Category Archives: Boeken

Jaaroverzicht 2016: vrouwen centraal

Hoe seksistisch en racistisch we nog steeds zijn bleek wel uit de behandeling die onder andere hoogleraar Gloria Wekker en politica Sylvana Simons ten deel viel, en een deprimerende Emancipatiemonitor. De stagnatie blijkt ook uit onze dalende plek op internationale ranglijstenminder vrouwen in de Volkskrant top 200 van machtige Nederlanders, en het oprukken van gekrenkte mannelijkheid, angstmythes over ”feminisering” en oprukkend populisme. Gelukkig kon Nederland desondanks positieve ontwikkelingen optekenen in 2016:

  • Atletes deden het dit jaar geweldig op de Olympische Spelen en op andere velden. Zoals de historische prestatie van de handbalsters, die voor het eerst een EK-finale haalden. En in oktober 2016 kreeg Nederland voor het eerst een vrouwelijke coach in het betaalde topvoetbal.
  • Tijdschrift Opzij riep hoogleraar José van Dijk uit tot meest invloedrijke vrouw van Nederland. Ze werd in 2016 de eerste vrouwelijke president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, ook een primeur.
  • Vrouwen gebruiken sociale media steeds vaker om seksueel geweld aan de kaak te stellen. In Nederland onder andere met hashtag #zeghet. Daarnaast beschikt Nederland sinds dit jaar eindelijk over een landelijk netwerk van centra voor seksueel geweld, waar vrouwen en mannen terecht kunnen voor eerste opvang en verdere hulp. En Emancipator haalde de Witte Lintjescampagne naar Nederland – een beweging van mannen die geweld tegen vrouwen willen voorkomen en andere mannen aanspreken op hun gedrag.
  • Langzaamaan ontstaat opnieuw het bewustzijn dat je alert moet zijn op gender, wil je iets bereiken. Zo kreeg Nederland in november de eerste Gender in Physics-dag, om de positie van vrouwen in de exacte vakken op de agenda te krijgen. Een genderscan naar een effectieve aanpak van huiselijk geweld kreeg een vervolg. Filosofie Magazine publiceerde een manifest over het aandeel van vrouwen in het openbare debat. Iets wat onder andere leidde tot campagne Ik Schrijf. En organisatie Women Inc. timmerde in 2016 flink aan de weg om een discussie op gang te brengen over gebrekkige medische zorg aan vrouwen, de loonkloof en overbelasting van vrouwen door teveel mantelzorg.
  • Historici Myriam Everard en Francisca de Haan brachten in 2016 het eerste wetenschappelijke onderzoek uit over Rosa Manus. Deze vrouw vormde samen met Aletta Jacobs Wilhelmina Drucker de kerngroep van de eerste feministische golf. Haar bijdrage bleef onderbelicht, o.a. omdat haar archieven tijdens de tweede wereldoorlog gestolen werden en pas in 2003 terugkwamen.
  • 2016 stond ook in het teken van jonge feministen. Vooral in de steden (her)ontdekken vrouwen het feminisme. Zo organiseerden vrouwen zich in The Feminist Club Amsterdam. Ook pleiten vrouwen voor meer intersectionaliteit. Als vrouw met een niet-blanke huid moet je soms drie glazen plafonds doorbreken voordat je ergens komt.
  • Vrouwen schrijven niet met hun tieten, stelden 25 jonge auteurs april 2016 in een bundel vol essays. Hun boek maakte onderdeel uit van een jaar vol aandacht voor schrijfsters, recensies en de plek van vrouwen in de Nederlandse literatuur, aangevoerd door de Lezeres des Vaderlands en haar #lekkertellen campagne.
  • Trouw, die structureel goed scoorde bij #lekkertellen, stelde een lijst samen met de beste boeken van 2016. Met opnieuw, terecht, veel schrijfsters. Zoals Roos van Rijswijk, Kristina Sandberg, Pauline de Bok, Marijke Schermer en de dit jaar helaas overleden Jenny Diski.
  • Op de valreep van het jaar sneuvelde een glazen plafond. Claudia de Breij is de eerste vrouw ooit die de oudejaarsconference mocht verzorgen. Ze haalde 2,12 miljoen kijkers en kon 2017 beginnen met positieve recensies van haar optreden.
  • Schrijfster Chimamanda Adichie bezocht Nederland en inspireerde vrouwen hier om de moed niet op te geven in deze tijd van taaie stagnatie. Jongeren zouden Addichie’s essay Waarom Feminisme voor Iedereen is verplicht mee moeten krijgen op hun zestiende, zoals Zweden inmiddels doet. Haar twee belangrijkste tips rondom feminisme:

The first is your premise, the solid unbending belief that you start off with. What is your premise? Your feminist premise should be: I matter. I matter equally. Not ‘if only.’ Not ‘as long as.’ I matter equally. Full stop. The second tool is a question: can you reverse X and get the same results?

Verder in de wereld:

Latijns-Amerika: 2016 was het jaar waarin vrouwen zó genoeg kregen van de verkrachtingen en moorden, dat ze met de slogan ‘niet één minder’ (ni una menos) massaal de straat op gingen in Argentinie, Brazilië, Chili en vele andere landen. Diverse feministische organisaties zorgden dit jaar voor zelfverdedigingsbewegingen, vakbonden voor prostituees, ontmoetingshuizen om de femicide te bestrijden, landhervorming en vrijere abortuswetten. Het filmfestival van São Paulo stond in het teken van feminisme en Chili kreeg voor het eerst een feministisch muziekfestival, georganiseerd door zangeres Francisca Valenzuela. En voor degenen die geen Spaans lezen maar wel Engels: veel werk van schrijfsters in deze lijst met beste boeken van 2016.

Afrika: het African Gender Institute van de universiteit van Kaapstad, Zuid-Afrika, leverde opnieuw talloze interessante publicaties. Van het effect van radio luisteren op de levens van plattelandsvrouwen tot aan online feminisme en onveilige abortussen, dit instituut deed onderzoek en sprak erover. In Harare vond voor de vierde keer het African Feminist Forum plaats. Lees verder o.a. dit interview met Ruth Nyambura, van de African Eco-Feminist Collective, over vrouwen, feminisme en ecologie in Kenia. Of website HerZimbabwe, met een serie over het werk van Afrikaanse schrijfsters.

Azië: In China wint het feminisme aan kracht. Helaas ook de weerstand daartegen, met een stelselmatige vervolging van feministische activisten. Ook in Japan dreigt feminisme het nieuwe f-woord te worden. In Zuid Korea wil de bevolking hun vrouwelijke premier afzetten. Activiste Kamla Bhasin lanceerde de One Billion Rising campagne in Nepal, om geweld tegen vrouwen tegen te gaan. Filmmaakster Alankrita Shrviastava liet eind 2016 haar film ‘Lippenstift onder mijn burka‘ in premiere gaan, over feminisme in Hindi films. Tot slot: voor jonge vrouwen spelen sociale media een belangrijke rol als het gaat om bewustwording en het opzetten van feministische initiatieven. Sommigen bekopen dat met de dood. Zo vermoordde haar broer Qandeel Baloch, een Pakistaanse sociale media ster die pleitte voor vrouwenemancipatie.

Europa: Poolse vrouwen organiseerden massale protesten tegen een zeer strenge anti-abortuswet en slaagden erin hun conservatieve regering een halt toe te roepen. Succes! In Italië deed de regering openlijk een beroep op vrouwen om meer baby’s te baren. Die campagne verdween ijlings van tafel nadat vrouwen protesteerden tegen de seksistische, neerbuigende toon ervan. En de voorzitter van de Europese Commissie, Juncker, hield een belangrijke speech waarin hij de plannen voor Europa ontvouwde. 52 jonge feministen schreven een alternatieve speech waarin ze hun eigen visie ontvouwden. Tot slot: het gevaarlijke vrouwen project van de universiteit van Edinburgh. Veel mensen vinden vrouwen eng en gevaarlijk, maar wat betekent dat, hoe ziet ‘gevaarlijk’ eruit, wat vinden vrouwen? Het project begon 8 maart 2016 en loopt door tot 8 maart 2017.

V.S./Engeland: Onder het motto ‘woorden doen ertoe’ verzamelde de Huffington Post de 29 krachtigste stukken geschreven door vrouwen in 2016. Schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie scoort hoog, met twee stukken in de lijst. Toegift: Slate Magazine noemt 2016 het jaar waarin feminisme in de V.S. keihard tegen het glazen plafond botste. Voor de Engelse krant The Guardian zette Laura Bates op een rij hoe het vrouwen in 2016 verging. Het antwoord: wisselend, maar vaak won de humor.  Website Indiewire bekeek de situatie in Hollywood en concludeert dat 2016 een mooi jaar was voor actrices en verhalen waarin vrouwen een belangrijke rol spelen. Vrouwen kregen complexere rollen, met personages waar je als actrice echt je tanden in kunt zetten. Vriendschap tussen vrouwen kreeg meer aandacht in verhalen, en er ontstond meer diversiteit. Plus: grote vrouwelijke hoofdrollen in de StarWars franchise, zoals Rey! Vrouwelijke Ghostbusters! Een aanstormende Wonder Woman film!

Tot slot: de krachtige feministische speech van Madonna, Vrouw van het Jaar, tijdens het Billboard’s Women In Music 2016 evenement. Je kunt er vanalles over schrijven. Maar kijk en luister liever naar haar oprechte toespraak, inclusief oproep aan vrouwen om elkaar vaker te steunen.

Advertenties

Seksisme alarm: Cixin Liu heeft een genderprobleem

Chinese science fiction! Winnaar van de Hugo Award voor beste sf roman! Goede recensies! Ik begon met een open geest aan ‘The Tree-Body Problem‘ van auteur Cixin Liu, maar helaas liep mijn leeservaring averij op. Want zoals wel vaker gebeurt, heeft de schrijver een vrouwenprobleem. Mannen domineren het verhaal. Zodra een vrouw ten tonele verschijnt, vallen woorden als ‘kil’, ‘koud’ en ‘afstandelijk’.  De schaarse vrouwelijke personages gaan bovendien dood, of zorgen voor rampen.

Voor alle duidelijkheid: prima als een vrouw slechte keuzes maakt/een schurk is. Dat kan een goudmijn zijn voor een auteur en prachtige, spannende boeken opleveren. Het slecht-zijn verandert pas in een probleem als de auteur een karikatuur schept zonder de bijbehorende humoristische bedoeling. Als hij de paar vrouwelijke personages beschrijft in negatieve termen, als kille, zwakke, moeilijk benaderbare sfinxen. Als verder mannen, mannen en nog eens mannen het verhaal dragen en verder brengen.

Niet alleen maken vrouwen nauwelijks deel uit van de gebeurtenissen, ze krijgen ook op andere manieren een tweederangs status. Steeds komt hun uiterlijk ter sprake. Ik probeer spoilers zoveel mogelijk te vermijden, maar meteen in het begin schieten soldaten een vrouw neer. Ze staat tijdens China’s culturele revolutie boven op een muur met een vlag te zwaaien, wordt geraakt, valt. Bij dit alles besteedt Liu buitensporig veel aandacht aan haar slanke figuur en de sierlijkheid van haar bewegingen. Ook op andere plekken in het boek krijgt het uiterlijk van een vrouw alle aandacht, voordat je als lezer verder iets over haar hoort. Dat heet seksualisering. Bij mannelijke personages gebeurt dat niet.

Daarnaast draait een groot deel van het verhaal om een computerspel – niet zomaar een game, maar eentje met grote effecten op de gebeurtenissen in de echte wereld. Alle bij name genoemde personages in dat spel zijn mannen. Veel van hen dragen bovendien de namen van grootse Westerse wetenschappers uit het verleden, zoals Newton en Einstein. Echte revolutionaire wetenschap komt uit de koker van mannen. Mannen maken uit hoe de beschaving zich ontwikkelt. Zij bepalen, kiezen en beslissen.

Wat ik opmaak uit die opeenstapeling van aanwijzingen is, dat de auteur het niet goed voor heeft met zijn vrouwelijke personages. Hij kan niks met ze. Man = goed! Vrouw = dubieus, waarschijnlijk slecht! Als de lippendienst bewezen is – kijk, een vrouwelijk personage werkt als wetenschapster op een geheime militaire basis! – verlegt hij zijn focus naar de mannelijke personages, die veel meer ruimte innemen, handelen, de ontwikkelingen bepalen, letterlijk en figuurlijk het spel spelen, het échte talent hebben.

Ik heb echt geprobeerd met een onbevangen blik te lezen. Pas op pagina 253 gaf ik het op. Met tegenzin, want ik wilde graag ervaren wat deze Chinese auteur het genre kon brengen. En met teleurstelling, want de recensies waren zo positief van toon. Daarbij moet wel gezegd worden: die positieve recensies komen, achteraf gezien, vooral van mannen. Vrouwen benoemen veel eerder dat het seksisme van Liu voor hen onverteerbaar is en de leeservaring aantast:

….the degree of sexism and gender essentialism is pretty staggering. Somehow Liu managed to get to 2016 without realizing that “she was a woman, not a warrior,” needs to be preceded with “Dammit, Jim” or omitted completely.

Misschien, zo analyseert een andere recensente, kwam Lui enigszins weg met zijn vrouwenprobleem, omdat het zo fijn is als SF meer diversiteit krijgt:

Key characters who cause problems by being soft and nice are consistently female, while the ones who most help humanity to survive by being hard and tough are consistently male. […] consistently over many different human cultural eras men choose survival while females choose annihilation. This patterns suggests not just that the author has chosen to depict a sexist culture, but that author holds a sexist belief:  there is a robust innate difference between men and women that makes women bad leaders during conflicts. This is what I suspect Cixin only gets away with, so far, because he is Chinese. People eager to embrace ethnic diversity are often willing to overlook sexism in newly included ethnicities.

Ik heb genoeg van Cixin Liu. The Three-Body problem vormt deel 1 van een trilogie, maar Liu’s vrouwenprobleem maakt dat ik het bij dit eerste deel laat. Helaas.

Een paar artikelen waar ik graag de aandacht op vestig

Eén van de redenen waarom ik dit weblog bij houd, is zodat ik mensen kan doorverwijzen naar vrouwen die belangwekkende meningen uiten, inzicht geven in situaties, en iets vertellen over hun ervaringen. Vlak na elkaar kwam ik drie van zulke artikelen tegen. Een interview met Tamil schrijfster Ambai, en twee artikelen rondom het psychologische klimaat in de V.S. na de winst van Trump.

Journaliste Pooja Pillai interviewde Ambai en dook met haar de diepte in, over haar boeken, de perceptie van haar werk, feminisme, vriendschap tussen vrouwen en de verschillende manieren waarop mensen de nalatenschap van een auteur beheren, afhankelijk van diens sekse. Prachtig interview, geeft heel veel inzicht.

In ander nieuws: de winst van Trump dendert door. Feministe Lindy West publiceerde een artikel – lees het hier – over een nieuwe trend in analyses over de overwinning van deze man. Volgens allerlei (mannelijke) opiniemakers zou hij de Amerikaanse verkiezingen hebben gewonnen omdat politieke correctheid ontoelaatbare vormen aanneemt en sociale bewegingen te fel actie voerden. Pardon:

blaming political correctness for President Trump is […] every battered wife who has been murdered by her husband when she tries to leave. It’s “I wouldn’t have to hurt you if you’d just behave.” It’s a disingenuous rationalisation peddled by people who know they did nothing to help when Trump’s Voltron of hate was gathering steam and are suddenly terrified because the stock market is crashing. […] And what do you actually want us to do on a practical, day-to-day level? [..] Never defend our boundaries until they shrink down and garrote us? It’s not an option. Political correctness is not voluntary; it’s survival.

Toevoeging van mijzelf: het gebruik van het woord ‘overleven’ is niet overdreven in een land waar blanke mannen Trump als hun Alfamannetje ziende Ku Klux Klan Trump’s overwinning wil vieren, Trumpaanhangers mensen doodsbedreigingen sturen via Facebook, mannen vrouwen bestraffend toespreken omdat ze Clinton’s verlies bewenen, de aankomende president klimaatverdragen wil opzeggen, vreemdelingen wil deporteren en allerlei sociale vangnetten wil afschaffen, en instanties een stijging signaleren in het aantal hatecrimes.

Kali Holloway signaleert nog een andere trend. Een koor van mensen, opvallend vaak blank en mannelijk, roepen alle mensen die Clinton steunen op om alles te vergeten en sympathie te hebben met Trump-aanhangers, want deze blanke kiezers hebben het zo moeilijk. Dit plaatst mensen in een moeilijke positie. Begrip tonen en je verzoenen klinkt supernobel, maar wat als de ”tegenpartij” er hele andere gedragsregels op nahoudt, vraagt juriste Marie Henein zich af:

Going high when they go low means you speak only to people who were listening in the first place. It’s like bringing thank-you cards to a knife fight. You’re going to get hurt or worse, lose.

Bovendien vinden veel gemarginaliseerde groepen het moeilijk om sympathie op te wekken voor die klem zittende blanke Trumpstemmer, beargumenteert Kali Holloway in de derde must read:

For a people who have shamed black folks for supposedly always wanting a hand out, for being a problem of the entitlement state, I have never seen people who so firmly believe they are owed something.

Bonus 1: deze Twitterberichten

 12 nov.For years I shamefully failed to realise that men who shout Paki at me from passing cars are actually experiencing a lot of economic anxiety
 20 u20 uur geledenSan Francisco, CA It’s like telling someone in an abusive marriage that since ½ the people in the marriage like beating them, they need to find common ground.

Bonus 2: een aantal journalisten en schrijvers waarschuwen dat Trump een autoritair regeringsmodel vertegenwoordigt. Zo heeft Trump tijdens zijn campagne verschillende keren aangekondigd dat hij wetgeving rondom laster wil verruimen in gevallen waarbij de pers negatieve berichten publiceert.

Bonus 3: de altijd betrouwbare, scherpe John Oliver over het normaliseren van het aanstaande presidentschap van Donald Trump:

SF auteur Sheri Tepper overleden

Ik voel een grote behoefte opkomen voor nóg een plaatje van een schattig katje, om het leven te verzoeten, want na het nieuws dat blanke Amerikanen een racistische seksist tot president kroonden kwam ik erachter dat auteur Sheri S. Tepper eind oktober overleed. Ze zag het levenslicht in 1929 en debuteerde in de jaren tachtig met haar eerste SF roman voor volwassenen. Al snel ontwikkelde ze zich tot een auteur van zeer originele SF en leverde de ene na de andere klassieker af.

Onder andere uitgeverij TOR classificeert Tepper als een auteur die je óf haat, óf steengoed vindt. Ook lezers laten regelmatig weten dat ze zich nog steeds uitgedaagd voelen door Tepper’s science fiction:

It’s pretty much a guarantee when I pick up one of her books, that I’m going to read something strange, perhaps astonishing, maybe even offensive – but the originality; the uniqueness, is the true pay off. I love that when I read her books I’m not delving into something that’s been done a million times before.

Onder andere haar roman Grass (vertaald als Heren van Gras) staat hoog op mijn lijstje van iconische science fiction. Website Infinity Plus noemt dit boek een van de meest veelbetekenende romans van de jaren tachtig, vol literaire invloeden uit Moby Dick en de gedichten van Walt Whitman.

Het verhaal van Heren van Gras speelt zich af op een planeet waar grasvlakten overheersen – niet vreemd voor een vrouw die opgroeide in een prairiestaat in de V.S. Een elite van grootgrondbezitters lijkt de planeet te domineren, maar is dat wel zo? Steeds meer tekenen wijzen erop dat een inheems ras domineert en de mensen inzet voor eigen doeleinden. Het verhaal is een mengsel van ‘vreemde wereld ontdekken’, ecologie, horror, religieus fundamentalisme en vrouwenemancipatie.

Grass is daarmee een van de SF-romans waarin Tepper kwesties verwerkte die haar nauw aan het hart lagen, zoals racisme en seksisme. Die bevlogenheid droeg ze ook uit in het ”echte leven”. Zo begon ze in 1962 bij Planned Parenthood, een organisatie die medische zorg aan vrouwen levert. Ze droeg bij aan de groei van klinieken in Colorado en Wyoming, ontwikkelde een systeem om anticonceptie aan huis te bezorgen bij plattelandsvrouwen met een laag inkomen, en deed er alles aan om vrouwen baas in eigen buik te laten zijn. In interviews vertelde ze dat ze zichzelf ziet als een ecofeminist.

Onder andere collega SF auteur John Scalzi betreurt haar overlijden én de neiging van mensen om haar romans niet geheel op waarde te schatten:

she was one of my favorite science fiction and fantasy writers, and an influence on my thinking about SF/F writing, so to have her gone on is still a deeply depressing thing. Also a bit depressing: That Tepper, while well-regarded, is as far as I can tell generally not considered in the top rank of SF/F writers, which is a fact I find completely flummoxing. Her novel Grass has the sort of epic worldbuilding and moral drive that ranks it, in my opinion, with works like Dune and Perdido Street Station and the Earthsea series; the (very) loose sequel to GrassRaising the Stones, is in many ways even better, and the fact that Stones is currently out of print is a thing I find all sorts of appalling. […] Farewell, Ms. Tepper. Your voice will be missed. I’ll keep reading what you have left us.

Vrouwen maken geschiedenis

Vrouwen wonnen dik verdiend bij de uitverkiezing van het beste geschiedenisboek aller tijden door Het Historisch Nieuwsblad. Duizenden mensen die hun stem uitbrachten plaatsten Els Kloek op 1, met de onder haar leiding samengestelde bundel 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Op de tweede plaats eindigde Het pauperparadijs van Suzanna Jansen

Els Kloek en collega’s werkten tien jaar aan 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Het boek bevat de biografieën van opmerkelijke vrouwen die helaas vergeten werden. Maar, zoals het Historisch Nieuwsblad in een mail aan alle kiezers meldt:

Met deze uitverkiezing zijn deze vrouwen niet meer te negeren. Uit de reacties van stemmers blijkt dat zij waarderen dat er ‘eindelijk een boek geschreven is waaruit blijkt dat vrouwen ook geschiedenis hebben geschreven’.

Die lezerswaardering moet Els Kloek deugd doen. Ze geldt als één van de pioniers van vrouwengeschiedenis als academisch erkend vak en geeft in interviews herhaaldelijk aan dat vrouwen een monument verdienen. Daar moesten zij en haar collega’s wel iets voor doen. Aan het Historisch Nieuwsblad vertelde Kloek dat ze hele speurtochten in archieven op touw moesten zetten.

Vaak leverde die zoektocht belangwekkend nieuws op. Zo bleek uit onderzoek dat achter een anonieme, invloedrijke verhandeling over pedagogiek, De la premiere éducation, hugenotendochter Marie du Moulin (1622-1699) schuil ging. Kloek en collega’s konden bewijzen dat zij de auteur was.

Ik vind het geweeeeeeeldig dat deze bundel de eerste plaats behaalde. En zonder lezers zou de uitgave niet zijn verschenen. Kloek zette een succesvolle crowdfunding actie op om de publicatie te bekostigen.  Ook ik doneerde een bedrag. Dus ik ben een tikkeltje vooringenomen als het gaat om dit boek 😉

Enfin. Koop! Lees! Geniet en verwonder je!

Vrouwelijke Thor past in vooruitgang binnen comics-industrie

Aaaargh, een vrouwelijke Thor, dat kan niet goed zijn, kreunden mensen een paar jaar geleden. In augustus 2016 geeft onder andere website Smart Bitches, Trashy Books verzamelbundel Thor: Goddess of Thunder echter een tien. Ook website Forbidden Planet noemt de vrouwelijke Thor één van de beste Marvel series. Thor geeft zelfs blijk van een feministische inslag. Wow…..Deze ontwikkeling van ”meh” naar ”hoera” is symbolisch voor een omwenteling in de comics-industrie als geheel.

Er verschijnen steeds meer reeksen die om een vrouw draaien. Naast Thor verschijnt begin volgend jaar bijvoorbeeld een nieuwe serie rondom Batwoman. Met reden. De stripboeken over de vrouwelijke Thor verkochten beter dan die van de mannelijke Thor. Uitgeverijen merken dat en willen die dollars en euro’s graag ontvangen.

Uitgeverijen krijgen bovendien door dat vrouwen tegenwoordig bijna de helft (46%) uitmaken van de groep die comics leest. Die lezers worden bovendien steeds kritischer. Zo beloofde DC Comics in 2011 om meer vrouwen aan te nemen, nadat fans kritiek hadden op het belachelijk lage percentage werkneemsters. De firma lijkt daad bij het woord te voegen. Het verhaal van de nieuwe serie over Batwoman komt bijvoorbeeld uit de pen van Marguerite Bennett.

Vrouwen krijgen zodoende steeds vaker de ruimte en mensen beginnen te wennen aan hun invloed op de verhalen. Het blijft uitkijken- zoals bij veel emancipatiebewegingen zie je vaak dat na twee stappen voorwaarts weer een stap achteruit volgt. The Mary Sue kraakte bijvoorbeeld een opvolger van Goddess of Thunder tot de grond toe af vanwege de seksistische inhoud van het nieuwe verhaal:

It’s all well and good to create safe spaces for alternative readers in books like Thor or Ms. Marvel, but if you then progress these characters by placing them in situations where they’re treated as badly as female comic characters have been historically (murdered, mutilated, sexually harassed etc.) then you’re not championing inclusion at all. We’ve got our safe spaces, Marvel; but why is the rest of your world still so dangerous?

Zulke stappen terug doen de algehele vooruitgang gelukkig niet teniet. De laatste tijd verandert er echt iets. Zo zoeken vrouwen steeds vaker hun eigen weg als tekenares en scenariste van strips. Dat gebeurt meestal los van de grote uitgeverijen zoals Marvel en DC Comics. Die grote bedrijven moeten reageren op de groei van onafhankelijke uitgevers, willen ze hun marktaandeel behouden. Want lezers willen diversiteit, merkt onder andere striptekenares Ashley A. Woods:

“I learned that for black girls who read comics, I suddenly became a big deal. People would bring their kids to stop by wherever I was, just so they could meet me,” said Kendall, who is guest writing on a Princeless anthology, featuring an adventurous black princess who eschews the awaiting-a-white-knight stereotype. “One of the moms said to me, ‘My daughter loves comics but at most of the stuff we go to, she doesn’t see anyone who looks like her.'”

Dus krijg je steeds vaker situaties zoals Marvel die vrouwen aanneemt om een Captain Marvel strip te produceren, en waarom zou Wonder Woman niet lesbisch zijn? Dit personage leefde jarenlang in een vrouwenmaatschappij en het past in de canon dat ze relaties had met vrouwen, ook liefdesrelaties. Dus is het logisch als je dat zonder ophef of nadruk gewoon opneemt in de verhaallijnen.

De hele industrie lijkt langzaam wakker te worden en te beseffen dat vrouwen mensen zijn, signaleert Adriana Melo:

when I started, back then, 80% of what mattered on a female character, was her body. She had to have the right size and the right amount of curves and there’s a word for a frame that was called “butt-shot”, and they used it a lot. But now, the editors are the first ones that say “no butt-shots”.

Seksisme alarm: ‘Hoe ik talent voor het leven kreeg’

Ja, De Wereld Draait Door nam ”Hoe ik talent voor het leven kreeg” van Rodaan Al Galidi op in de erelijst van boeken van de maand. Ja, de auteur behandelt belangrijke kwesties, zoals het Nederlandse asielzoekersbeleid en de psychologische gevolgen van jarenlang wachten op een verblijfsvergunning. Maar tijdens het lezen merkte ik dat alles wat de auteur hierover wilde schrijven, aangetast werd door iets anders. De vrouw als seksobject. De vrouw als leverancier van diensten, al dan niet seksueel.

Tekenend voor de houding van de vrouw als seksobject is een passage, waarin de vertelpersoon een lekkerbekje wil kopen op de markt. Er gebeurt iets waardoor hij wegloopt. Een meisje, in eerste instantie alleen beschreven als ‘meisje’, spreekt hem aan en vraagt na de eerste openingszin waar hij vandaan komt. Het AZC. Meteen daarna (ze hebben allebei drie zinnen tegen elkaar gezegd), volgt dit:

Ze was vijfentwintig, mooi, en leek het makkelijkste meisje ter wereld want binnen vijf minuten herhaalde ze het woord oké zeker vijf keer, dus één oké per minuut. Iemand die zijn leven met haar deelde, zou zo veel oké’s horen dat hij erop kon schaatsen, in kon zwemmen, op kon slapen en in wakker worden. Zij praatte en ik knikte, terwijl ik deed alsof ik luisterde, maar dacht aan die gouden oké die mij naar haar lichaam zou leiden, dat zeker lekkerder was dan het lekkerbekje.

Dit is geen satire of ironisch seksisme of wat dan ook. Deze passage gaat van ‘makkelijk meisje’ en meisje=lijf=koopwaar a la een lekkerbekje bij de viskraam naadloos over in het maken van een afspraak met het object van begeerte. Waarna de mannelijke verteller bij de receptie van het AZC drie condooms krijgt, zichzelf klaar maakt voor seks – de verteller stapt onder de douche, knipt zijn haar enz.- en veertig minuten te vroeg op de stoep bij het meisje staat, met die condooms op zak.

Deze mannelijke blik (male gaze) keert keer op keer terug in de loop van het boek. Zodra er een knappe vrouw in beeld verschijnt kan de verteller het alleen nog maar over haar schoonheid hebben:

Op een dag gebeurde er iets wat jarenlang het mooiste was wat er gebeurde in het AZC. In onze gang kwam Jelena, een Russisch meisje te wonen. Ze was bloedmooi. Ze leek op Julie Christie in Doctor Zhivago. Ze kwam plotseling, als een bliksem. Meteen veranderde het AZC in het allersjiekste paleis ter wereld. Haar schoonheid verzachtte alles in een seconde.

Enzovoorts. Regel na regel en meer dan ‘ze is Russisch en bloedmooi’ kom je als lezer niet te weten.

Ook hier blijft de obsessie met de aantrekkelijkheid van een vrouw niet zonder gevolgen. De mannelijke verteller hangt rond bij de kamer van Jelena, probeert met haar aan te pappen en interpreteert haar woorden en houding zodanig dat hij een keer met condooms op zak hoopvol haar kamer binnen komt – om er daarna tot zijn frustratie achter te komen dat hij de situatie verkeerd had ingeschat.

Je kunt bovenstaande situatie inschatten als ironisch en blijk gevend van een zekere mate van zelfreflectie. Ik kan die zelfkritische houding echter niet ontdekken en in interviews blijkt bovendien dat de auteur, als persoon, dezelfde geseksualiseerde blik heeft als het vertelpersonage in zijn boek. Zo zegt Al Galidi in gesprek met dagblad Trouw over vrouwen het volgende:

De vrouw is het standbeeld van de taal. De Nederlandse vrouw! Zij is vrij. Onafhankelijk. Druk ook, ze heeft niet veel tijd. Maar ze luistert naar haar gevoel! Heel goed zelfs, ze is een psycholoog. Een Arabische vrouw toont niets van zichzelf, soms zelfs haar ogen niet. Maar een Nederlandse vrouw in de zomer, ze toont je haar bikini, haar benen, haar kontje!

”Maagd” of hoer die in bikini haar kontje toont. De vrouw niet als mens maar als symbool van iets anders, zoals de taal van een land. Vrouwen tegenover elkaar plaatsen op basis van de vraag ‘welke lichaamsdelen mag ik zien’. Het zijn allemaal manieren waarop mannen vrouwen reduceren tot een lichaamsdeel of een abstract ding.

De enige vrouwen die in de roman ontsnappen aan deze geseksualiseerde blik zijn 1. zij die onbereikbaar zijn voor de mannelijke verteller, zoals getrouwde moslimvrouwen met man en kinderen. Zij spelen geen rol in het verhaal van de verteller. 2: Vrouwen die nuttig zijn voor de mannelijke verteller. Zoals Zainab, die zijn eten kookt en zijn kleren verstelt. 3: Vrouwen met macht. De bureaucraten die bepalen of de mannelijke verteller iets wel of niet krijgt, zoals een dagkaart voor de trein, bepaalde medicijnen of condooms. Die vrouwen moet je zoveel mogelijk bespelen om ervoor te zorgen dat ze aan de mannelijke hoofdpersoon leveren wat hij nodig heeft.

Ook hier draait het echter om wat de mannelijke verteller wil. Zijn mate van ”respect” voor de niet-geseksualiseerde vrouwelijke personages hangt af van de mate waarin de vrouw aan zijn niet-seksuele wensen voldoet. Allemaal komen ze slechts vluchtig aan de orde, het blijven sfinxen waarvan je niet weet wat ze voelen, denken of willen.

Hier past een punt van aandacht: bij een intersectionele opvatting van het feminisme is het belangrijk om rekening te houden met machtsverhoudingen en privileges. Als asielzoeker had Al Galidi niet veel macht of privileges. Vanwege zijn duidelijk buitenlandse naam en afkomst loopt hij het risico dat hij te maken krijgt met racisme. Maar hij is ook een man. Als man had hij in zijn oorspronkelijke cultuur een machtspositie, en ook in Nederland genieten mannen automatische privileges. Eén van die privileges is dat je als man vrouwen, veelal ongestraft, kunt reduceren tot gebruiksvoorwerpen en hun uiterlijk.

Daar spreek ik hem op aan. Ik vind zijn manier van kijken naar vrouwen seksistisch. De manier waarop hij vrouwen routinematig terugbrengt tot hun uiterlijk en mate van aantrekkelijkheid voor de mannelijke hoofdpersoon, doet me bijvoorbeeld erg denken aan urban fantasy-auteur Jim Butcher. Die wist in zijn debuut Storm Front zelfs een vrouwelijk personage dat op sterven lag, te reduceren tot een seksobject. Dat ze dood ging was niet zo van belang. Veel belangrijker was of ze wel sexy genoeg lag dood te gaan. Het leek mannelijke lezers niet op te vallen, maar een lezeres die het boek recenseerde kon he-le-maal niets met de male gaze van de verteller.

Ik heb een pesthekel aan dit soort seksisme zonder enige kritische noot of blijk van zelfinzicht. De minachting voor vrouwen doet wat mij betreft afbreuk aan alles wat een auteur verder nog te zeggen heeft.

Ik wilde dat recensenten alerter waren op dit soort seksistische behandeling van vrouwelijke personages in een boek. Lees de recensies maar: geen woord over al die vrouwen als seksobjecten of leverancier van diensten. Net als bij Hollywoodfilm Fury, waar recensenten ook oorverdovend zwegen over een walgelijke verkrachtingscène. Mocht ik als recensent sterren uitdelen, dan zou ik minstens 1 ster van Al Galidi’s boek aftrekken vanwege zijn behandeling van vrouwelijke personages. Zijn hitsige, instrumentele kijk op vrouwen doet afbreuk aan de (literaire) waarde van zijn boek.

Ik wilde dat Al Galidi net zo kritisch naar zijn ideeën over vrouwen kon kijken, als naar het Nederlandse asielzoekersbeleid. Tot die tijd loop ik in een grote boog om hem heen, hij met zijn gedoe over sexy kontjes en bloedmooie Russinnen. Vrouwen zijn mensen!

Feminisme, een nieuw begin: nu in de winkel

Feminisme, een nieuw begin, van de Belgische feministe Evie Embrechts, biedt voor iedere geïnteresseerde lezer en lezeres een overzichtelijke introductie tot deze brede beweging. En goed nieuws: na een online bestaan en levering op bestelling ligt het boek nu ook in gewone boekhandels. In Nederland kun je onder andere terecht bij het Fort van Sjakoo in Amsterdam (achter het Waterlooplein.)

Fort van Sjakoo past bij de ontstaansgeschiedenis en de insteek van het boek. Embrechts gaat al jaren mee in linkse, feministische en antiracistische actiegroepen en hecht veel waarde aan bewegingen ‘van onderaf’, de zogenaamde grassroots-bewegingen. Dat is precies hoe Fort van Sjakoo begon: in een kraakpand, opgezet door vrijwilligers. Tot op de dag van vandaag bestaat deze boekhandel omdat mensen vrijwillig de winkel bemensen, bevoorraden en draaiende houden.

Embrechts wil met haar boek over het feminisme, in haar eigen woorden, ”komaf maken” met vooroordelen, en lijnen uitzetten naar de toekomst:

Het boek wil komaf maken met een heleboel vooroordelen die nog altijd circuleren over feminisme en een stevige basis aanreiken voor de toekomst van onze beweging. Het is bedoeld voor iedereen die wil bijleren over feminisme, zowel beginners als activisten die hun kennis willen opfrissen of verdiepen.

Embrechts geeft op dit moment talloze boekpresentaties en neemt deel aan paneldiscussies. De meesten daarvan vinden in België plaats. Zo is ze op woensdag 14 september te gast bij Le Space in Brussel, waar moderator Rabia Uslu een panelgesprek leidt met de auteur en verder Rachida Aziz en Saddie Choua. En in Gent buigt een leesgroep zich over Feminisme, een nieuw begin.

Vrouwelijke traditie krijgt nieuwe opvolgsters

Boekenwurmen opgelet: historische fictie krijgt vanaf dit jaar extra aandacht. In het buitenland zijn romans in dit genre al mateloos populair. Ook Nederlandse uitgevers wagen nu een kans. Zo wil uitgeverij Ambo | Anthos vanaf  dit jaar zes historische romans per jaar uitbrengen, met een sterke focus op vrouwen. Dat past in een Nederlandse traditie die minstens tot de negentiende eeuw teruggaat.

Bijna alle historische boeken die Ambo | Anthos dit jaar publiceert, hebben een zelfstandige vrouw in de hoofdrol. De verhalen spelen zich vooral af tijdens de Gouden Eeuw, en komen vaak uit de koker van een schrijfster, zoals Simone van der Vlugt, Tanya Commandeur, Suzanne Wouda, Femke Roobol, Brenda Meuleman, Suzanne Hazenberg en Daniëlle Hermans.

Vrouwen die historische fictie schrijven, hebben in Nederland een lange traditie. Daarvoor hoeven we alleen maar te kijken naar de uitstekende biografie Strijd tegen de Stilte, over Johanna Naber. Maria Grever brengt leven en werk van deze Nederlandse historica in kaart en schetst meteen een beeld van het begin van geschiedenis als academisch werkveld.

Als universitair vak was geschiedenis lange voorbehouden aan mannen, maakt Grever inzichtelijk. De paar welgestelde vrouwen die toegang kregen tot de faculteit, bleven in de marge hangen. Na hun studie werden ze hooguit bibliothecaresse of hoofd van een archief. Als ze trouwden, verdwenen ze naar huis.

Vrouwen die belangstelling hadden voor geschiedenis, moesten meestal andere wegen zoeken om iets te doen met hun ambities als historica. Een aantal van hen vond die alternatieve weg: ze schreven historische fictie. Zo konden ze zich tóch bekwamen in de geschiedenis, ook al had hun werk een tweederangs status (want: ‘onwetenschappelijk’).

Grever signaleert dat hun werk een belangrijke schakel vormde in de lange weg die vrouwen moesten afleggen, om uiteindelijk écht door te dringen tot faculteiten Geschiedenis van universiteiten. Onder hen mensen als Trui Toussaint, Catharina van Rees, Adele Opzoomer (onder het pseudoniem A.S.C. Wallis, zodat haar sekse niet zo opviel), Margaretha Maclaine Pont en Betsy Hasebroek. Vaak concentreerden ze zich op vrouwelijke figuren uit de geschiedenis, zoals landvoogdes Margaretha van Parma.

Later volgden mensen zoals Jo van Ammers-Küller (1884-1966), met in die tijd beroemde titels als De Opstandigen, of M.A.M. Renes-Boldingh, die in 1963 Vrouwe Rixt van Ameland schreef. Hint voor uitgeverij Ambo:

Een boek dat ik al jaren geleden met veel plezier gelezen heb is: Vrouwe Rixt van Ameland. Het is geschreven door M.A. Renes -Boldingh en uitgegeven door uitgeverij Callenbach. […] Vrouwe Rixt is nog steeds goed leesbaar en misschien wel een herdruk waard.

Jaaaaaa, herdruk, herdruk!

Kortom, Simone van der Vlugt en collega’s komen niet uit de lucht vallen. Ze werken niet in een vacuüm. Integendeel. Zij behoren tot een traditie van Nederlandse schrijfsters die zich goed documenteren en periodes uit het verleden opnieuw tot leven wekken, in verhalen die hopelijk in de smaak vallen bij veel lezers en waarin vrouwen een belangrijke rol spelen. Fijn dat deze traditie nieuwe steun krijgt van uitgevers!

Jemisin wint Hugo Award voor Het Vijfde Seizoen

Schrijfster N.K. Jemisin won een Hugo Award voor haar roman The Fifth Season. Hoera! Eerder sleepte ze met dit boek al een Nebula nominatie in de wacht.  Ik hoop dat uitgevers haar romans nu snel vertalen in het Nederlands. The Fifth Season zou dan waarschijnlijk Het Vijfde Seizoen heten.

61rh8sthrbl-_sy264_bo1204203200_ql40_

Ik ben al een tijdje een fan van Jemisin omdat ze een van de meest vernieuwende stemmen in het SF en Fantasygenre is. In haar prijswinnende roman schetst ze een wereld waar mensen leven temidden van de resten van beschavingen die bezweken onder jarenlange winters, aswolken, zure regen, aardbevingen en ander natuurgeweld. Ze klampen zich vast aan allerlei, vroeger letterlijk in steen uitgehouwen, dogma’s om niet de volgende dode beschaving te worden. In deze wereld bestaan winter, lente, zomer en herfst, en betekent het vijfde seizoen de dood.

Eén van de weinige groepen die iets kunnen betekenen in de strijd tegen het vulkanische natuurgeweld zijn de zogenaamde Orogenes: mensen die natuurkrachten kunnen beheersen. Dat maakt hen gevreesd: ze kunnen voorkomen dat een vulkaan uitbarst, maar net zo gemakkelijk diezelfde vulkaan tot ontploffing brengen, zodat een hele stad of zelfs een hele beschaving van van de aardbodem verdwijnt.

Aan de hand van een aantal verschillende verhaallijnen ontvouwt Jemisin langzaam een complot om de wereld (voor de zoveelste keer) ten onder te laten gaan, door bewust vulkanische activiteit op gang te brengen. Kunnen de hoofdpersonen de wereld nog redden? Willen ze dat eigenlijk wel? En wat doen die kristallen obelisken in de lucht? Wat? Kristallen obelisken? Jawel. Meer weggeven van het plot zou zonde zijn, dus duik er maar gewoon in en laat je verrassen. Of, in dit geval, soms ook verassen 😉

De Hugo Awards stonden dit jaar sowieso in het teken van vernieuwende vrouwelijke stemmen. De prijs voor de beste novelle ging naar Nnedi Okorafor voor Binti. Naomi Kritzer won in de categorie beste korte verhaal met het grappige “Cat Pictures Please”. Ook in de categorieën beste redacteur en beste visuele artiest hadden de Hugo Award kiezers oog voor vrouwelijk talent.

Zoals gebruikelijk levert succes van vrouwen meteen zuur gezeik op. Zo omschreef een rancuneuze collega winnares Jemisin als een educated but ignorant savage, oftewel een opgeleide maar onwetende wilde. Jemisin incasseert dit soort beledigingen en minachting op gracieuze wijze en toont zich hoopvol over de ontwikkelingen in SF en Fantasy:

Even though women have always been part of the science fiction scape, even though people of color have always been part of it. The same exclusions have happened; the same patterns of ingroup and outgroup abuse and acceptance. So I think one of the big changes is that people are starting to talk about these things and are beginning to do something about it, although those initiatives take different forms and set off controversies and backlashes. But I still think that overall we’re making progress. It’s a good thing.

 

Er staat een vrouw in de tuin

We práten maar door over Eva die de mensheid uit een paradijselijke tuin verdreef. Maar waarom horen we zelden iets over de paradijzen die sindsdien door vrouwen worden gecreëerd? Met die vraag dook Anna Mieke Backer de Nederlandse geschiedenis in en schreef het boek Er Stond een Vrouw in de Tuin – over de rol van vrouwen in het Nederlandse landschap. Er gaat een wereld voor je open.

Voor zover ik weet is dit het eerste boek wat zo diep ingaat op de rol van vrouwen bij de aanleg, het onderhoud en de architectuur van tuinen in Nederland en omgeving. Veel werken concentreren zich op de formele opdrachtgevers, de makers van gesigneerde plattegronden en officiële tuinarchitecten. Backer noemt dit een Bermudadriehoek, waarin vrouwen spoorloos verdwenen omdat het formele circuit tot het domein van de mannen behoorden. Pas begin 1700 duikt de eerste tekening van een tuinontwerp op, waar duidelijk een vrouwennaam bij staat.

Wil je weten wat vrouwen deden, dan moet je de archieven induiken, brieven van vrouwen uit die tijd lezen, je verdiepen in de geschiedenis van adellijke families en de activiteiten van de vrouwen van. Dat is precies wat Backer deed, en het levert een fascinerend relaas op. Het NRC loofde het boek terecht met complimenten zoals een prachteditie. De auteur kreeg op 29 juli 2016 ook ruimte op radioprogramma Vroege Vogels om te vertellen over haar speurtocht naar het aandeel van vrouwen in de tuinarchitectuur

Op de site van de uitgeverij, HEF Publishers, staan bijlagen bij het boek. Zoals een kort overzicht van belangrijke vruchtbaarheidsgodinnen, een lijst Myriaplanten, gerangschikt naar kleur en bloeiwijze én zoals in 1591 in kaart gebracht en een overzicht van de tuinen van Marie de Brimeu.

Enfin, aarzel niet. Koop dit boek 😉

Sheldon en de pijn van een tweederangs status

Eindelijk kwam ik er deze vakantieperiode aan toe de biografie te lezen van Alice Sheldon, een SF schrijfster die onder de naam James Tiptree jr. furore maakte in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Julie Philips dook in het leven van deze auteur. Haar prijswinnende biografie brengt haarscherp in beeld hoezeer Sheldon aanbotste tegen haar tweederangs status als vrouw. Het duurde jaren voordat ze haar eigen stem vond en een reeks fascinerende verhalen schreef, die anno 2016 nog steeds actueel zijn.

In Nederland brak Tiptree/Sheldon nooit echt door met haar werk, concluderen twee recensenten in hun bespreking van de biografie. Inez van der Spek, die haar proefschrift aan Tiptree wijdde, speculeert dat fantasievolle verhalen over aliens en ruimtereizen niet passen bij de nuchtere Nederlandse volksaard. Wil je bijvoorbeeld haar in het Nederlands vertaalde verhalenbundel ”10.000 lichtjaren van huis” vinden, dan moet je goed zoeken in tweedehands winkels.

Ook het Engelstalige publiek bleef lang verstoken van goede herdrukken van haar verhalen. Pas met de bundel ‘Her Smoke Rose Up Forever‘ kon het brede publiek weer makkelijk toegang krijgen tot Sheldon’s werk. Nieuwe lezers merken meteen de impact van de verhalen. Misschien ligt het niet alleen aan de nuchtere Nederlandse volksaard dat Sheldon/Tiptree niet echt doorbrak in ons land. De auteur zette angstaanjagende scenario’s neer, vol ‘wat als’ ideeën die op een verontrustende manier logisch zijn:

It reads like “The Handmaid’s Tale” crossed with “28 Days Later” and distilled it through the femicides in Juarez into the most psychologically brutal 22 pages imaginable. And the horrible part is that it is absolutely imaginable – hardly even a stretch. (“Isn’t it strange how we do nothing? Just get killed by ones and twos.”) I only made it through because I was eating a maple glazed doughnut at the time.

In haar biografie maakt Philips inzichtelijk dat die grimmigheid diepe wortels heeft in de levensgeschiedenis van Sheldon. Ze werd geboren in 1915 en was het enige kind van twee zeer succesvolle ouders, die het voor hun eigen gemoedsrust nodig hadden dat Sheldon gelukkig en kalm leek. Haar hele jeugd moest ze alle emoties inslikken die haar ouders verontrustend vonden. Dat liet psychologisch diepe sporen na.

Al snel kwam Sheldon er vervolgens achter dat ze vrouwen zeer aantrekkelijk vond. Dat was in de jaren dertig, veertig en vijftig van de vorige eeuw volstrekt onbespreekbaar. Ook merkte ze dat vrouwen thuis bij de kinderen behoorden te blijven. Ze maakte mee hoe het Amerikaanse leger de talenten en kwaliteiten van vrouwen verkwanselde, hoe de overheid en de media vrouwen na de tweede wereldoorlog terug de keuken in joegen, en je als vrouw ondanks je ambities bleef vastplakken aan de vloer.

Sheldon worstelde enorm met die tweederangs status als vrouw. Hoe moest zij leven, in de verkeerde tijd, op de verkeerde locatie, met de verkeerde sekse? Hoe moest ze als vrouw omgaan met menselijke agressie, in het bijzonder de overal zichtbare en voelbare mannelijke agressie tegen vrouwen? Welke wegen kon zij bewandelen om recht te doen aan haar eigen, individuele persoonlijkheid? Ze worstelde met zelfhaat, de woede die het logische gevolg is van stelselmatige discriminatie, depressies, haar onmogelijke voorliefde voor vrouwen.

Pas door symbolisch een mannelijke identiteit aan te nemen, kon ze ontsnappen aan alle vooroordelen, beperkingen en verwachtingen, stelt Philips in haar biografie over Sheldon. Ze vond haar stem en maakte na haar debuut, in 1968, meteen furore. Bijna tien jaar lang dacht iedereen met een man van doen te hebben. Pas toen Sheldon’s moeder stierf en haar naam in het openbare overlijdensbericht voorkwam, telden vrienden een plus een bij elkaar op en ontdekten dat ze eigenlijk een vrouw was.

Niet verrassend als je dit levensverhaal leest, neemt gender zowel in haar leven als in haar verhalen een belangrijke plaats in. Ze zet de boel op losse schroeven, vat Van der Spek kernachtig samen:

niemand kon nog serieus volhouden dat mannelijkheid en vrouwelijkheid feiten zijn. Tiptrees optreden, stelt Phillips, confronteerde zowel mannen als vrouwen met hun medeplichtigheid als lezers. Tot de onthulling van Tiptrees identiteit werden zijn/haar verhalen vaak geprezen om hun ‘mannelijke stijl’, maar paradoxaal genoeg ook om hun inlevingsvermogen in het lot van vrouwen. Phillips:‘Zoals in andere passing stories bevestigt de onthulling van Tiptrees identiteit de “gendergrens” in fictie maar blaast deze tegelijkertijd ook op. Aan de ene kant wordt van een persoon in vermomming verwacht dat ze na de ontmaskering teruggaat naar haar eigen mensen, haar eigen gender. Maar de categorie gender zelf is twijfelachtig geworden: welke is wat? Wie zijn de “wij” en de “zij”?

Ook in ”onze tijd” hebben we Sheldon hard nodig. We leven nog steeds in een wereld waar (blanke) mannen dé autoriteit zijn, waarna deze poortwachters zelfverzekerd teksten uitspreken zoals

“I read a piece of writing and within a paragraph or two I know whether it is by a woman or not. I think [it is] unequal to me.” The author, who was born in Trinidad, said this was because of women’s “sentimentality, the narrow view of the world”.

Dat, vrienden, is kul.

Leven Alice Sheldon, en leve Julie Philips die haar leven zo prachtig in kaart bracht.

Gloria Wekker: lief zijn aub, anders maak je geen vrienden

Je kon er op wachten. Hoogleraar Gloria Wekker schreef een boek over racisme en de bochten waarin blanke mensen zich wringen om hun eigen racisme te ontkennen. Prompt volgt een opiniestuk in De Volkskrant met een tut-tuttend ‘Zo krijgt Wekker geen bondgenoten’. Het is een reactie die veel feministen bekend voor zal komen. Want ook wij krijgen dat regelmatig te horen. Niet zo naar doen feministen, anders krijgen jullie geen bondgenoten, en zeker geen mannelijke bondgenoten. Steun je bondgenoten, geef ze een pluim in plaats van zo kritisch te doen!

In het geval van de kwestie racisme neemt lector burgerschap en diversiteit aan de Haagse Hogeschool, de niet-jouw-bondgenoot-als-je-zo-naar-doet rol op zich. Na veel heen en weer gedoe komt er dit:

Door ‘witte’ antiracisten te verwijten dat ze de vermoorde ‘witte’ onschuld spelen, vervreemden ‘zwarte’ activisten veel potentiële bondgenoten van zich. […] In het streven naar een minder racistische, meer rechtvaardige samenleving kunnen bondgenootschappen alleen ontstaan voor zover we, voorbij de onschuld van ontkenning van een problematische geschiedenis en nog steeds bestaande privileges, bereid zijn om te geloven dat we tegenwoordig wel degelijk bepaalde belangen en waarden met elkaar delen.

Van iemand die openlijk zegt dat-ie geen zwartjes mot, weet je tenminste waar je aan toe bent. Het venijn zit ‘m bij de mensen die blinde vlekken hebben. Bonuspunten als ze daar bovenop expliciet zeggen dat ze anti-racist zijn en die ”bepaalde belangen en waarden” delen met Gloria Wekker. Dan kunnen de resultaten extra pijnlijk zijn.

Zo kende de top honderd van machtige vrouwen van tijdschrift Opzij nauwelijks niet-blanke vrouwen. Onder andere Hasna el Maroudi protesteerde – iemand die wél alert is, want zij heeft dagelijks te maken met grote en kleine vormen van racisme. Pas daarna organiseerde Opzij ijlings een alternatieve lijst vol vrouwen met een gekleurde huid.

In het zicht van dit soort veel voorkomende feitelijke situaties vind ik het nogal veel gevraagd om mensen van gediscrimineerde groepen op te roepen de dominante groep te vertrouwen, in het bijzonder zij die zichzelf progressief noemen en daarom per definitie vertrouwd zouden moeten worden als vanzelfsprekende bondgenoot. Het is niet vanzelfsprekend. Gloria Wekker is terecht kritisch. Wij zouden allemaal kritisch moeten zijn.

Juist als je jezelf als bondgenoot beschouwt (de blanke anti racist, de mannelijke feminist, enzovoorts), zou je beter de volgende stappen kunnen zetten:

  • erkennen dat onze Nederlandse samenleving doordrenkt is van seksisme en racisme
  • dat wij als mens deze fenomenen helaas verinnerlijkt hebben en niet altijd zien wanneer we ons schuldig maken aan racisme en seksisme
  • erkennen dat we blinde vlekken hebben
  • alert zijn, luisteren, observeren wat er gebeurt, kritisch onszelf bevragen
  • handelen naar onze nieuwe inzichten, onszelf actief bijsturen

Als je dat doet hoef je geen bezorgde opiniestukken te tikken van het type ‘Gloria Wekker zal geen bondgenoten krijgen’ als ze zulke nare dingen schrijft over anti racisten. Dan probeer je elke dag een beter mens te zijn, in plaats van te wachten op een uitnodiging van Wekker. Dan laat je je bondgenootschap niet afhangen van de vraag of  Wekker’s toon en gedrag wel ok zijn. Dan bén je haar bondgenoot. Gewoon. Uit jezelf.

Nieuwsronde: strijdbare editie

Glazen kliffen, marketing van boeken, Zomergasten bereikt een verhouding van 50% man en 50% vrouw,  Amerikaanse staten die hun anti-abortus wetten terug moeten draaien, dat en meer in deze strijdbare editie van de nieuwsronde.

Hedy d’Ancona doet mee aan Zomergasten

  • Meisjes van acht snappen het al: de manier waarop je een boek in de markt zet, doet iets met zowel de lezers als de auteurs. Nadat The Bell Jar van Silvia Plath een chick-lit kaft kreeg, met woedende reacties tot gevolg, zou je denken dat uitgeverijen beter weten. Maar nee. Journaliste Suki Kim ging undercover en woonde een jaar in Noord-Korea om de situatie in het land van binnenuit te beschrijven. Haar uitgever besloot echter om haar boek niet te bestempelen tot werk van een verslaggever, maar als persoonlijke memoires. Op die manier ondermijnde de marketing haar professionaliteit en haar deskundigheid. Kim laat het er niet bij zitten en protesteert openlijk.
  • Zomergasten krijgt een behoorlijk diverse editie. Presentator Arjen Lubach, schrijfster Griet op de Beeck, oud-politica en feministe Hedy d’Ancona, hoogleraar gerontologie Andrea Maier, premier Mark Rutte en activist Abou Jahjah (een omstreden keuze) krijgen allemaal drie uur om een avond televisie te verzorgen. Oftewel 50% vrouwen. Complimenten, VPRO!
  • Misschien kunnen andere redacties een voorbeeld nemen aan Zomergasten, want bij het Groot Dictee is het bijvoorbeeld nog steeds een eenheidsworst. Opnieuw schrijft een blanke man de tekst van het dictee. Moeten we met ons allen echt geloven dat behalve Kristien Hemmerechts (editie 2008) en Lieve Joris (2016) geen enkele vrouwelijke auteur goed genoeg is om het dictee te schrijven? Sinds 1991? Komop zeg!
  • Nog een goed voorbeeld: de groep mensen die films een Oscar toekent, lag onder vuur omdat het vooral blanke mannen waren. Ze luisterden naar de kritiek. De groep breidt uit en nodigde honderden nieuwe leden uit, waarvan 46% vrouwen en 41% mensen met een niet-blanke huid. Als de groep die kiest meer diversiteit bereikt, wordt de kans groter dat ”andersoortige films” en ”andere mensen” *kuch vrouwen zijn mensen kuch* prijzen winnen.
  • Als vrouwen meer lof en eer winnen, krijgen ze misschien meer kansen. Nu ontvangen ze voor hetzelfde soort productie veel lagere budgetten, en hun films draaien in veel minder bioscopen dan gelijksoortige films van mannelijke collega’s. Hoog tijd dat hier verandering in komt.
  • Nadat de allerhoogste rechters in de V.S. de vloer aanveegden met wetgeving die het vrouwen onmogelijk maakt hun recht op abortus daadwerkelijk uit te oefenen, moeten conservatieven in allerlei staten hun keutels intrekken. Zo blokkeerde een rechter in Florida een wet die klinieken zou beroven van fondsen en hen zou dwingen peperdure operatiekamers op te tuigen (voor niks, want abortus is een van de veiligste procedures die er bestaan). Ook in Indiana stak een federale rechter een stokje voor anti-abortus wetgeving. Alabama, Kansas, Louisiana, Mississippi, Oklahoma en Wisconsin volgen waarschijnlijk binnenkort.
  • Verder in de V.S.: dé voorvechtster voor vrouwenrechten, presidentskandidaat Clinton, kan op warme steun van veel vrouwen rekenen. Progressieve mannen laten het echter afweten. Die andere Democratische kandidaat, Bernie Sanders, trok zich na zijn verlies nog steeds niet officieel terug en 22% van zijn potentiële kiezers zouden liever voor Trump stemmen dan Clinton. Hoe kunnen mannen van het Bernie-kamp zich als feministisch en progressief presenteren, terwijl ze tegelijkertijd  terugdeinzen om op een vrouw te stemmen? Waar blijven ze?
  • Terug in Nederland: redacteur Daphne van Rossum lanceert hashtag #ikbennietverkrachtmaar naar aanleiding van seksueel geweld tegen meisjes en vrouwen. Onder andere op muziekfestivals gaat het mis. Prima dat vrouwen het zwijgen doorbreken, maar andere partijen zijn ook aan zet. Misschien kan de overheid het succes van de ‘wees niet die vent’-campagne kopiëren. Die p.r. campagne leidde tot tien procent minder aanrandingen in Vancouver, Canada. Onder andere door de groep aan te spreken die de daders levert. Ideetje!
  • Leuk, al die vrouwen die in de nasleep van de Brexit het politieke podium beklimmen. Maar er zit een adder onder het gras. Stereotypering van vrouwen als redder, want ze zijn zo begripvol en ze communiceren zo goed en wat fijn dat ze de rotzooi opruimen. En de glazen klif – een kans pakken, maar wel voor plekken die een veel groter risico op mislukking met zich meebrengen.
  • ….En webmagazine Jezebel gaat ondertussen stug door met het bestrijden van vrouwenhater Donald Trump, met prachtige omschrijvingen zoals ”Donald Trump, our favorite fascist wad of upchucked puree carports” of ”gold-tipped mucus plug Donald Trump” (uuuurgh, smerig!!!!) of‘GOP presumptive nominee and melted Claymation villain Donald Trump”.

 

Locus Awards zien vrouwen staan

De winnaars van Locus Awards zijn bekend, en schrijfsters deden het goed. Zowel de eer van de beste SF -als Fantasyroman ging naar een vrouw, net als het beste korte verhaal en het beste non-fictie werk. Alleen bij Young Adult, een genre waar schrijfsters domineren, kreeg vreemd genoeg geen enkele vrouw eer van haar werk. Hoe dan ook, zoek je een goed boek om je zomervakantie op te fleuren, dan leveren dit soort prijzen fijne tips op. Lees je mee?

Ann Leckie is hopelijk een beetje bekend bij fans van het SF genre. Ze schreef een trilogie rond een hoofdpersoon die eigenlijk een groot oorlog-ruimteschip was, maar het door omstandigheden moet doen met een menselijk lijf. Dit terwijl ze een interplanetair conflict moet beslechten. Haar werk is in het Nederlands vertaald, met titels als ‘Het Bewind van de Radch’. Ze won voor eerdere delen de Hugo Award. Voor Ancillary Mercy, het slotstuk, ontving ze nu de Locus voor beste SF roman.

Ook in het Fantasygenre konden schrijfsters op lof en eer rekenen. Naomi Novik won met Uprooted een Locus. Haar verhaal draait om een Pools aandoend gebied waar meisjes mee moeten doen aan een loterij. Wie ”wint” gaat het bos in om daar tien jaar bij een geheimzinnige tovenaar te verblijven. Actrice en producente Ellen DeGeneres heeft inmiddels de rechten gekocht en wil het verhaal verfilmen.

Kattenplaatjes, asjeblieft, komt uit de koker van Naomi Kritzer. Ze schreef een komisch kort verhaal over een kunstmatige intelligentie (A.I.) die mensen behulpzaam wil zijn op een geheel eigen manier. Lezers konden dat wel waarderen:

The narrative is absorbing. We’re drawn into their lives and feel the AI’s frustration when things don’t work as expected. This is also that rare bird, the completely positive story. I’m going to give it four and a half stars. […] An interesting question: Does humor ever win the Nebula? The Hugo?

In ieder geval wel de Locus.

Vrouwen deden het daarnaast ook goed bij de non-fictie boeken over het genre. Redactrices Alisa Krasnostein en Alexandra Pierce wonnen een Locus met de bundel ‘Brieven aan Triptree’. Het gaat zowel om ‘echte’ brieven, die diverse auteurs in hun tijd aan Triptree stuurden, als om fictieve brieven die huidige auteurs postuum aan haar opdragen. Bij de kunstboeken kreeg Julie Dillon een Locus, voor haar overzichtswerk Julie Dillon’s Imagined Realms, Book 2: Earth and Sky

Andere boeken haalden het net niet, maar kregen wel een nominatie. Zoals  Women of Wonder: Celebrating Women Creators of Fantastic Art, onder redactie van Cathy Fenner. Nancy Kress viel ook bijna in de prijzen, met een collectie van haar verhalen (The Best of Nancy Kress).

Bij de categorie Beste Fantasyroman waren, naast de winnares, ook alle genomineerden schrijfsters. Dat klopt met de verhoudingen in dit genre, waar vrouwen domineren. Elizabeth Bear kreeg net geen Locus voor haar boek Karen Memory. Evenals Elizabeth Hand met Wylding Hall, de door mij zeer bewonderde N.K. Jemisin met The Fifth Season en Aliette de Bodard met The House of Shattered Wings.

In de categorie Young Adult gebeurde opvallend genoeg iets anders. Hoewel dit genre, net als Fantasy, wordt gedomineerd door schrijfsters, won een man en kregen diverse andere mannen een nominatie. Dat leidde tot gefronste wenkbrauwen:

“YA, including YA fantasy, is a vastly female-dominated age category, but there’s a history of male authors being picked out for awards or heralded as champions of the age category,” Katz expanded on her argument to me via email. “Yet another all-male slate reinforces the message that an art form primarily practised by women and girls only becomes noteworthy when a man gets in on it.”

Wil je Fantasyschrijfsters lezen, kijk dan vooral even naar de lijst in dit artikel. Want er is genoeg.

Nieuwsronde: de goed nieuws editie

De moordpartij in Orlando. De moord op Jo Cox, een bevlogen politica uit Engeland. Sjongejonge. Als tegenwicht een schattig wollig kitten én een louter goed nieuws editie. Zodat we moed kunnen houden.

  • Canada maakt het volkslied gender neutraal. Tot voor kort zongen de inwoners van het land luidkeels “True patriot love in all thy sons command”. Waarmee de tekst zei dat vaderlandsliefde in zonen thuishoorde. Door de zin te veranderen in “all of us command” gaat de boodschap gelden voor iedereen, ook meisjes, vrouwen, transgenders enz.
  • Pap werkt buitenshuis voor geld. Mama staat in de keuken. Die jaren vijftig rolpatronen lijken onuitroeibaar en verpesten zelfs lesboekjes voor kleuters. Maar er is hoop. De provincie Vlaams-Brabant liet een leesboekje schrijven en tekenen, waarin alle rolpatronen op de schop gaan. Het boekje moet leerkrachten helpen om het gebruik van stereotiepe beelden over huishouden, de gezinssamenstelling en rollen in de samenleving te doorbreken.
  • GroenLinks wil actief bijdragen aan meer vrouwen in Nederlandse gemeenteraden. Daarom zet de partij een Buddyprogramma op. Tot eind 2016 kunnen geïnteresseerde vrouwen zich melden. GroenLinks koppelt hen vervolgens aan een zittend gemeenteraadslid. Zo kunnen vrouwen zelf ervaren wat gemeentepolitiek betekent, wat je moet kennen en kunnen als raadslid, en hun voordeel doen met tips en adviezen van mensen die dit werk al een tijdje verrichten.
  • De islamitische universiteit Darul Uloom Deoband, in de Indiase deelstaat Uttar Pradesh, heeft het bewust afdrijven van vrouwelijke foetussen illegaal en in strijd met de islam genoemd. Het instituut vaardigde een fatwa uit om dat standpunt te versterken. Hoognodig, want seksistische samenlevingen zetten vrouwen overal onder grote druk om vooral zonen te baren. Doe je dat niet, dan moet en zul je voor die wandaad boeten.
  • Mannen doen gemiddeld veel te weinig in het huishouden. Ze laten de suffe karweitjes zoals de was doen en de wc schrobben lekker over aan hun vrouw. En, vooruitgang: ze zien nu zelf ook in dat ze de handen vaker uit de mouwen mogen schudden. Als het gaat om Vlaamse mannen tenminste, want daar richtte VRT Nieuws zich op. Wie weet komt de maatschappelijke omslag nu op gang.
  • Wil je een film kijken en daarbij NIET overvallen worden door een mannelijke monocultuur? Vrees niet, de scenario database helpt je om films te vinden die hun vrouwelijke personages serieus nemen. Tik genre en gewenste genderverhouding in, en de database geeft je titels die in dat profiel passen. Ook leuk: neem een kijkje bij de Bechdel filmsite. Zoek op titel en de database toont precies of het verhaal in ieder geval twee vrouwelijke personages telt, die een naam hebben en over iets anders dan een man praten.
  • Erika Lust werkt aan een revolutie in de porno industrie. Het plezier van vrouwen moet veel meer voorop staan en de seks mag ook wel vrouwvriendelijker. Daarom maakt ze films met een radicaal andere stijl en toon dan mensen misschien gewend zijn.
  • Lees je graag? Zoek je inspiratie voor nieuwe titels van boeken ” die je gelezen moet hebben”? Engels geen bezwaar? (of zelf even checken of een titel al in het Nederlands is verschenen). Ja, ja, ja, dan geeft website The Writes of Woman je leeslijsten voor alle mensen. Vaak op thema, zoals de aflevering met Spaanstalige schrijfsters, humoristische romans of romans die een beter mens van je maken.

Nieuwsronde: stripdagen Haarlem, abortus en alternatieve geschiedenis

Opnieuw een mooi essay van de door mij zeer bewonderde Rebecca Solnit. Een vrouwelijke leider uit Malawi komt in actie tegen kinderhuwelijken. Slate magazine over de gewoonte van sommige mannen om vrouwen ongewenst te kussen in het openbaar of op podia. Vrouwen in de wetenschap: aanmoedigen is niet genoeg. Dat en nog veel meer in deze nieuwsronde.

stripdagen haarlem

  • Tijdens de Stripdagen in Haarlem organiseert tijdschrift Lover de expositie Drawing Modern Feminism. ”Feminisme [is] de inhoud en stripjournalistiek de vorm”, meldt het blad. Voorproefje zien? Klik hier.
  • Oorlog, helaas een dominant fenomeen op de planeet aarde. Website io9 verzamelde elf boeken over oorlog, de ervaringen van soldaten en militaire geschiedenis die je beslist moet lezen als je een goed beeld wil krijgen. Vier boeken behandelen expliciet de bijdragen van soldates en de rol van gender op het slagveld. Zo krijgen de Russische pilotes uit de tweede wereldoorlog erkenning.
  • Oorlog nu: Eén van de commandanten die ISIS bevechten is de Koerdische Rojda Felat. Op dit moment probeert ze de Syrische stad Raqqa te heroveren op de extremisten. Hoog tijd, want ISIS-medewerkers houden vrouwen als slavinnen en proberen ze via Facebook te verkopen. En dat is maar het topje van de ijsberg van wreedheden tegen vrouwen en de algemene marginalisering van vrouwen onder de strikte Sharia wetgeving. De val van ISIS kan niet snel genoeg gebeuren.
  • Rebecca Solnit hield een toespraak over journalistiek. Teveel media gaan voor  de gevestigde verhalen. Echte journalisten daarentegen hebben de moed om gevestigde patronen te doorbreken. Ze luisteren naar voorheen ongehoorde stemmen. Ze vertellen de verhalen die machtigen niet leuk vinden. Ze brengen wantoestanden aan het licht en maken het zodoende mogelijk om veranderingen te bewerkstelligen.
  • Een voorbeeld daarvan vormt de verslaggeving rondom mannen die vrouwen onverwachts kussen in het openbaar. Hun acties leverden tot nu toe applaus op. Cannes lijkt echter verandering te brengen in die status quo. Tijdschriften zoals Slate spreken opeens openlijk over de stille agressie van de ongewenste kus naar aanleiding van Lapo Elkann. Deze man misbruikte een prijsuitreiking in Cannes om actrice Umma Thurman op het podium met zijn speeksel te belagen. Hij vergat even dat de tijden veranderen.
  • De gemiddelde deskundige die op de Amerikaanse kabeltelevisie over abortus praat is man, blank, en een verkoper van ultrarechtse leugens om baas in eigen buik voor vrouwen af te schaffen. Dat blijkt uit een uitgebreid onderzoek van organisatie Media Matters. Onder andere Fox Nieuws en CNN leggen de rode loper uit voor dit type spreker.
  • Engelse vrouwen studeren inmiddels vaker dan mannen af in de zogenaamde ”harde” wetenschappen. Zodra ze aan het werk willen gaat het echter mis. Vrouwen stromen in grote getallen uit en sinds 2009 daalt het aantal wetenschappelijke publicaties van vrouwen. Ja, duh, zegt Jenny Gristock in een prachtig artikel voor The Guardian, ze lopen stuk op seksistische organisatiestructuren. En dan zwijgen we nog maar over seksueel geweld, structurele minachting en andere uitingen van vrouwenhaat.
  • Leve Theresa Kachindamoto, een Chief uit het Dedza district in Malawi. Zodra ze aan de macht kwam nam ze een wet aan die kindhuwelijken in haar gebied illegaal maakt. Ze zorgde ervoor dat vijftig zogenaamde ”onder-chiefs” dit verbod actief uitdragen en draaide bovendien 850 kindhuwelijken terug. Joop.nl noemt haar de held die Malawi nodig heeft.
  • Uh oh.. Antwerpen begint een campagne tegen seksuele intimidatie op straat. Top dat het stadsbestuur dat doet. Maar, vraagt blogster Amelie zich af, waarom reduceren de slogans vrouwen tot de dochter, partner, moeder van? Je zou niet van seksuele intimidatie af moeten zien omdat de vrouw in kwestie je zus had kunnen zijn, merkt Amelie terecht op, maar omdat ze een mens is, die niet zit te wachten op je straatintimidatie.
  • De Engelse omroep BBC beweerde in een uitzending dat alternatieve SF/Fantasy geschiedenisverhalen een mannendomein zijn. Fans van het genre geven de BBC graag bijscholing en doen een rondje schrijfsters die het verleden een andere wending gaven. Sophia McDougall (wat als het Romeinse Rijk gewoon voort zou bestaan?), Shannon Selin (wat als Napoleon had kunnen ontsnappen en naar de V.S. was gegaan?), Jo Walton (wat als Engeland zich mee had laten sleuren door het Nazisme? Wat als president Kennedy in 1963 zou zijn gesneuveld?) Enzovoorts.

Knack eert Anja Meulenbelt

Het Belgische magazine Knack eert Anja Meulenbelt. Veertig jaar geleden verscheen haar klassieker De Schaamte Voorbij. Om dat jubileum te vieren, herlazen Knack-redacteuren haar boek. Ja, sommige situaties doen inmiddels enigszins gedateerd aan – wat wil je, we leven inmiddels in 2016. Maar de kern van het boek is nog bijzonder actueel, ontdekten de journalisten. En biedt volop stof tot nadenken.

anja-meulenbelt-de-schaamte-voorbij

De Schaamte Voorbij geldt als een klassieker uit de tweede feministische golf. Anja Meulenbelt licht op haar eigen site toe dat ze het boek schreef, omdat ze nergens anders iets kon lezen over vrouwen zoals zijzelf. Een gewone vrouw, levend tussen traditie en moeizame emancipatie, in een woelige tijd, ‘op de top van een golf’. Ook merkt ze dat mensen haar boek nog steeds niet goed kunnen plaatsen. Is het een eg0-document? Een autobiografie? Bekentenisliteratuur? Een analyse van ‘het persoonlijke is politiek’?

Bij de verspreiding van het boek helpen sommige keuzes van uitgevers niet erg mee. Zo kwam er een vertaling in het Servisch. Leuk, maar, merkt Meulenbelt:

In Servië, waar het boek onlangs is uitgekomen, vond de feministische uitgeefster het een leuk idee om de foto van een kut, overgenomen uit het boek ‘Voor Onszelf’ als omslagillustratie te gebruiken. Dus nu ligt het boek nergens in de boekhandel en durft niemand het aan haar schoonmoeder cadeau te geven.

Kortom, De Schaamte Voorbij zorgt nog steeds voor reuring. Een dankbaar onderwerp voor de journalisten die het boek dit jaar lazen, soms voor het eerst. In de reeks artikelen die tot nu toe op Knack verschenen:

De vergelijking tussen de situatie in 1976 en die van nu levert vooral het inzicht op dat het feminisme een veelzijdige beweging is, en dat veel onderwerpen anno nu nog steeds akelig actueel zijn. Zo refereren verschillende Knack-redacteuren aan de twittercampagne #wijoverdrijven niet, naar aanleiding van het seksuele geweld waar Meulenbelt veertig jaar geleden over schreef.

Leuk dat Meulenbelt en haar werk op deze manier volop in de aandacht komen. Goed initiatief van Knack. En als je het boek niet hebt gelezen: gewoon doen. Ook als je jezelf geen feminisme vindt. Want feminisme is volgens Meulenbelt helemaal niet ingewikkeld. Eerlijk delen en niet slaan. Daar zou iedereen het mee eens kunnen zijn….

Zelf proefkonijn spelen levert onthutsende resultaten op

”Ja maar vrouwen publiceren gewoon minder!” Die uitroep klinkt regelmatig als onderzoek weer eens aantoont dat literaire bladen vooral mannen het werk van mannen laten recenseren. Maar wie verder kijkt, ziet al snel dat mannen een voorkeursbehandeling krijgen. Eest van uitgeverijen en daarna van SF- en fantasybladen. Dat blijkt uit een experiment van schrijfster Catherine Nichols en een telling van magazine Strange Horizons.

Catherine Nichols auteurCatherine Nichols

Nichols wilde weten wat er zou gebeuren als ze exact hetzelfde manuscript onder verschillende namen naar een uitgeverij zou sturen. In het ene geval zag een uitgeverij duidelijk een mannennaam. In het andere geval was de auteur duidelijk een vrouw. Wat bleek? Als vrouw kreeg ze uit vijftig inzendingen slechts twee reacties. Zodra ze haar naam veranderde in iets mannelijks, steeg dat aantal met een factor acht. Nichols concludeert: ,,My novel wasn’t the problem, it was me—Catherine.”

Twintig jaar na Francine Prose’s essay over schrijfsters lijkt er helaas nog niet veel te zijn verbeterd op het gebied van automatische bonuspunten voor mannen en onbewuste vooroordelen tegen vrouwen, concludeert Nichols. Ze maakt zich vooral zorgen over het effect hiervan op beginnende schrijfsters. Die zoeken hun weg en moeten hun eigen stem ontwikkelen. Wat als schrijfsters in die schemerzone stranden omdat ze ontmoedigende en oneerlijke reacties ontvangen, puur vanwege hun sekse?

Wat Nichols met haar persoonlijke experiment ondervond, blijkt ook uit wetenschappelijk verantwoorde onderzoeken naar discriminatie. Favoriet zijn studies waarbij groepen mensen identieke verhalen of CV’s voorgeschoteld krijgen. Alleen de naam wisselt. Prompt blijken mensen Jan veel beter te vinden dan Jane. Ze gunnen hem een hoger startsalaris dan haar. Enzovoorts.

strange-horizons

De verschillen in aandacht worden vaak weggeredeneerd met het aloude ‘ja, maar vrouwen schrijven ook minder’. Het verschil past echter niet bij de sekseverhoudingen bij publicaties. Neem SF. Magazine Strange Horizons becijferde dat mannen een aandeel van 55% hebben, tegen 45% titels op naam van een schrijfster. Kijk je vervolgens naar de media, dan zie je een verhouding van twee mannelijke op elke vrouwelijke auteur. De 55% van de romans vertaalt zich regelmatig in 80% van alle media aandacht.

Strange Horizons vond nog een ander veelbetekenend patroon. Kleine magazines, die af en toe verschijnen in kleine oplagen, weten redelijk gelijkwaardige genderverhoudingen te bereiken in hun kolommen. Maar dat evenwicht verdwijnt snel. Hoe meer gezag en status het blad heeft, hoe blanker en mannelijker de inhoud.

Wat een klein, niet gezaghebbend blad kan, namelijk een gelijkwaardige behandeling van schrijvers en schrijfsters, zouden de poortwachters van de cultuur ook kunnen. Niets staat meer aandacht voor schrijfsters in de weg, behalve vooroordelen. De schrijfsters zijn er. De romans zijn er. Nu moeten de poortwachters hen alleen nog willen toelaten tot de top.

Vrouwen geven vrouwen een plek in de geschiedenis

Leve historica Nancy Goldstone. Ze schreef een boeiend boek over Yolande van Aragon, heerseres, diplomate en hoogstwaarschijnlijk de grote vrouw achter Jeanne d’Arc. Ze zette vier zussen in het zonnetje, die als koninginnen een grote rol speelden in het 13e-eeuwse Europa. Goldstone onttrok ook de middeleeuwse koningin Joanna van Napels aan de vergetelheid. Op die manier is ze een voorbeeld van iemand die vrouwelijk leiderschap in ere hersteld, en vrouwen hun plek in de geschiedenis teruggeeft.

Geschiedenis roept bij de meeste mensen automatische beelden op van generaals en koningen die rijken besturen en oorlog voeren. Maar het wemelt van vrouwelijke leiders. Veel mensen weten dat niet. Desgevraagd komen ze misschien op de proppen met Nefertiti, die mooie vrouw, je-weet-wel, van die beeldjes, en dat is het dan. Maar er is zoveel meer. Ook al moet je soms moeite doen om hun verhalen te vinden, en zie je sporen van moedwillige censuur, tóch komen ze steeds meer naar voren.

Vrouwen spelen een belangrijke rol bij die toenemende zichtbaarheid van vrouwen in de geschiedenis. Goldstone past in het rijtje Johanna Naber, Gerda Lerner, Els Kloek, Jolande Withuis, en al die andere vrouwen die een of meer vrouwen als onderwerp van hun studies kozen.

Goldstone maakt inzichtelijk hoeveel moeite vrouwen moesten doen om zich te handhaven in de samenlevingen van hun tijd. Vaak kregen ze geen eer van hun werk. In het geval van Joanna besloot de Paus bijvoorbeeld om haar om hem moverende redenen te excommuniceren. Zodoende kreeg deze koningin na haar dood geen graf. Toch hield deze vrouw bij leven met grote moed haar land bij elkaar, redde de economie verschillende keren, en schiep een gunstig klimaat voor vrouwen om te studeren en bijvoorbeeld het beroep van arts uit te oefenen.

Een extra handicap vormde de noodzaak om als koningin een echtgenoot naast zich te hebben. Die echtgenoot moest onder andere het leger leiden:

Joanna, as Goldstone shows, was an accomplished politician and a resilient leader, dedicated to the advancement of her kingdom, but she could not lead an army to defend her territories. Instead, her marriage was used as a means of fending off the Hungarian threat – only to find that the uncertain status of a reigning queen’s husband served to precipitate the conflict to new heights.

Koningen hadden dit soort handicaps niet, en ze hoefden ook geen vooroordelen te overwinnen van het type ‘vrouw aan het stuur, bloed aan de muur’. Dat Joanna ondanks dit type beperkingen zo succesvol was als koningin, pleit extra voor haar. Fijn dat Goldstone haar verhaal aan de vergetelheid onttrok en lezers de kans geeft kennis te maken met deze en andere machtige vrouwen.