders scoren, terwijl met name vrouwelijke kandidaten extra kwetsbaar zijn in een strijd met zo’n rechts-autoritaire populist.

Hoe gaat het in zijn werk: de rechtse populist, meestal een blanke man, bestijgt een podium, grijpt een microfoon, en steekt ongeveer dit verhaal af. ‘Wij weten dat hardwerkende mensen zoals jullie lijden. Net als jullie hebben we genoeg van die grote stads-elite die niet luistert. Die bende multi-etnische feministen, salonsocialisten, betuttelende verzorgingsstaat-aanhangers, goddeloze pro-abortus kindermoordenaars, homo’s en quinoa-vretende grachtengordeltypes kijken op je neer. Ze minachten jullie. Ze vernielen onze normen en waarden, pakken onze banen af en verpesten onze normen en waarden met hun genderneutrale toiletten. Wij zijn de echte Nederlanders. Zij niet. Wij zijn boos en we staan aan jullie kant. Het land moet weer van ons worden!”

In Nederland krijgt dit verhaal een uniek eigen tintje met het verhitte zwarte pietdebat, waar mensen roepen dat ‘onze’ cultuur en ‘onze’ tradities onveranderlijk zijn en beschermd moeten worden. Het is ‘ons’ kinderfeest. Als anderen dat niet zint, rotten ze maar op, terug naar hun eigen land. Wat je er ook van vindt, het is een verhaal, het wekt emoties op, het is simpel, en het geeft mensen toestemming om te rellen tegen feministen, buitenlanders, minderheden en andere makkelijke doelwitten.

Volgens commentatoren zoals Frankel en journalist Thomas Frank hebben linkse partijen geen effectief antwoord kunnen vinden op deze tirade van populistisch rechts. Ze komen met rationele argumenten en boodschappenlijstjes. Maar daar win je de harten van mensen niet mee.

Als een vrouwelijke democrate terecht komt in een verkiezingsstrijd met zo’n type rechtse populist, zoals in de V.S. gebeurde, wordt de situatie nog moeilijker. Vrouwelijke politici moeten aan onmogelijke normen voldoen en worden sowieso al afgerekend op hun sekse. Demagogen zoals Trump maken handig gebruik van dit ongelijke speelveld. Frankel:

university educated women in politics will often be more measured and less theatrical because in their professional experience, women venting is seized upon as a sign of weakness. This can leave women on the centre and left – who find themselves in a tussle against an entitled man firing off the latte libel rhetoric – looking either somewhat disarmed, as in the case of Gillard, or looking more clinical, as in the case of Clinton. For women to lead parties like Labor and the Greens and be successful, they’ll need to challenge neoliberalism, do it with a powerful narrative, and to have the support of a large enough cohort of their colleagues and the media to withstand the shitstorm of hostility.

Die randvoorwaarden zijn er meestal niet. Dus kan een Trump winnen met een combinatie van leugens, seksistische aanvallen en loze beloften waar racisten blij van worden. Daarna gaan dit type rechtse populisten meestal hakken in sociale voorzieningen, reproductieve rechten van vrouwen inperken en hun vriendjes belonen. Kwetsbare mensen die op zo’n populist stemden in de hoop dat dit hun (financiële) positie zou verbeteren, komen bedrogen uit. Waarna ze zich nog wrokkiger voelen en nog gevoeliger worden voor de emotionele retoriek van rechtse populisten. De cirkel is rond.

Als partijen zoals de PVV bij de volgende verkiezingen in Nederland groter worden, komt dat onder andere door de Latte-aantijging. Je herkent het verhaal zo. Let op stereotypering van liberale elites – signaalwoorden onder andere ‘grachtengordel’, etenswaren zoals quinoa, incabessen, glutenvrij, beladen retoriek rondom buitenlanders, en woorden zoals ons land, onze cultuur, onze traditie, zonder expliciet uit te leggen wie bij ‘ons’ horen en aan te geven wat je precies bedoelt als je ‘de’ traditie aanhaalt.

Benieuwd of centrum- en linkse partijen een weerwoord vinden…. Ze hebben tot maart 2017. Succes!

 

De Gereedschapskist: meet zelf wie praat en wie zwijgt

Wil je weten welke sekse een gesprek domineert? Je kunt nu zelf metingen verrichten met dit handige hulpmiddel. De link brengt je naar de site ‘praten mannen teveel?’, ontworpen door Cathy Deng. Je ziet twee knoppen: man of niet-man. Klik op de gepaste knop en de timer begint te lopen. Aan het eind van de paneldiscussie, vergadering of je favoriete talkshow zie je de keiharde percentages en wéét je welke sekse de meeste spreektijd claimde.

Lekker tellen…. Je kunt het! Met de zegen van Cathy Deng, die iedereen aanmoedigt dit hulpmiddel te gebruiken en te verspreiden:

She emphasized that tools like this aren’t meant to shame, but rather bring awareness. “I don’t want people to see this and go, ‘Ok, women need to talk more’ or ‘all men need to talk less,'” Deng said. “Talking time is really a symptom of deeper issues relating to privilege, comfort, norms – that’s the important stuff. I also hope that if people are surprised by the results, that it will sparks deeper conversations about bias in general – what are other ways in which our perception of social situations can be biased?”

BONUS: de loonkloof-klok. Zo kun je zelf in kaart brengen hoeveel uren jij meer moet werken dan je mannelijke collega’s, om hetzelfde salaris te bereiken.

De Gereedschapskist: de Drie Dagen Regel

Mohamed Lahouaiej Bouhlel, de man die 84 mensen dood reed op de boulevard van Nice, werd niet vanuit het niets gewelddadig. Voordat hij in zijn witte truck stapte, bedreigde en mishandelde hij zijn vrouwelijke naasten. Hij is daarmee de zoveelste massamoordenaar die eerst vrouwen aanviel, voordat hij over ging tot het ‘grotere werk’. Dit patroon is zo dominant aan het worden, dat een woordvoerster van organisatie Futures Without Violence inmiddels spreekt van de Drie Dagen Regel.

De Drie Dagen Regel luidt als volgt:

  1. Dag 1 – de moordpartij vindt plaats en de media weten nog weinig, dus ze berichten alleen in grote lijnen over de gebeurtenis
  2. Dag 2 – de media brengen meer persoonlijke details over de moordenaar naar buiten
  3. Dag 3 – het blijkt dat de massamoordenaar het voor zijn daad gemunt had op vrouwen, in de vorm van seksueel en/of huiselijk geweld

Voorbeelden te over. Man Haron Monis, die mensen gijzelde en vermoordde in een café in Sydney, was voorwaardelijk vrij als verdachte van de moord op zijn vrouw. Cedric Ford, die in Kansas drie mensen doodschoot en er veertien verwondde, pleegde huiselijk geweld. Zijn ex had net een contactverbod aangevraagd. Robert Dear, die drie mensen vermoordde, werd verdacht van gluren, verkrachting en het mishandelen van meerdere exen.

De lijst gaat maar door. Massamoordenaars zijn bijna altijd mannen, en opvallend veel van hen vergrijpen zich voor (en vaak ook tijdens) hun daad aan een of meer vrouwen. Dit verband komt ook duidelijk naar voren uit onderzoeken naar criminaliteit. Een veroordeling voor huiselijk geweld is dé belangrijkste voorspeller van verdere misdaden.

Futures Without Violence pleit er daarom voor dat de politie en andere autoriteiten huiselijk geweld serieuzer nemen:

”….recent mass shootings, as well as the incident in Nice, continue to confirm that domestic violence is not a behavior that we can dismiss or ignore,” she continued. “It’s a warning sign of toxic behavior that can grow into something catastrophic.”

De Gereedschapskist: perception bias (je ziet niet wat je ziet)

Zet drie vrouwen in een groep van tien en veel mensen denken dat vrouwen die groep domineren. Of: een man en een vrouw schrijven allebei een boek over persoonlijke dingen, vol emotie. De man krijgt lof want zijn verhaal raakt aan universele waarden. De vrouw zeurt en schreef een inferieur boekje. Voor die vreemde kronkels bestaat een naam. Perception bias. Of, vrij vertaald: vooroordelen in perceptie.

Voorbeelden te over van vertekeningen in de waarneming. Neem bijvoorbeeld een Amerikaans programma, Stuff You Missed in History Class. Oftewel dingen die je miste tijdens de geschiedenisles. De redactie ontvangt stelselmatig klachten dat het programma teveel aandacht besteedt aan vrouwen. De redactie zou vaker iets over mannen moeten vertellen. Producenten doken hun archieven in. Ze kwamen erachter dat vrouwen maximaal een kwart van het totaal uitmaakten, terwijl mannen in 40 tot 50% van de afleveringen domineerden (de rest had neutrale thema’s). 25% vrouwen? Teveel! Klacht!

Deze vooroordelen duiken ook op als het gaat om communicatie. Vrouwen beppen teveel, beweren auteurs in het Mars en Venus genre. Ze herhalen dat steeds, dus dan moet het wel kloppen. Een taalkundige ging op onderzoek uit. Hij kwam erachter dat auteurs elkaar citeren, zonder dat ze ooit verwijzen naar bestaand onderzoek. Waar baseren ze zich dan wel op? De taalkundige kwam uiteindelijk uit op pamfletten van conservatieve Christelijke groeperingen uit de V.S. uit 1993. Samengevat:

there was a flurry of Christian-right marriage counselors promoting the idea that women are gabbermouths and men are taciturn, and therefore ladies need to squelch hopes of having their emotional needs met in their marriages.

Wie wél gedegen wetenschappelijk onderzoek doet, ziet kleine verschillen tussen de seksen. Daarnaast telt de context. Als het gaat om de publieke ruimte en de wereld van betaald werk wijst alles er op dat mannen de gesprekken juist domineren. Mannen onderbreken vrouwen regelmatig, en op online fora nemen mannen zoveel ruimte in, dat anderen wegblijven. Omgekeerd blijkt dat vrouwen van een meerderheid sociale straf krijgen als ze ”te verbaal’ worden en op die manier ‘teveel’ ruimte innemen.

Vooroordelen in de perceptie komen ook tot uiting in onbewuste taalpatronen. Zo analyseerde de Lezeres des Vaderlands het gebruik van bijvoeglijk naamwoorden in boekenrecensies. Wat blijkt? Recensenten geven hoog op van de eruditie en het hoogstaande intellect van mannelijke auteurs. Mannen mogen een klagerige toon gebruiken. Als ze zeer persoonlijke verhalen schrijven over emoties, is dat omdat ze daarmee universele menselijke waarheden weergeven. Uiteraard op een indrukwekkende manier.

Bij vrouwen daarentegen wemelt het van negatieve kwalificaties. Vrouwen produceren ‘schrijfsels’, ‘sneue onboekjes’ en ‘weinig lezenswaardige romans’.  Geen woord over het intellect van schrijfsters of het hoogstaande erudiete gehalte van hun werk. Wel op de persoon gerichte kwalificaties over negatieve karaktertrekken zoals bemoeizucht. Ook het uiterlijk van schrijfsters lijkt belangrijker dan hun boek.

Kortom, we kijken met een gekleurde blik. We zien niet wat we zien. Een kwart programma’s over vrouwen voelt aan alsof vrouwen ”iedere keer” aan bod komen. Een kwart vrouwen actief op een gebied waarin het wemelt van de vrouwen, heet opeens een doorbraak. Zo vond NRC dat vrouwen eindelijk doorbreken in hun Cultuur Top 100. Oh?:

 3 u3 uur geleden  NRC 21 vrouwen tegenover 67 mannen (=24% vrouw). Noemen we dat tegenwoordig een “doorbraak”?

Gevalletje vertekende waarneming bij een krantenredactie.

Wat te doen? Wat helpt is #lekker tellen en goed kijken naar wat er feitelijk gebeurt. Voelt iets aan alsof vrouwen domineren, maar komen vrouwen niet verder dan maximaal 25% van het totaal? Dan is er geen reden tot angstvisioenen of feestjes. Dan is er veel werk aan de winkel.

De Gereedschapskist: symbolische vernietiging

Symbolische vernietiging…. Oei, dat klinkt eng. En dat is het tot op zekere hoogte ook. In het echte leven verdwijnen vrouwen bij de vleet, bijvoorbeeld door geweld of omdat hun bijdrage niet meetelt in officiële cijfers. Symbolisch gebeurt dit echter ook, bijvoorbeeld in culturele uitingen. Zo sneuvelden de vrouwelijke personages van Amerikaanse televisieseries bij bosjes in de afgelopen weken. De meeste sterfgevallen vormden het eindpunt van een toenemende marginalisatie van hun rollen in deze series.

ead2e-girlgamer1

De term symbolische vernietiging komt uit de sociologie en kreeg in 1976 de volgende definitie:

“Representation in the fictional world signifies social existence; absence means symbolic annihilation.” (Gerbner & Gross, 1976, p. 182)

Het gaat om een opvallende ondervertegenwoordiging van een bepaalde groep. Vrouwen treft dit lot opvallend vaak. Ze verdwijnen op verschillende manieren. Je ziet ze niet of nauwelijks, of ze zijn er maar ze vertegenwoordigen een beschadigend stereotiep cliché, anderen reduceren hen tot een seksobject en/of ze doen alleen mee om mannelijke figuren te versterken. Wat de methode ook is, het resultaat is dat vrouwen verdwijnen als zelfstandige mensen met complexe karakters.

Meest recente voorbeelden: Rey ontbreekt in een set StarWars speelgoedfiguren. Sneeuwwitje valt buiten de boot in haar eigen film. Filmscenario’s geven mannen 75% van de tijd het woord. Jongens en mannelijke dierenfiguren domineren in kinderboeken. In jeugdfilms komen vrouwelijke personages slechts in de marge voor, terwijl toffe vaders en zonen domineren.

Andere keren worden vrouwen wel zichtbaar, maar op een stereotiepe manier. Voorbeelden: Moeders zijn opvallend vaak dood in Nederlandse jeugdfilms. Als er vrouwen in een positie van autoriteit voorkomen in een verhaal, krijgen een negatieve lading. Zoals de rotjuf die Mees Kees probeert te beknotten in zijn vrijheden.

Journalisten veroorzaken op een andere manier een symbolische vernietiging. Bijvoorbeeld als ze schrijven over de benoeming van een vrouw in een toppositie, en daarbij vooral aandacht besteden aan haar uiterlijk en haar gezinsleven. Ze schrappen in die beeldvorming alles wat niet hoort bij moeder de vrouw die haar eerste verantwoordelijkheid heeft in keuken, kinderen en een aantrekkelijk uiterlijk.

Tegenwoordig kun je hoopvolle tekenen van verandering zien. Mensen beginnen te protesteren. Ze signaleren het als teveel televisieseries te vaak vrouwelijke personages naar de zijlijn verwijzen en dan zinloos dood laten gaan. Ze zorgen voor bewustwording door het begrip ‘vrouwen in de koelkast’ te introduceren – een term die verwijst naar de dood van vrouwelijke personages met als enige doel om het verhaal van de mannelijke personages diepgang te geven.

Mensen komen ook in actie. Ze grijpen onder andere naar twitter om de poortwachters van de populaire cultuur ter verantwoording te roepen. Zoals #WheresRey#WeWantLeia en #wheresGamora. Ook komen er meer onderzoeken die feitelijk zichtbaar maken op welke manieren wij, als cultuur, vrouwen laten verdwijnen in de marge. Die feiten roepen terechte vragen op en brengen discussies op gang.

Dat alles maakt symbolische vernietiging zichtbaar – en dan kun je dit fenomeen bekritiseren en tegengaan. Hoog nodig!

De Gereedschapskist: gender mainstreaming

Wat heeft sneeuwruimen te maken met gender? Of bushaltes en de locatie waar passagiers uit kunnen stappen? Of ambulancevervoer en pijnbestrijding onderweg naar het ziekenhuis? Veel, heel veel. Vaak gebeuren er dingen die een negatieve effect hebben op vrouwen. Pas als je door een genderbril naar alledaagse praktijken kijkt, zie je die verschillen. En kun je onterechte achterstelling wegnemen. Met een duur woord heet dat gender mainstreaming – kansen en mogelijkheden gelijk trekken tussen de seksen, zodat allen gelijk behandeld worden. Kijk maar:

Gender mainstreaming krijgt officieel de volgende definitie:

“het (re)organiseren, verbeteren, ontwikkelen en evalueren van beleidsprocessen op zo’n manier dat het perspectief van gendergelijkheid wordt geïntegreerd in alle beleidsdomeinen en op alle beleidsniveaus door de actoren die normaal dat beleid maken.”

In gewoon Nederlands gaat het erom dat de overheid ons belastinggeld voor iedereen uitgeeft. Er gaat wat dat betreft iets mis als mannen vervolgens veel meer dan vrouwen profiteren van die uitgaven. Het doet meer recht aan mensen als beide seksen gelijke kansen en mogelijkheden krijgen. Dat streven zou  een vanzelfsprekend onderdeel van beleid en visievorming moeten zijn.

Het hoeft niet moeilijk te zijn. Een Zweedse commissie stelde een handboek op, vol praktische tips, methodes en voorbeelden die allemaal beginnen bij het begin: kijk wat er gebeurt. Meet, verzamel feiten. Dan zie je vanzelf waar zaken scheef lopen, en hoe vaak die scheve situaties vrouwen onevenredig treffen.

Neem medische zorg: uit de feiten van Zweeds onderzoek bleek dat ambulances eerder arriveerden als de patient van het mannelijk geslacht was. Hij kreeg eerder en meer pijnbestrijding dan zij en kwam mede daardoor ‘fitter’ in het ziekenhuis aan. Vrouwen niet. Die moesten langer wachten, kregen minder pijnbestrijding, en waren er slechter aan toe als ze dan eindelijk in het ziekenhuis arriveerden. Niet goed – we zouden allemaal even goede zorg moeten krijgen. Hoog tijd dus om die ongelijkheid aan te pakken.

Hopelijk inspireren dat handboek en het filmpje mensen om dezelfde kansen te grijpen. Want zoals het Zweedse filmpje laat zien maakt gender mainstreaming letterlijk een wereld van verschil. Met als bonus minder zieken, minder ongelukken, minder onveiligheid en meer welzijn voor iedereen.

Wat wil je nog meer? (oooh jaaaaa, dit natuurlijk:

 

De Gereedschapskist: de toonpolitie

Feministen zijn zo vermoeiend! Ze kiezen de verkeerde onderwerpen om zich druk over te maken, ze zeggen vervelende dingen, en dat doen ze dan ook nog eens op een te boze toon, of een te scherpe toon, of een te geïrriteerde toon. Als feministen hun boodschap nou maar beter zouden verpakken, zou het een stuk makkelijker zijn om effect te hebben. Kalm aan dames, matig je toon, alleen dan luisteren mensen misschien naar je.

tone policing

Hoor of lees je deze riedel? Dan heb je de toonpolitie te pakken. Meest recente voorbeeld: schrijver Jack Kilbride, die het oneens is met de manier waarop de Australische feministe Clementine Ford reageert op seksistische haat. Hij meent dat ze met haar woede en haar scherpe pen de missie van het feminisme decennia terugzet, omdat haar voorbeeld mensen afstoot. Als ze nou maar aardiger deed, zou ze vast meer medestanders krijgen.

Kortom, doe liever, dan komt alles goed. Het zijn niet alleen mannen die dit zeggen. Nederland kon recent kennis maken met een korte film van Marlies Dekkers. Bij de toelichting schetst ze een negatief beeld van vrouwen die iets agressief af willen dwingen en daarbij ook nog eens tegen mannen zijn. Fout, vindt ze. Wil je iets bereiken, dan kan dat alleen met ‘vrouwelijkheid’.

Het probleem met dit toon-argument – beleefd en vriendelijk vragen, omdat je anders niet effectief zou zijn – is dat het niet werkt:

The problem with respectability politics is that it does not work. The invitation – you can share our power if you look, talk, or act more like us – is not genuine, because people who have power have no interest in giving it up. It’s a divisive strategy that singularly undermines the identities and cultures of underrepresented people, and pits them against one another rather than against the dominant group.

Kortom, je kunt onderdrukkende structuren niet veranderen met beleefdheid. Helemaal niet als het de dominante groep is die zulke beleefdheid eist. Zij stellen hun eigen visie en eigen behoefte aan gemak in dat geval boven de visie en gevoelens van de groep die iets wil zeggen over onderwerpen zoals seksisme en discriminatie.

Het toon-argument werkt ook niet bij de agressieve groep, die zich openlijk keert tegen alles wat riekt naar feminisme:

The problem with misogynists who call out feminists, tell them to get back in the kitchen, and proceed to call them “sluts” and “whores” and what have you is that they’re quite content being misogynists. No patient discussion is going to change their mind, even if you patted them on the head, fed them chocolate and said “poor little bunny”.

En Clementine Ford ondertussen? Die haalt haar schouders op, want wat Kilbride schrijft hebben zij (en ik, en miljoenen feministen) al zo vaak gehoord dat je er zo onderhand immuun voor wordt. Op haar Facebook pagina schrijft ze dat ze veel meer waarde hecht aan de commentaren en reacties op de uitspraken van Kilbride:

I’ve been reading all the comments left on NM’s Facebook page and the article itself and I am REJOICING. This is so much of what the shit of the last few years has been for – encouraging women to be angry and unafraid, to stop placating men the way we’ve been conditioned to, to be brazen and bold and demanding about our freedom. It is so gratifying to see so many women argue that I don’t write with men in mind but with women. Yes! You get it! You see me seeing you!

Kortom, herken het toonargument voor wat het is: de zoveelste manier om vrouwen te laten zwijgen. Leg het toon-argument naast je neer. Maak van je hart geen moordkuil. Weet dat boosheid een volstrekt normale, logische en legitieme reactie is op discriminatie. En ga vooral verder met kritisch nadenken, ontdekken wat je zelf wilt, en dat vervolgens doen, wetende dat je hoe dan ook weerstand zult ondervinden omdat mensen het eng vinden als vrouwen vrijelijk hun gang gaan. Of je nou beleefd blijft, of scherp wordt.

Meer lezen? Clementine Ford heeft een grappige, inspirerende tumblr, voor urenlang lees- en kijkplezier. Feiten weten? Athena’s Angels, de site van vier Nederlandse hoogleraren, heeft een berg aan wetenschappelijk onderzoek over gender verzameld. En manieren om bewuste of onbewuste vrouwendiscriminatie effectief aan te pakken. Kennis is macht, dus doe je voordeel met die schatkist aan informatie. En voor feministische nieuwtjes, acties en achtergrondverhalen: kijk even bij de links bij dit weblog. Ik probeer die zo actueel mogelijk te houden en voeg regelmatig nieuwe weblogs toe die de veelkleurige wereld van het feminisme onthullen.

Fijne feestdagen en de beste wensen voor 2016!

De Gereedschapskist: de MS. Factor Toolkit

Films en televisieprogramma’s die vrouwen centraal stellen zijn een financieel aantrekkelijke investering. Feit. Om creatievelingen te helpen hun ideeën te pitchen en zulke programma’s daadwerkelijk te produceren, stelden Women and Hollywood en het PGA Women’s Impact Network een toolkit samen.

Op die manier kunnen makers vooroordelen ontkrachten en hun plannen beter voor het voetlicht brengen. Ik voeg Nederlandse cijfers toe zodat de toolkit, met deze aanvulling, bruikbaarder wordt voor producenten van eigen bodem.

Er komt een website rondom de Amerikaanse koolkit, beloven de makers, maar tot die tijd kan iedereen de informatie downloaden in de vorm van een PDF bestand. Het rapport gaat onder andere in op de Bechdeltest en hoe je die zienswijze kunt gebruiken om je verhalen te verbeteren, de consument (vrouwen hebben geld te besteden!), de internationale markt, marketing en distributie, sociale media, een lijst van de meest lucratieve films met vrouwelijke hoofdrollen en vrouwelijke regisseurs die succesvolle films op hun naam zetten.

De cijfers zijn vooral gericht op Hollywoodfilms en Amerikaanse televisie. Voor Nederlanders kunnen vooral de hoofdstukken over de inhoud behulpzaam zijn. Ook in Nederland komen vrouwen in films vooral voor in stereotiepe rollen, en zijn ze veel vaker geheel of gedeeltelijk naakt dan hun mannelijke collega’s. Iedereen zou de Bechdeltest moeten kennen als een van de manieren om ervoor te zorgen dat vrouwen écht onderdeel uitmaken van een verhaal. En de tips over sociale media, marketing en distributie komen breed van pas, ook voor Nederlandse producenten.

Wat betreft de financiële feiten kun je vrij makkelijk Nederlandse cijfers vinden. Neem het feit dat het loont om te investeren in films die vrouwen centraal stellen. Dat geldt voor de V.S., maar ook voor de Nederlandse markt. Filmproducenten Nederland berekende dat Gooische Vrouwen in 2014 op nummer een stond als meest succesvolle film. Daarna volgden internationale producties zoals de Hobbit. Op de zesde plaats volgde Toscaanse Bruiloft en op de tiende plek Soof. Die film (Soof) bekleedde dat jaar ook de achtste plek op de ranglijst van best verkochte films op DVD. Alledrie ‘vrouwenfilms’. Alledrie zeer rendabel.

Net als in de V.S. zijn vrouwen daarnaast ook een belangrijke speler in de markt. Uit onderzoek blijkt dat vrouwen vaker dan mannen naar de bioscoop gaan om een Nederlandse film te zien: 58% van het publiek is vrouw.

Daarmee vertoont Nederland hetzelfde beeld als de VS: films met veel vrouwenrollen, die zich richten op een vrouwelijk publiek, zijn de moeite waard om te maken want je verdient je geld dubbel en dwars terug. En vrouwen vormen de meerderheid van het publiek. Het loont om die markt tevreden te stellen en met betere kwalitatieve ‘vrouwenfilms’ te komen. Producenten, doe er je voordeel mee…

Handleiding: hoe interview je vrouwen

Hoera, vanaf nu hoef je nooit meer na te denken over vragen die je bekende vrouwen stelt. Interviews genereren wordt een makkie met deze twee handleidingen. Hoe interview je een schrijfster, en hoe interview je vrouwelijke muzikanten/componisten. Vergeet ook de commentaren niet. Daarin geven lezers nog wat behulpzame aanwijzingen en nuttige adviezen. Zoals:

Be sure to describe what she’s wearing. Also whether she looks comfortable or uncomfortable in these clothes and how they affect her attractiveness.

Succes verzekerd! Bonus: vragen die je stelt aan vrouwelijke artiesten, als ze ergens op of bij een rode loper staan.

De Gereedschapskist: GAGFUW

Kende u de afkorting GAGFUW al? De letters staan voor voor Global Accords Governing Fair Use of Women, oftewel het Universele Verdrag over het Vrije Gebruik van Vrouwen. Dit begrip komt uit de koker van internetfeministe Twisty Faster en was bedoeld als een ironische grap met een serieuze ondertoon. Want in de praktijk lijkt het te vaak net alsof dat fictieve verdrag écht bestaat.

Twisty definieerde GAGFUW als volgt:

that set of customs, institutions, behaviors, laws, taboos, narratives and traditions by which women are constrained to a sex class. The accords spring from the core belief that women are essentially indistinct from sex. From that core belief emanate the various provisions justifying — to name but a few — compulsory femininity, marriage, rape, cosmetics, thong underwear, discrimination, sexism, street harassment, misogyny, prostitution, pornography, anti-abortion legislation, compulsory pregnancy, and domestic violence.

Een hele waslijst, maar wat Twisty probeert aan te geven, is dat oppervlakkig gezien verschillende verschijnselen dezelfde overtuiging als basis hebben. Vrouw = seks  en/of gebruiksvoorwerp. Met voor vrouwen ingrijpende gevolgen, want we worden zodoende niet gezien, laat staan behandeld, als een volwaardig mens:

Men get to be whole people at all times. Women get to be objects, or symbols, or alluring aliens whose responses you have to game to “get” what you want. This is why Silicon Valley Sexism. This is why Pick Up Artists. This is why Rape Culture.

In Nederland lijkt alles ok. Wij zijn een ordentelijk, welvarend land met een functionerende regering. We lijken geen GUGFAW te hebben of uit te voeren. Kijk je echter wat nauwkeuriger, dan blijken we ook in Nederland nog steeds uit te gaan van de vrouw als handig hulpmiddel:

  • De SGP vindt het volkomen normaal om een zwangere vrouw onder curatele te stellen en haar te beperken in haar bewegingsvrijheid. In de optiek van deze partij is zij niet meer dan een willoze envelop, waar na negen maanden een gezonde baby uit moet komen.
  • Verschillende politieke partijen benutten iedere kans om de prima functionerende abortuswet van Nederland te ontmantelen. Zij gebruiken argumenten die getuigen van een grote minachting voor de vrouw als mens, met intelligentie, normen en waarden.
  • Massale seksualisering van meisjes en de spullen (zoals speelgoed) die specifiek op meisjes gericht zijn.
  • Vrouwen als seksobject in reclames, in de modewereld, de autobranche, de gamesindustrie
  • De enorme druk op vrouwen om een heteroseksuele relatie aan te gaan.
  • Waarna zij binnen die relatie stelselmatig de halve van het anderhalf verdienersmodel wordt. Zij moet inschikken, flexibel zijn en haar taken als moeder de huisvrouw combineren met een parttime baantje van niet meer dan drie dagen per week, méér is egoïstisch en bot. De kosten van kinderopvang gaan ‘natuurlijk’ af van haar salaris.
  • Relaties, vooral die met je mannelijke partner, zijn het allerbelangrijkste voor vrouwen. Je moet die relatie goed houden. Dus wees lief en zorgzaam en zeik niet over huiselijk geweld, de verdeling van betaalde en onbetaalde arbeid, of andere ‘lastige’ kwesties.

Kortom, de scherpste kantjes lijken er van af. Maar ondertussen. Bovendien zijn veel rechten van vrouwen van recente datum. Ook in Nederland, waar gehuwde vrouwen tot 1956 handelingsonbekwaam waren. Dat betekent dat iedere winst kwetsbaar blijft:

I could swell with pride at all the progress in women’s rights since Zadie Lee’s time, celebrating the hard-won freedom that she and her generation secured for us today. Or I could, just as reasonably, look back in numb terror, counting how few generations separate me from women who had the same voting rights that my cats do right now. How easy it would be to take my rights away, turning the last century into a weird tangent in a history that has mostly featured women as what Zora Neale Hurston once called “the mules of the world.”

Zelfs in landen die hun zaakjes goed op orde lijken te hebben, resulteert het GUGFAW-verdrag regelmatig in vormen van geweld. Als vrouw hoef je de straat maar op te gaan of je bent al vrij wild. We vinden het echter zo normaal dat vrouwen op deze manier behandeld worden, dat veel pogingen om de intimidatie tegen te gaan blijven steken in goede bedoelingen.

Zo proberen mensen in Nederland via een petitie straatintimidatie strafbaar te stellen. De teller bleef steken op 16.000 stemmen. Er zijn 40.000 handtekeningen nodig om het onderwerp op de politieke agenda van de Tweede Kamer te krijgen. Ter vergelijking: je krijgt in Nederland al boetes als je je hond ergens laat poepen waar het niet mag. Maar vrouwen lastig vallen? Doen!

Soms resulteert het GAGFUW in een daadwerkelijke prijs voor het gebruik, ook seksueel, van een vrouw.  Voor een bedrag van rond de 12 dollar (2.000 naira) kunnen mannen bijvoorbeeld in Nigeria, via Boko Haram, een seksslavin ‘bruid’ op de kop tikken.

GUGFAW resulteert ook in andere ernstige, systematische vormen van geweld. Overal in de wereld verkrachten mannen vrouwen. Want ze hebben recht op het gebruik van vrouwen, en de pakkans is toch nihil. Dus wat let je. Die verkrachtingen krijgen onder bepaalde omstandigheden een structureel karakter. Zo zijn meisjes en vrouwen een specifiek doelwit van gangs in El Salvador. De bendes ontvoeren en verkrachten hen, en dumpen de lijken daarna in ondiepe graven. Verkrachting dient ook als goedkoop oorlogswapen. Bijvoorbeeld in de Congo.

Ook alleenstaande vrouwen zijn kwetsbaar. In veel conservatieve landen hebben zij een man nodig om hen te beschermen tegen het geweld van andere mannen. Ontbreekt die, dan krijg je:

Veel gezinnen hebben alleen een vrouw aan het hoofd, want de mannen zijn dood, of ze vechten of ze hebben nog een paar andere gezinnen. Die vrouwen hebben geen bescherming. Dus ze worden verkracht. […] De verkrachters zijn kampbewoners, maar ook veiligheidspersoneel. Nota bene de mannen die hen zouden moeten beschermen. Veel vrouwen houden hun mond uit angst voor hun reputatie – de eer van de familie!

Kortom, de vrouw als gebruiksvoorwerp kent vele verschijningsvormen. Sommige vormen lijken relatief onschuldig, zoals vrouwen die in het openbaar hun mening geven, toebijten dat ze ‘een goede beurt’ nodig hebben. Hahaha, ja, goeie opmerking, maar niet heus. Andere vormen leiden echter tot grootschalig geweld tegen vrouwen, inclusief doden en verminkte vrouwen.

Dat stopt pas als mensen, mannen voorop, vrouwen als mensen gaan zien bij wie het allereerst gaat om hun persoonlijkheid, hun prestaties, standpunten en burgerrechten. Dat geweld stopt pas als mensen er rekening mee houden dat vrouwen ook verstand, gevoel en een eigen wil hebben. De vrouw als mens, inderdaad een revolutionair idee…

De gereedschapskist: projectie

Eigenlijk zou iedere vrouw het psychologische mechanisme van ‘projectie’ moeten kennen. Want als groep projecteren mannen allerlei negatiefs op vrouwen. Dat heeft grote gevolgen. Ook al hebben vrouwen tegenwoordig meer macht, als ze buiten de lijntjes van de vigerende denkramen kleuren, hebben ze nog steeds een probleem. Dat los je niet op met een cursus ‘onderhandelen voor vrouwen’ of tijdschrift Happinez lezen. Ken uw projectie…

Wat is projectie? In de psychologie geldt het als een afweermechanisme. Het fenomeen kan optreden tussen individuen, maar ook tussen groepen. Het psychologisch woordenboek geeft als voorbeeld van projectie deze scène:

Chagrijnige man tegen zijn nietsvermoedende vrouw: “Oh nee, ben je weer chagrijnig? Dat wordt weer een leuke avond dan?” Ziedaar een staaltje projectie. Bij psychologische projectie verdringt of ontkent iemand eigen negatieve kenmerken of gevoelens door ze aan een ander toe te schrijven. De verantwoordelijkheid voor de narigheid wordt zo naar buiten geprojecteerd.

Projectie betreft vaak alles wat een individu of groep zelf niet kan, wil, of mag. In Jungiaanse kringen noemen mensen dat ‘de schaduw’. Vrouwen zijn als groep, in de woorden van Jungiaans analyticus Karen Signel, dragers van een collectieve schaduw. Je kunt dat projectiemechanisme heel lang terug in de tijd volgen. De Oude Griekse filosofen, allen man, bedachten bijvoorbeeld een simpel schema: ‘man = goed, vrouw = slecht’.

Mannen stonden in dit schema voor eenheid, heelheid, het eeuwige en alles wat waardevol was, zoals intellect. Alles wat niet in dat ideale plaatje van hooggewaardeerde eigenschappen en kwaliteiten paste, ging naar vrouwen. In de optiek van de Oude Grieken waren dat gemankeerde, mislukte mannen. Met hun vieze, lekkende lijven en instabiele emoties brachten vrouwen slechts aftakeling en dood. Je kon beter zonder ze. Jammer dat dat niet lukte: wilde je kinderen krijgen en dus voortbestaan, dan moest je alsnog met die zwakke wezens in zee. Ellende!

Onder andere de r.k. kerk borduurde voort op deze traditie. Hete aardappels om op De Ander te projecteren waren ruim voor handen. Zo bepaalden mannen dat geestelijken celibatair moesten en moeten leven. Helaas behielden veel van die mannen lustgevoelens. Een zware last, maar geen nood, want ze konden hun pijlen richten op vrouwen. Adam deed niets. Hij was goed en onschuldig. Die duivelse Eva stortte hem in het verderf! Vrouwen zijn net als Eva. Ze gaan allemaal seksueel en anderszins loos zodra ze een beetje vrijheid krijgen. Voilà, de neurotische haat voor vrouwen en hun lichaam kreeg een nieuwe impuls.

God geeft Eva de schuld terwijl Adam net doet alsof hij er niet bij hoort.

Waarom projecteren? Welnu, degene die projecteert heeft er baat bij. Als mannen als groep emoties zwak en eng vinden, kunnen ze zeggen: emoties zijn iets voor vrouwen. Vervolgens kunnen ze zichzelf opvoeren als verstandig en rationeel, en op basis daarvan macht en status claimen. Mannen zijn rationeel en kunnen topbanen aan. Vrouwen? Die zijn te emotioneel voor zulke functies. De echte leider is een stoere, rationele man, geen emotioneel vrouwtje.

Projecteren is nog tot daar aan toe, maar als groep zijn (blanke) mannen dominant in de samenleving. Gezien die buitenproportioneel grote macht heeft hun doen en laten grote gevolgen. Op basis van hun projecties vormen mannen (en vrouwen die in deze projecties geloven) een vijandige, negatieve karikatuur van vrouwen. Feministen vatten dat ook wel samen als: seksistische denkbeelden, of vrouwenhaat.

Die seksistische denkbeelden vertalen zich vervolgens in gangbare sociale codes en wetgeving. Beiden pakken vaak nadelig uit voor vrouwen. Bij sociale codes kun je bijvoorbeeld denken aan het gangbare ‘gesprek’ rondom verkrachting. Wat had zij aan? Had ze alcohol gedronken? Zei ze wel duidelijk genoeg nee? Wat deed ze op dat tijdstip op die plek? Je zou bijna denken dat de vrouw de dader is, en schuld heeft aan haar eigen verkrachting.

Als het gaat om wetgeving vertalen projecties zich onder andere in dwingende kledingvoorschriften, het inperken danwel afschaffen van reproductieve rechten, vrouwen uitsluiten van bepaalde banen, regelingen afschaffen of veranderen in het nadeel van vrouwen, enz. Ook in Nederland gebeurt dit. Zo moeten vrouwen zich van onze regering schuldig voelen omdat ze teveel op de zak van mannen zouden teren.

Op die manier ontstaat een vijandbeeld. De vrouw als liegende parasiet. De vrouw als zwak, gemankeerd wezen. De te emotionele vrouw die banen met status niet aankan. Vandaar is het een kleine stap naar maatregelen. Zoals in het geval van de vrouw als parasiet: minder vaak alimentatie voor gescheiden vrouwen. Als vrouwen al alimentatie krijgen, gaat het vaak om lagere bedragen.

Projecties, met bijbehorende vijandbeelden, hebben schadelijke gevolgen. Ze leiden tot denkbeelden waarin vrouwen het nooit goed kunnen doen en structureel gemaand worden aan zichzelf te werken. Ze confronteren vrouwen constant met situaties van het type ‘de klos als je het doet, de klos als je het niet doet.’  Vrouwen zijn, vanwege hun socialisatie, geneigd dit soort hatelijke minachting en veroordelingen te verinnerlijken (zie Nelleke Nicolai). Ze voelen zich inderdaad schuldig en tekort schieten. Ze gaan inderdaad verwoede pogingen doen om zichzelf aan te pakken.

Projecties, met bijbehorende denkbeelden, maken het ook onmogelijk om misstanden aan te pakken. Ze versluieren de echte problemen en onderliggende mechanismen die onrecht in stand houden. Neem de loonkloof. Die is heel eenvoudig het gevolg van vrouwen die verkeerde keuzes maken, slecht onderhandelen, niet strategisch genoeg opereren en/of te weinig ambitie vertonen. Kortom, vrouwen, verbeter jezelf! Doe beter je best! Komt het dan nog niet in orde, dan kun je altijd zeggen dat vrouwen domweg niet goed genoeg zijn. Of dat vrouwen moeten vertrouwen op karma en de mantra datwie het echt verdient, vanzelf promotie en een hoger salaris zal krijgen.

Ander voorbeeld: vanwege het 1 kind beleid, gekoppeld aan een sterke voorkeur voor jongensbaby’s, kent China een enorm mannenoverschot. Je zou zeggen dat je dan een maatschappelijk probleem hebt met alleenstaande mannen. De Chinese overheid kiest er echter voor met het vingertje naar alleenstaande vrouwen te wijzen. Zíj vormen het probleem. De regering veroordeelt hen als kieskeurige, egoïstische ‘overgebleven vrouwen’. Zij moeten hun leven snel beteren, want als je op je 27ste nog niet getrouwd bent kun je maar beter dood gaan, zo nutteloos ben je dan. Over mannen geen woord. Wel zo makkelijk. Voor mannen.

De gereedschapskist: de vriendinnenhoek

”Boehoehoehoe, ik deed aardig, dacht dat ze wel met me naar bed wilde, maar ze loog! Ze wil alleen maar vrienden zijn! Ik ben in het vriendenhok (friendzone) gestopt. De trut!!” Een bekende riedel? Vrees niet, er is een tegenbeweging op gang gekomen, eentje waarbij vrouwen protesteren tegen de verwijten van dit soort mannen. In de V.S. gebeurt dat onder de term ‘vriendinnenhoek’. Je stopt me in de vriendinnenhoek (girlfriendzone). Hou daar mee op. Ook in Nederland nemen vrouwen stelling tegen die verwijtende houding van sommige mannen.

In Nederland duikt de term friendzone vooral op bij nare websites die mannen leren om vrouwen te versieren. Daarbij komen meestal allerlei seksistische scenario’s voorbij:

Ikzelf (Jonathan) heb de laatste jaren geen één keer gehad dat een vrouw in plaats van een relatie mij gewoon als vriend wilde, en geloof me, ik heb veel vrouwen ontmoet. Dat ze nog nooit geprobeerd hebben mij als normale vriend te hebben komt omdat ze weten dat dit niet mogelijk is. Ze weten dat ik een seksueel persoon ben en daarom met ze omga. Ze weten dat er alleen twee opties zijn en daarom wordt de kans groter dat ze de optie kiezen die ik wil dat ze kiezen.

Als een vrouw geen zin heeft in zijn dwingende gedrag, schat de Zesde Clan in dat dit typisch zo’n man wordt die dan van leer trekt. Hem treft geen blaam. Nee, zij is degene die niet deugt. Zij dumpt hem in de friendzone en dat is heel, heel slecht.

Website Jezebel is zo vriendelijk om de verhoudingen en de bijbehorende termen uit te leggen. Het gaat eigenlijk om het mechanisme van projectie, signaleert deze website:

Friend zoning, is, in broader terms, something bad that a guy who is not getting laid decides that the woman who won’t fuck him is doing. It’s an incredibly self centered and self-pitying way to externalize one’s own mistakes or shortcomings, to blame the complex mystery of fickle human attraction on a woman’s agency, and makes about as much emotional sense as showing up to pick up your dry cleaning at 3 am and becoming so enraged that they’re not open that you throw a brick through the window.

Maar bekijk het eens van de kant van de vrouw. Die krijgt een vent achter zich aan terwijl ze daar niet zelf om heeft gevraagd. Hij hoort geen nee. Als de vrouw in kwestie toch voorzichtig nee probeert te zeggen, in termen van ‘eh, laten we vrienden blijven’, krijgt ze er van langs. Van begeerlijk stuk naar valse hoer in vijf seconden. Brrrrr, doodeng.

Bovendien, wat zegt dit over menselijke verhoudingen? Dit soort ‘vrienden’ hebben geen interesse in de vrouw als mens. Ze zien haar alleen als een middel tot iets wat ze graag willen, namelijk seks:

Maar dan: Het moment dat we allen vrezen is daar. Je komt erachter dat hij jou de hele tijd alleen maar zag als een potentiële sekspartner. En als je hem afwijst omdat je hem bijvoorbeeld niet seksueel aantrekkelijk vindt, wil hij je nooit meer zien. Het is mij duiiiiiiiiizenden keren overkomen

Voor een vrouw is het vervelend om alleen maar gezien te worden als een lekker ding. Helemaal als dat, bij weerstand, meteen leidt tot beschuldigingen en scheldwoorden. Dus kwamen vrouwen met hun eigen term: mannen die vrouwen in de vriendinnenhoek stoppen. Jezebel is blij dat deze term opgang doet:

Girlfriendzoning is […] the word for the pining blame men place on women for their own unrequited feelings, or for how some men completely lose interest in women as people once it’s clear she’s not interested in them sexually. […] This should be a word at the disposal of any lady who feels guilt tripped by a male friend who was never really a friend to begin with. It should be the rebuttal for any woman accused of leading someone on for going to lunch with a coworker, or by studying for a mutual final in a classmate’s dorm room, or accepting a friend request from a new acquaintance on Facebook. It’s the word we’ve needed but never said. Use with impunity.

Op die manier zetten vrouwen het ‘vriendencategorie’ cliché op z’n kop 

We hebben veel meer van dit soort woorden nodig. Als je er een woord voor hebt, kun je de situatie duidelijk maken, bespreken en veranderen. Dan krijgen mannen zelf ook door wat ze eigenlijk doen:

This is giving me the strange feeling that the friend zone is a place that you put yourself, not where the girl puts you.

Inderdaad! Een tien met een griffel. Ga zo door, jongen.

De Gereedschapskist: de ontbrekende traptrede

Bij sociale interacties in groepen mensen zie je dit fenomeen vaak de kop opsteken: de missende traptrede. Deze metafoor duidt op iemand die dingen doet die niet deugen, maar iedereen doet net alsof dat de gewoonste zaak van de wereld is. Pietje is nu eenmaal agressief. Tsja, Marietje doet haar werk niet goed dus lopen wij allemaal wat harder. Jantje geeft nooit een fooi aan de bediening in een restaurant, maar wij wel, dus probleem opgelost.

Die ontbrekende traptrede brengt echter veel onrecht met zich mee. Ten eerste zorgt het ervoor dat andere mensen moeite moeten doen. Hij reageert agressief, dus moet je erg voorzichtig zijn om hem niet te provoceren. Zij loopt de kantjes er vanaf, dus moeten anderen harder werken.

Daarnaast leidt het tot situaties waarin slachtoffers de schuld krijgen. Je wist toch dat in die onverlichte hoek van het huis de derde traptrede van de gammele trap ontbreekt? Je moet daar niet op gaan staan. Als je pijnlijk ten val komt en je botten breekt, heb je dat aan jezelf te danken. De situatie is nu eenmaal zo, dus eigen schuld, dikke bult als je schade ondervindt vanwege het ontbreken van die traptrede.

Vooral voor vrouwen levert die denkwijze risico’s op. Laten we het voorbeeld nemen van seksueel geweld. Want de ontbrekende traptrede komt nogal eens voor in de vorm van de man die zijn handen niet thuis kan houden en grenzen van vrouwen niet respecteert. Vaak kunnen mensen precies de man aanwijzen die iedere vrouw een slecht gevoel bezorgt. Als iemand erover begint is de reactie niet ‘o wat erg, tolereren we een verkrachter in ons midden’ maar ‘o ja, je bedoelt Jan’. In het oorspronkelijke artikel over de ontbrekende traptrede:

People had gotten so used to working around this guy, to accommodating his “special requirements,” that they didn’t feel like there was an urgent problem in their community. […] The reaction wasn’t “there’s a rapist among us!?!” but “oh hey, I bet you’re talking about our local rapist.”

Op die manier komen daders ongestraft weg met seksuele intimidatie en geweld, en blijven slachtoffers geïsoleerd achter. Hadden ze maar op moeten letten. Hadden ze maar assertief moeten zijn en duidelijk ‘nee’ zeggen (wie bevriest, stemt toe!) Die sociale conventies maken dat zoveel mensen advies vragen hoe om te gaan met opdringerige klootzakken. Je staat er alleen voor, want de andere groepsleden zijn te druk met ontkennen en ontwijken.

Waarom lost een groep het probleem niet op? Waarom repareren ze de trap niet? De analyses variëren maar komen uiteindelijk neer op gemakzucht. De makkelijkste weg kiezen. Een dader aanpakken is confronterend en pijnlijk. Dat geldt voor de collega die op het werk de kantjes er vanaf loopt, maar als er dan nog seksuele aspecten bijkomen wordt het helemaal lastig. Niet veel mensen hebben daar trek in:

If you believe that your friend raped your other friend, and you say, “hey, you raped my friend,” then the old friendship is gone forever as soon as the words leave your mouth.  What remains is either enmity, or a relationship of holding someone accountable, just as tough and taxing as staying friends with a substance abuser who is trying to get clean and sober.  That’s not easy.  That’s a lot of work, and most people are not up for it. The option most people choose, because it gets them out of that, is to choose to not make up their minds about what happened.

De andere kant opkijken terwijl iemand slachtoffer wordt, kost minder energie. In ieder geval op de korte termijn. Voor het slachtoffer betekent het echter isolatie en wantrouwen. Weblog Yes Means Yes signaleert dat ze meestal twee reacties krijgen. Reactie 1 is: jij bent het slachtoffer, jij moet iets doen, want anders volgen er meer slachtoffers. Of, 2: tsja, weet je, het is jouw woord tegen het zijne, ik weet niet goed wat ik ermee moet. De Zesde Clan voegt daar nog reactie nummer 3 aan toe: wat deed je ook op die tijd, op die plek, met die kleding aan, waarom dronk je alcohol, kom, zo erg is het niet, je overdrijft, enzovoorts.

In alle gevallen legt de groep druk op het slachtoffer. Dat die iets onacceptabel vindt is het probleem. Dat die het slachtoffer werd is het probleem. De gemeenschap wentelt zich in stilte en onwetendheid, gaat door met het ontwijken van de ontbrekende traptrede, en geeft daders zo alle ruimte om ongestoord door te gaan met onacceptabel gedrag:

rapists absolutely need one thing to operate.  They need people to believe they are not rapists.  Stranger rapists do that by trying to hide that they are the person who committed the rape.  Acquaintance rapists do that by picking targets who won’t say anything about what happened, or by using tactics that, if the survivor does speak up, people will decide don’t really count as rape.

Op die manier blijft de illusie van een rechtvaardige wereld in stand, en hoeft niemand de onaangename confrontatie aan te gaan met ‘die vent’. De dader kan er vrij zeker van zijn dat als hij het gebruikelijke protocol volgt, hij weinig tot geen negatieve gevolgen ondervindt van zijn gedrag. Win-win, behalve voor het slachtoffer. Die bevindt zich in een onveilige ruimte, moet onacceptabele situaties incasseren, en staat voor een moeilijke opgave:

They are in a no-win situation: don’t fight back, and the abuse continues, fight back and risk being labeled as the problem.

Het is niet aan het slachtoffer om de situatie op te lossen. Het is aan de groep om de kapotte trap te repareren. Yes Means Yes adviseert mensen om te beginnen met slachtoffers op hun woord geloven als ze vertellen wat hen overkwam. Omstanders zouden expliciet moeten wijzen naar de ontbrekende traptrede: dit klopt niet, iemand doet hier iets verkeerds. De houding van zogenaamd neutrale mensen is cruciaal. Hun bewustwording begint met vragen van het type o jee, heb ik seksisme gedoogd? Alleen dat al kan een discussie op gang brengen die voor openheid zorgt.

De groep moet bovendien verhalen van verschillende individuen aan elkaar koppelen. De meeste daders, zeker als ze enige macht en status hebben, stoppen niet bij één keer grensoverschrijdend gedrag. Daarom melden zich vaak meer vrouwen, zodra de eerste in het openbaar een man aanklaagt. Mensen moeten hun ogen openen en anderen informeren dat Pietje problematisch gedrag vertoont, zodat diens wandaden breed bekend raken.

Misschien moet je als groep een handtastelijke vent uiteindelijk uit je groep gooien:

If a space is safe for one person, and unsafe for others, then the problem isn’t how the victims differ, the problem is that someone is making the space unsafe. And sometimes no matter how nice someone is, how well connected, you have the courage to be truly progressive. To put your politics aside, and focus on basic humanity long enough to protect someone….

De Gereedschapskist: feministen wegmeppen

Twee heerlijke artikelen leggen precies uit wat er gebeurt als ergens een probleem rondom gender opduikt. Na veel discussie komt de conclusie vaak neer op ‘accepteer het onvermijdelijke nou maar’, en volgen teksten die neerkomen op ‘kunnen die verrotte feministen hun kop niet houden’. Dit laatste vuile karweitje wordt opvallend vaak opgeknapt door de Goede Vrouw van dienst. Die wil maar wat graag aantonen dat zij wél begrip heeft voor die arme belaagde mannen.

Catfight! In de serie Dynasty lustten ze er wel pap van.

Amanda Marcotte beschrijft de verschillende fases in het patroon. Het gaat als volgt. Eerst krijg je kritiek op een seksistische praktijk. Op die kritiek volgen defensieve reacties, waarna er kritiek komt op deze defensieve reacties. Vervolgens meldt de Goede Vrouw zich om eens en voor altijd te vertellen hoe het zit. Deze dame volgt meestal de volgende checklist:

  1. het is geklaag van zeurende, danwel agressieve vrouwen, die zoeken naar dingen om zich over op te winden,
  2. het onderwerp is saai, achterhaald, zinloos,
  3. het ging om kwaliteit en mannen hadden die kwaliteit, /het gaat om de beste kandidaat, mannen kunnen dit nou eenmaal goed / mannen hebben de beste eigenschappen voor dit of dat / mannen kunnen iets beter dan vrouwen
  4. maar dit betekent niet dat vrouwen niks kunnen, hoor, echt niet! Noem de uitzondering die de regel bevestigt.
  5. als er al seksisme bestaat, dan is dat positief, omdat het ervoor zorgt dat de vrouwen afvallen die toch al niet goed genoeg waren
  6. afleidingsmanoeuvres. We praten over onderwerp X, maar eigenlijk is Y belangrijker en waarom gaat de discussie dáár niet over
  7. Kijk, ik ben de echte feministe, ik durf taboedoorbrekende dingen te zeggen, kijk mij eens hip en dapper zijn

De Zesde Clan zou hier voor de Nederlandse situatie aan toe willen voegen dat de vrijwilligsters van dienst graag een beroep doen op neuroseksistische Mars en Venus theorieën. Blijkbaar slaat dit gedachtengoed aan in ons land, omdat het past bij onze conservatieve huisvrouwencultuur. Vanuit dat jaren vijftig rollenpatroon krijg je vreemde verhalen over mannen zijn nu eenmaal zus, en vrouwen zo, en dat is goed, en daarom moeten we bijvoorbeeld voorkomen dat zielige jongens beschadigd worden door incapabele juffen, en waar o waar is de echte man waar je je als single vrouw verliefd op kunt worden, boehoehoe, die agressieve, veel te ver doorgeslagen feministen hebben de mannen gecasteerd!

Zulke vrouwen opereren vanuit een soort heilige missie. Wij stellen het echte onrecht aan de kaak! Wij begrijpen onze jongens en onze mannen tenminste! Wij weten hoe het hoort! Vrouwen, blijf bij je leest en geef mannen alle ruimte om hun unieke mannelijke kwaliteiten breeduit te etaleren, want zij kunnen dit en dit en dit het beste! Het NRC Handelsblad is de laatste tijd grootleverancier van dit soort artikelen. Turf de onbewezen stellingen en vooroordelen, en je houdt nauwelijks een regel tekst over die gebaseerd is op logica of een wetenschappelijk bewezen feit.

Gelukkig zijn er altijd stemmen die oproepen tot nuchterheid. Zoals die van hoogleraar Evelien Tonkens:

hoe toevallig is het dat alle vermeend wetenschappelijke kennis over sekse en hersenen een echo is van eeuwenoude maatschappelijke stereotiepen? Vrouwen zijn ongeschikt voor rechten en politiek, aldus een bestseller uit 1797. Vrouwen zijn ‘qua temparament en fysieke aanleg’ ongeschikt voor huisarts of medisch specialist, aldus een hoogleraar geneeskunde in 1915. Het is stomtoevallig altijd kennis die vrouwen op hun plaats houdt. Nooit kennis die hen uitdaagt en hun wereld vergroot. Waarom omarmen mensen dit massaal als waarheid, terwijl ze wetenschappelijk onderzoek naar klimaatverandering of het nut van inenting tegen baarmoederhalskanker massaal verwerpen? Vanwege lust tot sekseverschil (en afkeer van treinrijden en inenten). Veel mensen willen dolgraag horen dat de seksen wezenlijk verschillend zijn. Graag in onbegrijpelijke toverformules over cortexen die geen tegenspraak oproepen.

Gelukkig weten feministen zelf dondersgoed hoe het zit. Meestal slagen ze erin de pogingen om hen, voor de zoveelste keer, af te schilderen als agressieve mannenhaters, van een context te voorzien. Gezien het revolutionaire karakter van de beweging kun je bijna niet anders verwachten:

The stereotype of the ugly, unfuckable feminist exists for a reason – because it’s still the last, best line of defence against any woman who is a little too loud, a little too political. Just tell her that if she goes on as she is, nobody will love her. Correct me if I’m wrong, but I’ve always believed that part of the point of feminist politics – part of the point of any sort of radical politics – is that some principles are more important than being universally adored, particularly by the sort of men who would prefer women to smile quietly and grow our hair out.

Het besef van achterliggende mechanismen maakt de praktijk echter niet minder tenenkrommend. Meer mensen – ja, vrouwen zijn ook mensen – zouden er goed aan doen eens een bezoekje te brengen aan sites als Feminism 101. Het zou de publieke discussie naar een flink hoger niveau tillen.

De gereedschapskist: ‘click bait’

Belachelijk!!! Weer een opruiend stuk met opmerkingen als ‘ga toch breien’, termen zoals ‘achterhoedefeminisme’, en stellingen als ‘vrouwen brengen nu eenmaal liever meer tijd bij hun kinderen door’. De neiging is groot, zeer groot, om dit op te vatten als ongenuanceerd, provocerend, onnodig gemakkelijk roepen. En om een al even felle reactie te tikken, met een doorwrochte analyse van de complexe, ingewikkelde realiteit, waar dit soort makkelijke praat te gemakkelijk overheen stapt. Dat, hooggeachte lezer van dit weblog, is een typisch voorbeeld van click bait.

Je kunt mensen ook naar je site lokken door plaatjes van schattige kittens te publiceren. Waarom doet HP De Tijd dat niet?

Click bait staat voor een webartikel met een onderwerp dat vast en zeker controverses veroorzaakt, zodat lezers door zullen klikken en meer op de site zullen lezen. Als je de term iets breder opvat, kun je het zien als een artikel als lokmiddel om zoveel mogelijk lezers te trekken. Het ‘click bait’ artikel is vaak het type ‘van dik hout zaagt men planken’. De verleiding is groot om in dezelfde sfeer te reageren. Zodoende draagt het fenomeen click bait bij aan ongenuanceerde discussies, waarbij al snel verruwing optreedt.

Het voorbeeld uit de inleiding komt van één van de bijdragen aan een special over het feminisme van tijdschrift HP/De Tijd. Oh? Dit blad deinst er niet voor terug om zangeres Anouk te omschrijven als een rockbitch die haar publiek tart door concerten af te zeggen. Of zich te verdiepen in de kwestie waarom meisjes hun borsten op internet tonen. Het tijdschrift weet het wel: ,,wat wil een onzeker veertienjarig meisje nou liever dan een beetje aandacht van die zestienjarige ‘hunk’? (o ja, en meisjes zijn kwetsbaar, en kunnen daardoor gemakkelijk gemanipuleerd worden).

Gezien die mentaliteit wekt het geen verbazing dat het blad zich bij het themanummer over feminisme vooral verlekkerd buigt over de seksueel getinte ophef rondom ‘powerfeministe’ Heleen Mees, inclusief een getekend portret met diep decolleté op de voorpagina, want borsten verkopen. Verder huurt het blad mensen in om het feminisme weg te zetten als een achterhaald achterhoedegevecht. Het zou pas nieuws zijn als HP De Tijd wél genuanceerd zou schrijven over vrouwen, laat staan het feminisme.

Dit soort click bait, al dan niet in digitale vorm, plaatst kritische denkers voor een ongemakkelijk dilemma. Webmagazine Salon besteedde daar onlangs aandacht aan, naar aanleiding van het zoveelste stuk waarin iemand vrouwen maant niet teveel alcohol te drinken, want anders worden ze verkracht. Wat moet je hier mee? Het probleem:

It’s natural to dismiss Yoffe’s piece and others of its ilk as click bait, but these pieces continue to get published because they satisfy the cultural narrative that victims are ultimately responsible for their own violation. It’s well and good to suggest that predators should avoid predation, that rapists should just stop raping, but no one wants to hear this brand of genuine common sense that places the culpability for sexual violence where it actually belongs.

Zo ook hier. Dit soort artikelen over achterhaald feminisme en kijk, hier heb je een voorbeeld van een verdwaasde feministe, verschijnen in bladen als HP De Tijd omdat ze voldoen aan het culturele sprookje van een volledig geëmancipeerde samenleving, met gelijke kansen voor iedereen. Als je wilt, kom je er wel. Dus als je er niet komt, wilde je niet. Er bestaat geen probleem – of het moet zijn dat Heleen Mees raar doet en haar ex stalkt, zie je wel, rare feministen, hahaha – en dús is ook het bestaan van een feministische beweging onbegrijpelijk en irritant en kampt maandblad Opzij met weglopende lezers die liever door de Linda bladeren.

Het feminisme functioneert in dit verhaal als het steentje in de schoen. Lastig, pijnlijk, vervelend, weg ermee! Prompt volgen de termen en bijvoeglijke naamwoorden zoals huilfeminisme, achterhoedefeminsme, agressieve feministen, en kijk, een enquete waaruit blijkt dat vrouwen dolgelukkig zijn met hun leven. Wie zijn die kanselpreeksters dan, om met hun opgeheven vingertje gelukkige vrouwen ongeluk aan te praten? Nou? Nou???

Nou, omdat internet vol staat met wetenschappelijke onderzoeken die structureel seksisme aantonen. Omdat internet keer op keer analyses maakt van psychologische mechanismen, zoals minachting van het vrouwelijke en de zelfhaat die vrouwen daardoor kunnen ontwikkelen, die haaks staan op ongenunaceerd geblaat van het type zie je wel, vrouwen willen zelf niet. De situatie ligt veel, veel ingewikkelder dan HP De Tijd ons wil laten geloven.

Die wetenschap vinden veel mensen bedreigend, want we geloven in een rechtvaardige wereld. Alles wat niet in dat rooskleurige plaatje past, moet weg. Feministen voorop. Uiteindelijk komt het neer op het aloude liedje: hou je kop.

Tsja, dat is nou net wat niet gaat gebeuren. Dus het ongemak zal nog lang voortduren. Sorry, mensen.

De Gereedschapskist: filosofe Luce Irigaray

Waar zou het praktische feminisme staan zonder theoretische basis? Dat is de vraag die Evelien Geerts zichzelf stelde. In het werk van Luce Irigaray vond deze studente wijsbegeerte aan de Universiteit van Antwerpen een inspirerend voorbeeld. Irigaray wilde loskomen van de dominante filosofische canon, omdat de daarin gestelde denkwijzen vrouwen het zwijgen oplegden. Door eeuwenoude filosofische concepten te bekritiseren en los te laten, kunnen vrouwen hun eigen stem vinden. De filosofie kan dan komen tot een situatie waarin mannen én vrouwen op een gelijkwaardige manier deelnemen aan het debat, aldus Irigaray.

Irigaray: je op gender richten om er juist los van te komen.

Er gebeurde iets ironisch met haar werk, signaleert Geerts. Luce Irigaray, een Belgische filosofe, protesteerde tegen het feit dat de traditionele filosofie vrouwen monddood maakt, en werd vervolgens zelf monddood gemaakt. Ze is nu volgens Geerts een ‘vergeten stem in de filosofie’. Als mensen haar al aanhalen, gebeurt dat op basis van vertekende beelden.

Volgens haar kwam dat onder andere doordat vakbroeders Irigaray’s kritiek op de traditionele filosofie nauwelijks konden accepteren. Ook verweten mensen haar vrouwen te willen reduceren tot een zogenaamde vrouwelijke essentie, zoals vastgelegd in hun lichaam.  Irigaray zou in dat geval precies doen wat ze andere filosofen verweet, en zich schuldig maken aan de aloude ‘anatomie als noodlot’-opvattingen van onder andere Sigmund Freud.

Geerts betoogt dat het Irigaray juist wil dat vrouwen zich bewust worden van de manier waarop ze opgevoerd worden in de dominante filosofie. Ze herhaalt de traditionele denkbeelden alleen om duidelijk te maken dat die problematisch zijn voor vrouwen – cue de kritiek van Irigaray op talrijke filosofen, vanaf de oudheid tot nu, die vrouwen beschreven als object, de ander, de niet-man of gemankeerde man, de zwakkere, degene met een gebrek, een wezen geregeerd door haar irrationele emoties en de enge processen in haar lijf, zoals menstruatie, zwangerschap en alles wat er verder vloeit en broeit daar binnen. De Oude Grieken zeiden onomwonden dat ze vrouwen liever kwijt dan rijk waren, want zij brengen al het enge en vervelende in de wereld. Zoals menselijke seksualiteit, aftakeling en de dood. Brrrrr!

Noot van de Zesde Clan: Irigaray is niet de eerste die dit opvalt en constateert dat vrouwen hierdoor beschadigd werden. Zeker als de filosoof in kwestie religieuze overtuigingen had, was de vrouw al snel niet alleen object of niet-man, maar ook nog eens eng, slecht, duivels, een gevaar voor mannen. Daarom moest ze haar lichaam bedekken, uit het zicht blijven en zwijgen. Zie onder andere ook het werk van Karen Armstrong, die deze vrouwenhaat in kaart bracht en de concrete gevolgen van zulke denkbeelden beschrijft in termen die niets aan duidelijkheid te wensen overlaten.

Terug naar de filosofie en het onderzoek van Geerts. Zij schrijft dat het volgens Irigaray voor vrouwen noodzakelijk om die situatie tot zich door te laten dringen. Ze moeten vraagtekens plaatsen bij dit soort opvattingen, de dominante filosofie kritisch onderzoeken, begrijpen hoe het dominante discours in elkaar zit, en vervolgens een eigen koers varen. De filosofie die daaruit voortvloeit, een vrouwelijke filosofie, is anders. Al is het maar omdat de wereld er anders uit ziet voor vrouwen, en zij een nieuw geluid kunnen laten horen, vanuit hun eigen ervaring en eigen inzichten.

Dat is een politiek verhaal, en in de praktijk kan deze filosofie van een enorm bevrijdend effect hebben. Het moedigt vrouwen aan autoriteiten kritisch te benaderen en hun eigen weg te gaan, zoals deze spreekster op een congres ontdekte:

It is my view that many of us have things to say, but that the effort of writing in a voice that feels distanced, objective and unnatural feels too much like hard work.  As I was brushing my teeth one day after passing my PhD, it came to me what it was I had learned from the writing of it: rebellion. My examiners were right to ask me to look back at the history of feminist thought and to consider where it had taken women writers by the end of the twentieth century.  In my case, it took me back to the beginning of the second-wave, back to Helene Cixous and her words in ‘The Laugh of the Medusa’: ‘Women write yourselves; your bodies must be heard’.  I can’t tell you what an important moment that was for me, the taste of toothpaste on my tongue, my face bare in the mirror: maybe I can be brave enough to write after all?

De Gereedschapskist: de Mako Mori test

Liefhebbers van verhalen kenden hopelijk al de Bechdel test, een manier om te beoordelen of vrouwen voldoende aan bod komen in een verhaal. De test is eenvoudig en kent daardoor beperkingen. Naar aanleiding van de film Pacific Rim bedachten feministen een nieuwe test, ter aanvulling. De Mako Mori proef. Met deze methode kun je bepalen hoeveel autonomie een vrouwelijk personage krijgt.

Mako Mori, inspiratiebron voor de gelijknamige test.

Even het geheugen opfrissen: striptekenares Alison Bechdel tekende de serie Dykes to Watch Out For. Op een gegeven moment voert ze twee vriendinnen op die over films praten. Eén van hen verklaart dat ze alleen nog maar naar films wil

  1. waar tenminste twee vrouwen in voorkomen,
  2. die bij name genoemd worden,
  3. en over iets anders praten dan een man.

Dat gebeurde in 1985. De Bechdel test was geboren. Inmiddels zijn we bijna dertig jaar verder. De Bechdeltest voldoet nog steeds prima om kwantiteit te meten. Het zegt echter weinig over kwaliteit. In de praktijk mis je daardoor nuances. Het kan gebeuren dat een film bol staat van regressieve vrouwbeelden, maar toch slaagt omdat twee bij name genoemde vrouwen vijf seconden over appeltaart praten. Terwijl een bijzonder feministische film zakt, omdat er slechts één vrouw in voorkomt.

De Mako Mori proef voorziet in de roep om een extra toets. Net als de Bechdeltest zijn er drie criteria:

  1. de film bevat op z’n minst 1 vrouwelijk personage
  2. die haar eigen verhaal heeft
  3. waarbij het niet gaat om het ondersteunen/helpen etc. van een mannelijk personage

Het personage Mako Mori uit Pacific Rim inspireerde de bedenker, Chaila. Mori speelt namelijk een zeer belangrijke rol:

Mako Mori is one of the film’s heroes. She’s a survivor, she’s clever, she’s both mentally and physically strong, she isn’t objectified and she has the most awesome Kaiju-killing moment in the entire film. While it’s true that she doesn’t talk to another woman in the course of the movie, she has her own distinct narrative and goes through the traditional hero’s journey arguably just as much as any other character in the film.

Vandaar. Chaila benadrukt dat de Mako Mori test niet in plaats van de Bechdeltest komt. Integendeel, beide zijn nutiige methoden om te analyseren hoe verhalen, zowel films als romans, omgaan met de vrouwelijke personages. Vaak schrik je van de uitkomsten van beide tests, want Hollywood negeert vrouwen:

It’s a constant frustration to me how one-dimensional the characters are in the scripts I get handed. They are just either a mother or a wife. Women usually remain constant and unchanging in film and support the man on his journey.’

Zulke verhalen vallen genadeloos door de mand, dankzij het werk van feministes. En da’s maar goed ook.

De Gereedschapskist: micro-ongelijkheden

Zo erg is het toch niet meer, mensen? Vrouwen hebben stemrecht, mogen betaald werk buitenshuis verrichten, en lopen niet meer het risico om letterlijk als heks verbrand te worden. We hebben zelfs wetten tegen huiselijk geweld. Dus, als vrouwen nu nog geen gelijkwaardige positie in de samenleving innemen, komt dat omdat ze zelf liever thuis bij de kindjes zitten. Toch? Aha, maar dan rekenen mensen buiten de kracht van de micro-ongelijkheden.

De term ‘micro-ongelijkheden’ slaat op de opeenstapeling van kleine drempels, obstakels en moeilijkheden, die maakt dat mannen de wind in de rug hebben terwijl vrouwen tegen de wind in moeten voortploeteren. Het is het verschil tussen subtiele aanmoediging en ontmoediging. Subtiel, want het gaat om schijnbare kleinigheden, een bepaalde ondertoon:

Misogyny does not present itself with a neon sign reading “look! I hate women!”. I often wish it did, then at least we wouldn’t have to waste so much time demonstrating that it exists at all.

Uiteraard was het een vrouw die dit beestje een naam gaf. Econome Mary Rowe kreeg in 1973 een baan bij MIT, een prestigieuze technische universiteit in de V.S. Ze kreeg opdracht in kaart te brengen hoe het kwam dat sommige groepen duidelijk ondervertegenwoordigd waren, en wat de universiteit kon doen om toegankelijker te worden. Rowe verwachtte dat klinkklaar onrecht groepen zoals vrouwen tegen hield, maar dat bleek op een paar uitzonderingen na nauwelijks het geval. Nee, het zat ‘m in de geniepige details. De definitie van micro-ongelijkheden van Rowe:

I defined them as “apparently small events which are often ephemeral and hard-to-prove, events which are covert, often unintentional, frequently unrecognized by the perpetrator, which occur wherever people are perceived to be ‘different.’”

Denk aan ongelukjes, van het type goh, stond je niet op de lijst van genodigden, natuurlijk maak ik dat nu in orde. Of grapjes die beledigend zijn voor minderheden, zodat zij zich minder welkom voelen. Uitnodigingen met teksten als ‘breng je echtgenote mee’ – jammer voor jou als je vrijgezel of homo/lesbisch bent. Denkbeelden die er van uit gaan dat een bepaalde groep automatisch beter is of meer gekwalificeerd voor sommige taken. Een neerbuigende behandeling ondergaan, zo subtiel dat het lastig is om concreet aan te geven waarom je je zo gemarginaliseerd voelt – maar die minachting is wel degelijk reëel.

De lijst is eindeloos, maar Rowe merkte dat zulke schijnbare details en kleinigheden een groot negatief effect bereiken:

Little acts of disrespect, and failures in performance feedback, seemed to corrode some professional relationships like bits of sand and ice.  […]  I observed what I saw as the cumulative, corrosive effect of many inequities, and concluded that micro-inequities have been a principal scaffolding for discrimination in the US. Micro-inequities appeared to be a serious problem since much of this bias is unconscious and unrecognized—and even hard to believe when described—unless videotaped.

Wat Rowe signaleerde in 1973, geldt nu nog. Steeds opnieuw blijkt uit loopbaanonderzoeken dat vrouwen niet tegen worden gehouden door één duidelijk aanwijsbare onrechtvaardigheid. Het gaat om een accumulatie van allerlei kleine effecten, waardoor het vrouwen niet lukt om tot de hogere regionen van organisaties door te dringen. Dat stelt mensen voor problemen. Zo interviewde het blad Pandora deze maand Piet Hoekstra, vice-decaan bij de faculteit Geowetenschappen. Hij stelt:

Dat maakt het probleem tamelijk ongrijpbaar,  je hebt niet de handvatten om er veel aan te doen. Als je iets wilt doen, moet dat met gericht stimulerend beleid. In het middenkader zijn verhoudingsgewijs al weinig vrouwen aanwezig en de doorgroei is in die hoek zeer beperkt. Als bezuinigingen een vacaturestop afdwingen en je formatie vast zit, gebeurt er een tijdlang niets.

Kortom, het gaat om een hardnekkige situatie en bezuinigingen maken het er niet beter op.

Zijn we nu voor altijd en eeuwig de klos? Nee. In plaats van vrouwen al dan niet subtiel op hun plek te zetten, kunnen organisaties en mensen vrouwen óók, al even subtiel, hints geven dat ze er mogen zijn. In plaats van micro-ongelijkheden pleit Rowe voor het toepassen van micro-affirmaties. Dat zijn volgens haar alledaagse, kleine gebaren, soms onopvallend in het voorbijgaand gemaakt, die voortkomen uit de wens van de één dat de ander kan bloeien. Denk aan een welgemeend complimentje, een introductie tot een belangrijk persoon, of een gerichte uitnodiging voor een netwerkbijeenkomst.

Micro-affirmaties gaan verder dan gericht stimulerend beleid van een organisatie. Het gaat om de houding van mensen, de werkcultuur, breed duidelijk maken dat vrouwen meetellen. Zelfs in een tijd van bezuinigingen en vacaturestops hebben zulke verwelkomende gebaren volgens Rowe een groot effect. Het zorgt ervoor dat je de vrouwen die je hebt, daadwerkelijk behoudt. Het zorgt ervoor dat vrouwen enthousiast blijven voor hun vak. Het zorgt voor een goede basis om, als de economische crisis eindelijk ten einde loopt, volop verder te bouwen aan diversiteit.

De Gereedschapskist: zeurende, klagende jammeraars

Huilfeministen. Slachtoffers. Aanstellers. ‘Je zeurt’. Veel te vaak krijgen feministen en andere weldenkende mensen deze verwijten naar hun hoofd geslingerd zodra ze kritische geluiden laten horen over verschijnselen in de maatschappij. De meest recente aflevering komt van Angela Carper, forensisch arts. Zij zet Volkskrantredacteur Joyce Brekelmans weg als huilfeministe, nadat Brekelmans zich afvroeg waarom mensen zo negatief reageren op feministische standpunten.

Arme, arme stakker. Waarom kan die vrouw haar kop niet houden?

De meest recente golf van ‘je zeurt’ verwijten ontstond nu radio 538 voor de vijfde keer de ‘meest neukbare moeder ‘verkiezing hield. Neee, geen verkiezing van de meest neukbare vader, die hebben we niet. Het uiterlijk van mannen doet er niet toe. Het gaat om vrouwen en vooral hoe aantrekkelijk mannen hen vinden. Vanwege die en nog vele andere redenen leidde de verkiezing tot kritiek:

MILF staat voor Mother I’d Like to Fuck, grofweg: een geil wijf dat minimaal één kind ter wereld heeft gebracht waar mannen graag mee zouden willen neuken. Want dat zijn wij vrouwen, wezens waar mannen hun pik in kunnen steken. Als je lekker bent ten minste. […] Waar de fuck is het misgegaan? Wanneer zijn wij vrouwen gestopt met demonstreren tegen deze belachelijke verseksualisering van ons algehele zijn? Wanneer zijn we het leuk en ‘grappig’ gaan vinden om ‘neukbaar’ gevonden te worden?

Waarna een van de eerste commentatoren de auteur, Hasna el Maroudi, meteen verwijt dat ze zeurt om respect. Zo volautomatisch gaat dat. Kritiek? Zeurpiet!!

We kunnen nog vele, vele ‘je zeurt’ reacties verwachten. Want het vormt een geniaal wapen om kritische stemmen tot zwijgen te brengen. Het verwijt valt in de lange traditie van het toon-argument. De ander wuift weg wat je zegt, want je zegt het op de verkeerde toon. Te boos, te fel, te jankerig. Blijkbaar kiezen we in Nederland vaak voor de subcategorie ‘zeurend’, omdat we daar als groep het meest allergisch op reageren. Zo’n verwijt dient verschillende functies. Waaronder:

  • feministen zwart maken
  • vrouwen gelijkstellen aan zeurpieten
  • de inhoudelijke argumenten negeren
  • verandering tegenhouden / de status quo verdedigen
  • het klinkt netter dan ‘hou je kop’

Negatieve oordelen over het feminisme vallen in Nederland in vruchtbare aarde. Waarom moeten die strijdende vrouwen zo grof zijn?, heette het in de beginjaren van de tweede feministische golf. Daarvoor en daarna was het niet veel beter. El Maroudi geeft eerlijk toe dat dit negatieve imago een drempel opwerpt:

Lang heb ik me er tegen verzet. Ik wilde geen feminist zijn. Feministen zijn dik, dragen tuinpakken en zijn zuur. Ze gaan ervan uit dat vrouwen hopeloze gevallen zijn die zonder (georganiseerde) steun niets kunnen bereiken. Wanneer je vindt dat je onrecht is aangedaan vanwege je geslacht, kun je daar prima zelf iets aan doen. Je hebt een mond, trek hem open en los het probleem op. We leven in Nederland, niet in Saudi-Arabië, zo meende ik. Erg leuk bedacht van mezelf, maar ontzettend naïef. De meeste vrouwen dragen in Nederland weliswaar geen niqaab, maar de onderdrukking is een stuk geniepiger.

Omdat ‘het’ feminisme een slecht imago heeft, is het schieten voor open doel. Van zuur tuinpak naar jammerende huilfeministe is slechts een kleine stap. Het ‘je zeurt’ argument versterkt zodoende de bestaande vooroordelen en maakt feministen nog vervelender. Feministen, hou je kop!

Het zeurargument versterkt daarnaast ook de bestaande minachting voor vrouwen in het algemeen. Het past in het stereotype beeld van de zeurende (huis)vrouw, de vijandige beeldvorming rondom dominante krengen die anderen het leven zuur maken met hun constante geklaag. Mannen houden niet van zeurvrouwen. Vrouwen, hou je kop!

Over mannen hoor je dit nauwelijks. Brekelmans maakt die dubbele moraal zichtbaar met haar observatie:

alleen bij mannen zijn ‘iets aan de kaak stellen’ en ‘zeiken’ twee verschillende dingen.

Het zeurverwijt versterkt niet alleen bestaande minachting voor vrouwen in het algemeen, en feministen in het bijzonder, maar maakt het ook mogelijk om discussies de kop in te drukken. Laten we even kijken wat Carper doet. In een kort stukje tekst gebruikt ze veel termen met een negatieve lading. In de kop van het stuk: huilfeminisme. In de broodtekst: de discussie vervuilen met geklaag, slachtoffertoon, gejammer, huilfeministen, wie kritiek heeft zou ‘medevrouwen reduceren tot slachtoffers’, klaagzang, nog een keer de term huilfeminisme. En dat in vijf korte alinea’s.

De inhoud van de kritiek verdwijnt zodoende achter een wolk van negatieve, op de persoon gerichte waardeoordelen. Dit kan steun voor de kritische groep ondermijnen. Wie wil bij deze ‘huilfeministen’ horen? Wat een tenenkrommende jankerds. Critici, hou je kop!

Door de grote aandacht voor slachtoffers en jammerende klaagzangen, kan de auteur bovendien voorbijgaan aan de inhoudelijke argumenten. Met het zeurargument kun je negeren waar het echt over gaat. In een weerwoord probeert redacteur Joyce Brekelmans dan ook terug te gaan naar datgene waar de kritiek zich op richt:

niet het sexy imago van de genomineerde dames is het probleem, maar de hoeveelheid gal die naar boven komt zodra iemand ook maar waagt op te merken dat er sprake is van seksisme. De door jou zo gehate ‘slachtoffertoon’ heeft meer te maken met vooroordelen van de lezer dan met het punt dat wordt gemaakt. De ‘huilfeministen’ die jij beschrijft, zijn pure projectie. Wat ik zie, zijn enkele vrouwen die constateren dat gewoon braaf je bek houden, je werk doen en lief lachen niemand motiveert om de status quo te veranderen. Een betere tactiek is om zo nu en dan een zere scheen op te zoeken en een discussie op gang te brengen. Want een debat over vrouwenemancipatie ontstaat nu eenmaal niet vanzelf.

Daar heb je ‘m: de status quo veranderen. Feminisme als een beweging die fundamentele veranderingen wil bereiken. Eng, dooooodeng. Geen wonder dat zoveel mensen in het defensief schieten. Door boos te worden, of door feministen als zeurpieten neer te sabelen, of door de kritiek af te doen als gejengel van aanstellers die beter over iets echt belangrijks zouden moeten praten. Want dat is de vierde functie van deze strategie: verandering tegenhouden, danwel de status quo verdedigen. Kritische mensen zijn lastig en vervelend, en bovendien in de minderheid, dus ze moeten hun kop houden. Zeker als het van die enge feministen zijn.

Probleem: inhoudelijk standpunt X en dan volautomatisch de reactie HOU JE KOP staat zo primitief. Het roept beelden op van iemand die de vingers in de oren steekt. Kinderachtig. Dat is reden nummer vijf waarom mensen dit wapen hanteren. Met ‘je zeurt’ kun je de schijn ophouden dat je nog enigszins inhoudelijk reageert op standpunt X. Ook al doe je dat in werkelijkheid helemaal niet.

Er valt nog veel, heel veel te verbeteren in de situatie van vrouwen in Nederland. Vrouwen in het algemeen, feministen in het bijzonder, en hopelijk ook steeds meer mannen, hebben dat door en houden daar hun kop niet over. Ook al maak je ze uit voor zeurpiet. Gelukkig maar.

De Gereedschapskist: het Paula Principe

We hadden al het Peter Principe, de ironisch getinte observatie dat mannen net zo lang promotie krijgen totdat ze belanden in een functie die ze niet aankunnen. Vandaar al dat ruim aanwezige mismanagement bij bedrijven. Ruim veertig jaar later krijgen vrouwen nu hun eigen effect: het Paula Principe. Opnieuw een ironisch getinte observatie, deze keer gericht op het verschijnsel dat de promotie van vrouwen stopt op een niveau ónder hun functioneren. Eindelijk een korte, compacte term om te beschrijven hoe werkneemsters op alle niveau’s blijven plakken aan de werkvloer.

De lekkende pijpleiding maakt dat veel minder vrouwen doorstromen dan eigenlijk zou moeten. Het is één van de vele verklaringen voor het Paula Principe.

Laurence J. Peter en Raymond Hull bedachten het Peter principe ruim veertig jaar geleden. Volgens Businessweek raakten de docent en de toneelschrijver destijds een gevoelige snaar. Met veel humor beschreven ze allerlei vreemde praktijken in het zakenleven, en kwamen op basis van die gekkigheid tot de conclusie dat er zoveel mis gaat in ondernemingen, omdat managers mensen promoten totdat ze niet meer competent genoeg zijn om het werk fatsoenlijk te doen. Tot op de dag van vandaag zijn hun observaties actueel. Kijk maar naar de economische crisis, zegt Businessweek:

Now 40, The Peter Principle resonates even more today, when a lust for accomplishment has led an unprecedented level of incompetence. […]  The message has been this: Perform extraordinary feats, or consider yourself a loser. We are now struggling to stay afloat in a river of snake oil created by this way of thinking. Many of us didn’t want to see the lies, exaggerations, and arrogance that pumped up our portfolios. Instead we showered huge rewards on the false financial heroes who fed our delusions.

Het Peter Principe werd altijd geassocieerd met mannen. Dat paste in de tijdgeest. Rond 1969 hadden mannen immers carrières. Vrouwen verdienden hooguit een centje bij totdat ze een man vonden, trouwden en kinderen kregen. Na ‘Het Onbehagen bij de Vrouw’ van Joke Smit en de tweede (en derde) feministische golf, is de situatie zodanig veranderd dat het tijd wordt dat vrouwen hun eigen principe krijgen.

Enter The Paula Principle, een term bedacht door auteur en professor Tom Schuller:

The Paula Principle postulates that most women work below their level of competence. Far from being promoted to a position they can’t quite cut, they languish one or two levels below what they could so obviously manage. It is a theme embraced by Lucy Scott-Moncrieff, President of the Law Society, who has claimed that men who are less able than their female peers are dominating the capital’s boardrooms. “If career progression was based on pure merit, some male business leaders and law firm senior partners would never even have seen the paintings on the boardroom wall,” she said yesterday. “This is disappointing for the talented women who lose out, but it is also damaging to the organisations which lose what they have to offer.”

Opnieuw gaat het om een theorie met een satirische ondertoon. Maar net zoals mismanagement, is ook de onderbenutting van vrouwelijk talent wel degelijk een serieus probleem. Het gaat om humor op basis van harde feiten. Het Paula Principe kan dan ook rekenen op veel herkenning. Vrouwen studeren zich suf, blijven zich bijscholen, maar de promoties en lucratieve banen gaan bovengemiddeld vaak aan hun neus voorbij. Dat steekt.

De Emancipatiemonitor 2012 en artikelen op dit weblog signaleren talloze complexe, in elkaar grijpende netwerken van oorzaak en gevolg om te verklaren hoe het komt dat vrouwen, ondanks hun kennis en kunde, meestal geen baan op hun eigen niveau krijgen. Maar het is bijzonder handig jarenlange wetenschappelijke onderzoeken, het werk van kenniscentrum Catalyst, zwangerschapsdiscriminatie en de gang van zaken rondom diversiteitsbeleid en vrouwenquota’s, allemaal onder te brengen in één handig containerbegrip voor alles wat onrechtvaardig verloopt rondom vrouwen en werk.

Leve het Paula Principe om hier op te wijzen, en dat dit woord maar snel obsoleet mag worden.