Category Archives: Boeken

Jemisin wint Hugo Award voor Het Vijfde Seizoen

Schrijfster N.K. Jemisin won een Hugo Award voor haar roman The Fifth Season. Hoera! Eerder sleepte ze met dit boek al een Nebula nominatie in de wacht.  Ik hoop dat uitgevers haar romans nu snel vertalen in het Nederlands. The Fifth Season zou dan waarschijnlijk Het Vijfde Seizoen heten.

61rh8sthrbl-_sy264_bo1204203200_ql40_

Ik ben al een tijdje een fan van Jemisin omdat ze een van de meest vernieuwende stemmen in het SF en Fantasygenre is. In haar prijswinnende roman schetst ze een wereld waar mensen leven temidden van de resten van beschavingen die bezweken onder jarenlange winters, aswolken, zure regen, aardbevingen en ander natuurgeweld. Ze klampen zich vast aan allerlei, vroeger letterlijk in steen uitgehouwen, dogma’s om niet de volgende dode beschaving te worden. In deze wereld bestaan winter, lente, zomer en herfst, en betekent het vijfde seizoen de dood.

Eén van de weinige groepen die iets kunnen betekenen in de strijd tegen het vulkanische natuurgeweld zijn de zogenaamde Orogenes: mensen die natuurkrachten kunnen beheersen. Dat maakt hen gevreesd: ze kunnen voorkomen dat een vulkaan uitbarst, maar net zo gemakkelijk diezelfde vulkaan tot ontploffing brengen, zodat een hele stad of zelfs een hele beschaving van van de aardbodem verdwijnt.

Aan de hand van een aantal verschillende verhaallijnen ontvouwt Jemisin langzaam een complot om de wereld (voor de zoveelste keer) ten onder te laten gaan, door bewust vulkanische activiteit op gang te brengen. Kunnen de hoofdpersonen de wereld nog redden? Willen ze dat eigenlijk wel? En wat doen die kristallen obelisken in de lucht? Wat? Kristallen obelisken? Jawel. Meer weggeven van het plot zou zonde zijn, dus duik er maar gewoon in en laat je verrassen. Of, in dit geval, soms ook verassen 😉

De Hugo Awards stonden dit jaar sowieso in het teken van vernieuwende vrouwelijke stemmen. De prijs voor de beste novelle ging naar Nnedi Okorafor voor Binti. Naomi Kritzer won in de categorie beste korte verhaal met het grappige “Cat Pictures Please”. Ook in de categorieën beste redacteur en beste visuele artiest hadden de Hugo Award kiezers oog voor vrouwelijk talent.

Zoals gebruikelijk levert succes van vrouwen meteen zuur gezeik op. Zo omschreef een rancuneuze collega winnares Jemisin als een educated but ignorant savage, oftewel een opgeleide maar onwetende wilde. Jemisin incasseert dit soort beledigingen en minachting op gracieuze wijze en toont zich hoopvol over de ontwikkelingen in SF en Fantasy:

Even though women have always been part of the science fiction scape, even though people of color have always been part of it. The same exclusions have happened; the same patterns of ingroup and outgroup abuse and acceptance. So I think one of the big changes is that people are starting to talk about these things and are beginning to do something about it, although those initiatives take different forms and set off controversies and backlashes. But I still think that overall we’re making progress. It’s a good thing.

 

Advertenties

Er staat een vrouw in de tuin

We práten maar door over Eva die de mensheid uit een paradijselijke tuin verdreef. Maar waarom horen we zelden iets over de paradijzen die sindsdien door vrouwen worden gecreëerd? Met die vraag dook Anna Mieke Backer de Nederlandse geschiedenis in en schreef het boek Er Stond een Vrouw in de Tuin – over de rol van vrouwen in het Nederlandse landschap. Er gaat een wereld voor je open.

Voor zover ik weet is dit het eerste boek wat zo diep ingaat op de rol van vrouwen bij de aanleg, het onderhoud en de architectuur van tuinen in Nederland en omgeving. Veel werken concentreren zich op de formele opdrachtgevers, de makers van gesigneerde plattegronden en officiële tuinarchitecten. Backer noemt dit een Bermudadriehoek, waarin vrouwen spoorloos verdwenen omdat het formele circuit tot het domein van de mannen behoorden. Pas begin 1700 duikt de eerste tekening van een tuinontwerp op, waar duidelijk een vrouwennaam bij staat.

Wil je weten wat vrouwen deden, dan moet je de archieven induiken, brieven van vrouwen uit die tijd lezen, je verdiepen in de geschiedenis van adellijke families en de activiteiten van de vrouwen van. Dat is precies wat Backer deed, en het levert een fascinerend relaas op. Het NRC loofde het boek terecht met complimenten zoals een prachteditie. De auteur kreeg op 29 juli 2016 ook ruimte op radioprogramma Vroege Vogels om te vertellen over haar speurtocht naar het aandeel van vrouwen in de tuinarchitectuur

Op de site van de uitgeverij, HEF Publishers, staan bijlagen bij het boek. Zoals een kort overzicht van belangrijke vruchtbaarheidsgodinnen, een lijst Myriaplanten, gerangschikt naar kleur en bloeiwijze én zoals in 1591 in kaart gebracht en een overzicht van de tuinen van Marie de Brimeu.

Enfin, aarzel niet. Koop dit boek 😉

Sheldon en de pijn van een tweederangs status

Eindelijk kwam ik er deze vakantieperiode aan toe de biografie te lezen van Alice Sheldon, een SF schrijfster die onder de naam James Tiptree jr. furore maakte in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Julie Philips dook in het leven van deze auteur. Haar prijswinnende biografie brengt haarscherp in beeld hoezeer Sheldon aanbotste tegen haar tweederangs status als vrouw. Het duurde jaren voordat ze haar eigen stem vond en een reeks fascinerende verhalen schreef, die anno 2016 nog steeds actueel zijn.

In Nederland brak Tiptree/Sheldon nooit echt door met haar werk, concluderen twee recensenten in hun bespreking van de biografie. Inez van der Spek, die haar proefschrift aan Tiptree wijdde, speculeert dat fantasievolle verhalen over aliens en ruimtereizen niet passen bij de nuchtere Nederlandse volksaard. Wil je bijvoorbeeld haar in het Nederlands vertaalde verhalenbundel ”10.000 lichtjaren van huis” vinden, dan moet je goed zoeken in tweedehands winkels.

Ook het Engelstalige publiek bleef lang verstoken van goede herdrukken van haar verhalen. Pas met de bundel ‘Her Smoke Rose Up Forever‘ kon het brede publiek weer makkelijk toegang krijgen tot Sheldon’s werk. Nieuwe lezers merken meteen de impact van de verhalen. Misschien ligt het niet alleen aan de nuchtere Nederlandse volksaard dat Sheldon/Tiptree niet echt doorbrak in ons land. De auteur zette angstaanjagende scenario’s neer, vol ‘wat als’ ideeën die op een verontrustende manier logisch zijn:

It reads like “The Handmaid’s Tale” crossed with “28 Days Later” and distilled it through the femicides in Juarez into the most psychologically brutal 22 pages imaginable. And the horrible part is that it is absolutely imaginable – hardly even a stretch. (“Isn’t it strange how we do nothing? Just get killed by ones and twos.”) I only made it through because I was eating a maple glazed doughnut at the time.

In haar biografie maakt Philips inzichtelijk dat die grimmigheid diepe wortels heeft in de levensgeschiedenis van Sheldon. Ze werd geboren in 1915 en was het enige kind van twee zeer succesvolle ouders, die het voor hun eigen gemoedsrust nodig hadden dat Sheldon gelukkig en kalm leek. Haar hele jeugd moest ze alle emoties inslikken die haar ouders verontrustend vonden. Dat liet psychologisch diepe sporen na.

Al snel kwam Sheldon er vervolgens achter dat ze vrouwen zeer aantrekkelijk vond. Dat was in de jaren dertig, veertig en vijftig van de vorige eeuw volstrekt onbespreekbaar. Ook merkte ze dat vrouwen thuis bij de kinderen behoorden te blijven. Ze maakte mee hoe het Amerikaanse leger de talenten en kwaliteiten van vrouwen verkwanselde, hoe de overheid en de media vrouwen na de tweede wereldoorlog terug de keuken in joegen, en je als vrouw ondanks je ambities bleef vastplakken aan de vloer.

Sheldon worstelde enorm met die tweederangs status als vrouw. Hoe moest zij leven, in de verkeerde tijd, op de verkeerde locatie, met de verkeerde sekse? Hoe moest ze als vrouw omgaan met menselijke agressie, in het bijzonder de overal zichtbare en voelbare mannelijke agressie tegen vrouwen? Welke wegen kon zij bewandelen om recht te doen aan haar eigen, individuele persoonlijkheid? Ze worstelde met zelfhaat, de woede die het logische gevolg is van stelselmatige discriminatie, depressies, haar onmogelijke voorliefde voor vrouwen.

Pas door symbolisch een mannelijke identiteit aan te nemen, kon ze ontsnappen aan alle vooroordelen, beperkingen en verwachtingen, stelt Philips in haar biografie over Sheldon. Ze vond haar stem en maakte na haar debuut, in 1968, meteen furore. Bijna tien jaar lang dacht iedereen met een man van doen te hebben. Pas toen Sheldon’s moeder stierf en haar naam in het openbare overlijdensbericht voorkwam, telden vrienden een plus een bij elkaar op en ontdekten dat ze eigenlijk een vrouw was.

Niet verrassend als je dit levensverhaal leest, neemt gender zowel in haar leven als in haar verhalen een belangrijke plaats in. Ze zet de boel op losse schroeven, vat Van der Spek kernachtig samen:

niemand kon nog serieus volhouden dat mannelijkheid en vrouwelijkheid feiten zijn. Tiptrees optreden, stelt Phillips, confronteerde zowel mannen als vrouwen met hun medeplichtigheid als lezers. Tot de onthulling van Tiptrees identiteit werden zijn/haar verhalen vaak geprezen om hun ‘mannelijke stijl’, maar paradoxaal genoeg ook om hun inlevingsvermogen in het lot van vrouwen. Phillips:‘Zoals in andere passing stories bevestigt de onthulling van Tiptrees identiteit de “gendergrens” in fictie maar blaast deze tegelijkertijd ook op. Aan de ene kant wordt van een persoon in vermomming verwacht dat ze na de ontmaskering teruggaat naar haar eigen mensen, haar eigen gender. Maar de categorie gender zelf is twijfelachtig geworden: welke is wat? Wie zijn de “wij” en de “zij”?

Ook in ”onze tijd” hebben we Sheldon hard nodig. We leven nog steeds in een wereld waar (blanke) mannen dé autoriteit zijn, waarna deze poortwachters zelfverzekerd teksten uitspreken zoals

“I read a piece of writing and within a paragraph or two I know whether it is by a woman or not. I think [it is] unequal to me.” The author, who was born in Trinidad, said this was because of women’s “sentimentality, the narrow view of the world”.

Dat, vrienden, is kul.

Leven Alice Sheldon, en leve Julie Philips die haar leven zo prachtig in kaart bracht.

Gloria Wekker: lief zijn aub, anders maak je geen vrienden

Je kon er op wachten. Hoogleraar Gloria Wekker schreef een boek over racisme en de bochten waarin blanke mensen zich wringen om hun eigen racisme te ontkennen. Prompt volgt een opiniestuk in De Volkskrant met een tut-tuttend ‘Zo krijgt Wekker geen bondgenoten’. Het is een reactie die veel feministen bekend voor zal komen. Want ook wij krijgen dat regelmatig te horen. Niet zo naar doen feministen, anders krijgen jullie geen bondgenoten, en zeker geen mannelijke bondgenoten. Steun je bondgenoten, geef ze een pluim in plaats van zo kritisch te doen!

In het geval van de kwestie racisme neemt lector burgerschap en diversiteit aan de Haagse Hogeschool, de niet-jouw-bondgenoot-als-je-zo-naar-doet rol op zich. Na veel heen en weer gedoe komt er dit:

Door ‘witte’ antiracisten te verwijten dat ze de vermoorde ‘witte’ onschuld spelen, vervreemden ‘zwarte’ activisten veel potentiële bondgenoten van zich. […] In het streven naar een minder racistische, meer rechtvaardige samenleving kunnen bondgenootschappen alleen ontstaan voor zover we, voorbij de onschuld van ontkenning van een problematische geschiedenis en nog steeds bestaande privileges, bereid zijn om te geloven dat we tegenwoordig wel degelijk bepaalde belangen en waarden met elkaar delen.

Van iemand die openlijk zegt dat-ie geen zwartjes mot, weet je tenminste waar je aan toe bent. Het venijn zit ‘m bij de mensen die blinde vlekken hebben. Bonuspunten als ze daar bovenop expliciet zeggen dat ze anti-racist zijn en die ”bepaalde belangen en waarden” delen met Gloria Wekker. Dan kunnen de resultaten extra pijnlijk zijn.

Zo kende de top honderd van machtige vrouwen van tijdschrift Opzij nauwelijks niet-blanke vrouwen. Onder andere Hasna el Maroudi protesteerde – iemand die wél alert is, want zij heeft dagelijks te maken met grote en kleine vormen van racisme. Pas daarna organiseerde Opzij ijlings een alternatieve lijst vol vrouwen met een gekleurde huid.

In het zicht van dit soort veel voorkomende feitelijke situaties vind ik het nogal veel gevraagd om mensen van gediscrimineerde groepen op te roepen de dominante groep te vertrouwen, in het bijzonder zij die zichzelf progressief noemen en daarom per definitie vertrouwd zouden moeten worden als vanzelfsprekende bondgenoot. Het is niet vanzelfsprekend. Gloria Wekker is terecht kritisch. Wij zouden allemaal kritisch moeten zijn.

Juist als je jezelf als bondgenoot beschouwt (de blanke anti racist, de mannelijke feminist, enzovoorts), zou je beter de volgende stappen kunnen zetten:

  • erkennen dat onze Nederlandse samenleving doordrenkt is van seksisme en racisme
  • dat wij als mens deze fenomenen helaas verinnerlijkt hebben en niet altijd zien wanneer we ons schuldig maken aan racisme en seksisme
  • erkennen dat we blinde vlekken hebben
  • alert zijn, luisteren, observeren wat er gebeurt, kritisch onszelf bevragen
  • handelen naar onze nieuwe inzichten, onszelf actief bijsturen

Als je dat doet hoef je geen bezorgde opiniestukken te tikken van het type ‘Gloria Wekker zal geen bondgenoten krijgen’ als ze zulke nare dingen schrijft over anti racisten. Dan probeer je elke dag een beter mens te zijn, in plaats van te wachten op een uitnodiging van Wekker. Dan laat je je bondgenootschap niet afhangen van de vraag of  Wekker’s toon en gedrag wel ok zijn. Dan bén je haar bondgenoot. Gewoon. Uit jezelf.

Nieuwsronde: strijdbare editie

Glazen kliffen, marketing van boeken, Zomergasten bereikt een verhouding van 50% man en 50% vrouw,  Amerikaanse staten die hun anti-abortus wetten terug moeten draaien, dat en meer in deze strijdbare editie van de nieuwsronde.

Hedy d’Ancona doet mee aan Zomergasten

  • Meisjes van acht snappen het al: de manier waarop je een boek in de markt zet, doet iets met zowel de lezers als de auteurs. Nadat The Bell Jar van Silvia Plath een chick-lit kaft kreeg, met woedende reacties tot gevolg, zou je denken dat uitgeverijen beter weten. Maar nee. Journaliste Suki Kim ging undercover en woonde een jaar in Noord-Korea om de situatie in het land van binnenuit te beschrijven. Haar uitgever besloot echter om haar boek niet te bestempelen tot werk van een verslaggever, maar als persoonlijke memoires. Op die manier ondermijnde de marketing haar professionaliteit en haar deskundigheid. Kim laat het er niet bij zitten en protesteert openlijk.
  • Zomergasten krijgt een behoorlijk diverse editie. Presentator Arjen Lubach, schrijfster Griet op de Beeck, oud-politica en feministe Hedy d’Ancona, hoogleraar gerontologie Andrea Maier, premier Mark Rutte en activist Abou Jahjah (een omstreden keuze) krijgen allemaal drie uur om een avond televisie te verzorgen. Oftewel 50% vrouwen. Complimenten, VPRO!
  • Misschien kunnen andere redacties een voorbeeld nemen aan Zomergasten, want bij het Groot Dictee is het bijvoorbeeld nog steeds een eenheidsworst. Opnieuw schrijft een blanke man de tekst van het dictee. Moeten we met ons allen echt geloven dat behalve Kristien Hemmerechts (editie 2008) en Lieve Joris (2016) geen enkele vrouwelijke auteur goed genoeg is om het dictee te schrijven? Sinds 1991? Komop zeg!
  • Nog een goed voorbeeld: de groep mensen die films een Oscar toekent, lag onder vuur omdat het vooral blanke mannen waren. Ze luisterden naar de kritiek. De groep breidt uit en nodigde honderden nieuwe leden uit, waarvan 46% vrouwen en 41% mensen met een niet-blanke huid. Als de groep die kiest meer diversiteit bereikt, wordt de kans groter dat ”andersoortige films” en ”andere mensen” *kuch vrouwen zijn mensen kuch* prijzen winnen.
  • Als vrouwen meer lof en eer winnen, krijgen ze misschien meer kansen. Nu ontvangen ze voor hetzelfde soort productie veel lagere budgetten, en hun films draaien in veel minder bioscopen dan gelijksoortige films van mannelijke collega’s. Hoog tijd dat hier verandering in komt.
  • Nadat de allerhoogste rechters in de V.S. de vloer aanveegden met wetgeving die het vrouwen onmogelijk maakt hun recht op abortus daadwerkelijk uit te oefenen, moeten conservatieven in allerlei staten hun keutels intrekken. Zo blokkeerde een rechter in Florida een wet die klinieken zou beroven van fondsen en hen zou dwingen peperdure operatiekamers op te tuigen (voor niks, want abortus is een van de veiligste procedures die er bestaan). Ook in Indiana stak een federale rechter een stokje voor anti-abortus wetgeving. Alabama, Kansas, Louisiana, Mississippi, Oklahoma en Wisconsin volgen waarschijnlijk binnenkort.
  • Verder in de V.S.: dé voorvechtster voor vrouwenrechten, presidentskandidaat Clinton, kan op warme steun van veel vrouwen rekenen. Progressieve mannen laten het echter afweten. Die andere Democratische kandidaat, Bernie Sanders, trok zich na zijn verlies nog steeds niet officieel terug en 22% van zijn potentiële kiezers zouden liever voor Trump stemmen dan Clinton. Hoe kunnen mannen van het Bernie-kamp zich als feministisch en progressief presenteren, terwijl ze tegelijkertijd  terugdeinzen om op een vrouw te stemmen? Waar blijven ze?
  • Terug in Nederland: redacteur Daphne van Rossum lanceert hashtag #ikbennietverkrachtmaar naar aanleiding van seksueel geweld tegen meisjes en vrouwen. Onder andere op muziekfestivals gaat het mis. Prima dat vrouwen het zwijgen doorbreken, maar andere partijen zijn ook aan zet. Misschien kan de overheid het succes van de ‘wees niet die vent’-campagne kopiëren. Die p.r. campagne leidde tot tien procent minder aanrandingen in Vancouver, Canada. Onder andere door de groep aan te spreken die de daders levert. Ideetje!
  • Leuk, al die vrouwen die in de nasleep van de Brexit het politieke podium beklimmen. Maar er zit een adder onder het gras. Stereotypering van vrouwen als redder, want ze zijn zo begripvol en ze communiceren zo goed en wat fijn dat ze de rotzooi opruimen. En de glazen klif – een kans pakken, maar wel voor plekken die een veel groter risico op mislukking met zich meebrengen.
  • ….En webmagazine Jezebel gaat ondertussen stug door met het bestrijden van vrouwenhater Donald Trump, met prachtige omschrijvingen zoals ”Donald Trump, our favorite fascist wad of upchucked puree carports” of ”gold-tipped mucus plug Donald Trump” (uuuurgh, smerig!!!!) of‘GOP presumptive nominee and melted Claymation villain Donald Trump”.

 

Locus Awards zien vrouwen staan

De winnaars van Locus Awards zijn bekend, en schrijfsters deden het goed. Zowel de eer van de beste SF -als Fantasyroman ging naar een vrouw, net als het beste korte verhaal en het beste non-fictie werk. Alleen bij Young Adult, een genre waar schrijfsters domineren, kreeg vreemd genoeg geen enkele vrouw eer van haar werk. Hoe dan ook, zoek je een goed boek om je zomervakantie op te fleuren, dan leveren dit soort prijzen fijne tips op. Lees je mee?

Ann Leckie is hopelijk een beetje bekend bij fans van het SF genre. Ze schreef een trilogie rond een hoofdpersoon die eigenlijk een groot oorlog-ruimteschip was, maar het door omstandigheden moet doen met een menselijk lijf. Dit terwijl ze een interplanetair conflict moet beslechten. Haar werk is in het Nederlands vertaald, met titels als ‘Het Bewind van de Radch’. Ze won voor eerdere delen de Hugo Award. Voor Ancillary Mercy, het slotstuk, ontving ze nu de Locus voor beste SF roman.

Ook in het Fantasygenre konden schrijfsters op lof en eer rekenen. Naomi Novik won met Uprooted een Locus. Haar verhaal draait om een Pools aandoend gebied waar meisjes mee moeten doen aan een loterij. Wie ”wint” gaat het bos in om daar tien jaar bij een geheimzinnige tovenaar te verblijven. Actrice en producente Ellen DeGeneres heeft inmiddels de rechten gekocht en wil het verhaal verfilmen.

Kattenplaatjes, asjeblieft, komt uit de koker van Naomi Kritzer. Ze schreef een komisch kort verhaal over een kunstmatige intelligentie (A.I.) die mensen behulpzaam wil zijn op een geheel eigen manier. Lezers konden dat wel waarderen:

The narrative is absorbing. We’re drawn into their lives and feel the AI’s frustration when things don’t work as expected. This is also that rare bird, the completely positive story. I’m going to give it four and a half stars. […] An interesting question: Does humor ever win the Nebula? The Hugo?

In ieder geval wel de Locus.

Vrouwen deden het daarnaast ook goed bij de non-fictie boeken over het genre. Redactrices Alisa Krasnostein en Alexandra Pierce wonnen een Locus met de bundel ‘Brieven aan Triptree’. Het gaat zowel om ‘echte’ brieven, die diverse auteurs in hun tijd aan Triptree stuurden, als om fictieve brieven die huidige auteurs postuum aan haar opdragen. Bij de kunstboeken kreeg Julie Dillon een Locus, voor haar overzichtswerk Julie Dillon’s Imagined Realms, Book 2: Earth and Sky

Andere boeken haalden het net niet, maar kregen wel een nominatie. Zoals  Women of Wonder: Celebrating Women Creators of Fantastic Art, onder redactie van Cathy Fenner. Nancy Kress viel ook bijna in de prijzen, met een collectie van haar verhalen (The Best of Nancy Kress).

Bij de categorie Beste Fantasyroman waren, naast de winnares, ook alle genomineerden schrijfsters. Dat klopt met de verhoudingen in dit genre, waar vrouwen domineren. Elizabeth Bear kreeg net geen Locus voor haar boek Karen Memory. Evenals Elizabeth Hand met Wylding Hall, de door mij zeer bewonderde N.K. Jemisin met The Fifth Season en Aliette de Bodard met The House of Shattered Wings.

In de categorie Young Adult gebeurde opvallend genoeg iets anders. Hoewel dit genre, net als Fantasy, wordt gedomineerd door schrijfsters, won een man en kregen diverse andere mannen een nominatie. Dat leidde tot gefronste wenkbrauwen:

“YA, including YA fantasy, is a vastly female-dominated age category, but there’s a history of male authors being picked out for awards or heralded as champions of the age category,” Katz expanded on her argument to me via email. “Yet another all-male slate reinforces the message that an art form primarily practised by women and girls only becomes noteworthy when a man gets in on it.”

Wil je Fantasyschrijfsters lezen, kijk dan vooral even naar de lijst in dit artikel. Want er is genoeg.

Nieuwsronde: de goed nieuws editie

De moordpartij in Orlando. De moord op Jo Cox, een bevlogen politica uit Engeland. Sjongejonge. Als tegenwicht een schattig wollig kitten én een louter goed nieuws editie. Zodat we moed kunnen houden.

  • Canada maakt het volkslied gender neutraal. Tot voor kort zongen de inwoners van het land luidkeels “True patriot love in all thy sons command”. Waarmee de tekst zei dat vaderlandsliefde in zonen thuishoorde. Door de zin te veranderen in “all of us command” gaat de boodschap gelden voor iedereen, ook meisjes, vrouwen, transgenders enz.
  • Pap werkt buitenshuis voor geld. Mama staat in de keuken. Die jaren vijftig rolpatronen lijken onuitroeibaar en verpesten zelfs lesboekjes voor kleuters. Maar er is hoop. De provincie Vlaams-Brabant liet een leesboekje schrijven en tekenen, waarin alle rolpatronen op de schop gaan. Het boekje moet leerkrachten helpen om het gebruik van stereotiepe beelden over huishouden, de gezinssamenstelling en rollen in de samenleving te doorbreken.
  • GroenLinks wil actief bijdragen aan meer vrouwen in Nederlandse gemeenteraden. Daarom zet de partij een Buddyprogramma op. Tot eind 2016 kunnen geïnteresseerde vrouwen zich melden. GroenLinks koppelt hen vervolgens aan een zittend gemeenteraadslid. Zo kunnen vrouwen zelf ervaren wat gemeentepolitiek betekent, wat je moet kennen en kunnen als raadslid, en hun voordeel doen met tips en adviezen van mensen die dit werk al een tijdje verrichten.
  • De islamitische universiteit Darul Uloom Deoband, in de Indiase deelstaat Uttar Pradesh, heeft het bewust afdrijven van vrouwelijke foetussen illegaal en in strijd met de islam genoemd. Het instituut vaardigde een fatwa uit om dat standpunt te versterken. Hoognodig, want seksistische samenlevingen zetten vrouwen overal onder grote druk om vooral zonen te baren. Doe je dat niet, dan moet en zul je voor die wandaad boeten.
  • Mannen doen gemiddeld veel te weinig in het huishouden. Ze laten de suffe karweitjes zoals de was doen en de wc schrobben lekker over aan hun vrouw. En, vooruitgang: ze zien nu zelf ook in dat ze de handen vaker uit de mouwen mogen schudden. Als het gaat om Vlaamse mannen tenminste, want daar richtte VRT Nieuws zich op. Wie weet komt de maatschappelijke omslag nu op gang.
  • Wil je een film kijken en daarbij NIET overvallen worden door een mannelijke monocultuur? Vrees niet, de scenario database helpt je om films te vinden die hun vrouwelijke personages serieus nemen. Tik genre en gewenste genderverhouding in, en de database geeft je titels die in dat profiel passen. Ook leuk: neem een kijkje bij de Bechdel filmsite. Zoek op titel en de database toont precies of het verhaal in ieder geval twee vrouwelijke personages telt, die een naam hebben en over iets anders dan een man praten.
  • Erika Lust werkt aan een revolutie in de porno industrie. Het plezier van vrouwen moet veel meer voorop staan en de seks mag ook wel vrouwvriendelijker. Daarom maakt ze films met een radicaal andere stijl en toon dan mensen misschien gewend zijn.
  • Lees je graag? Zoek je inspiratie voor nieuwe titels van boeken ” die je gelezen moet hebben”? Engels geen bezwaar? (of zelf even checken of een titel al in het Nederlands is verschenen). Ja, ja, ja, dan geeft website The Writes of Woman je leeslijsten voor alle mensen. Vaak op thema, zoals de aflevering met Spaanstalige schrijfsters, humoristische romans of romans die een beter mens van je maken.

Nieuwsronde: stripdagen Haarlem, abortus en alternatieve geschiedenis

Opnieuw een mooi essay van de door mij zeer bewonderde Rebecca Solnit. Een vrouwelijke leider uit Malawi komt in actie tegen kinderhuwelijken. Slate magazine over de gewoonte van sommige mannen om vrouwen ongewenst te kussen in het openbaar of op podia. Vrouwen in de wetenschap: aanmoedigen is niet genoeg. Dat en nog veel meer in deze nieuwsronde.

stripdagen haarlem

  • Tijdens de Stripdagen in Haarlem organiseert tijdschrift Lover de expositie Drawing Modern Feminism. ”Feminisme [is] de inhoud en stripjournalistiek de vorm”, meldt het blad. Voorproefje zien? Klik hier.
  • Oorlog, helaas een dominant fenomeen op de planeet aarde. Website io9 verzamelde elf boeken over oorlog, de ervaringen van soldaten en militaire geschiedenis die je beslist moet lezen als je een goed beeld wil krijgen. Vier boeken behandelen expliciet de bijdragen van soldates en de rol van gender op het slagveld. Zo krijgen de Russische pilotes uit de tweede wereldoorlog erkenning.
  • Oorlog nu: Eén van de commandanten die ISIS bevechten is de Koerdische Rojda Felat. Op dit moment probeert ze de Syrische stad Raqqa te heroveren op de extremisten. Hoog tijd, want ISIS-medewerkers houden vrouwen als slavinnen en proberen ze via Facebook te verkopen. En dat is maar het topje van de ijsberg van wreedheden tegen vrouwen en de algemene marginalisering van vrouwen onder de strikte Sharia wetgeving. De val van ISIS kan niet snel genoeg gebeuren.
  • Rebecca Solnit hield een toespraak over journalistiek. Teveel media gaan voor  de gevestigde verhalen. Echte journalisten daarentegen hebben de moed om gevestigde patronen te doorbreken. Ze luisteren naar voorheen ongehoorde stemmen. Ze vertellen de verhalen die machtigen niet leuk vinden. Ze brengen wantoestanden aan het licht en maken het zodoende mogelijk om veranderingen te bewerkstelligen.
  • Een voorbeeld daarvan vormt de verslaggeving rondom mannen die vrouwen onverwachts kussen in het openbaar. Hun acties leverden tot nu toe applaus op. Cannes lijkt echter verandering te brengen in die status quo. Tijdschriften zoals Slate spreken opeens openlijk over de stille agressie van de ongewenste kus naar aanleiding van Lapo Elkann. Deze man misbruikte een prijsuitreiking in Cannes om actrice Umma Thurman op het podium met zijn speeksel te belagen. Hij vergat even dat de tijden veranderen.
  • De gemiddelde deskundige die op de Amerikaanse kabeltelevisie over abortus praat is man, blank, en een verkoper van ultrarechtse leugens om baas in eigen buik voor vrouwen af te schaffen. Dat blijkt uit een uitgebreid onderzoek van organisatie Media Matters. Onder andere Fox Nieuws en CNN leggen de rode loper uit voor dit type spreker.
  • Engelse vrouwen studeren inmiddels vaker dan mannen af in de zogenaamde ”harde” wetenschappen. Zodra ze aan het werk willen gaat het echter mis. Vrouwen stromen in grote getallen uit en sinds 2009 daalt het aantal wetenschappelijke publicaties van vrouwen. Ja, duh, zegt Jenny Gristock in een prachtig artikel voor The Guardian, ze lopen stuk op seksistische organisatiestructuren. En dan zwijgen we nog maar over seksueel geweld, structurele minachting en andere uitingen van vrouwenhaat.
  • Leve Theresa Kachindamoto, een Chief uit het Dedza district in Malawi. Zodra ze aan de macht kwam nam ze een wet aan die kindhuwelijken in haar gebied illegaal maakt. Ze zorgde ervoor dat vijftig zogenaamde ”onder-chiefs” dit verbod actief uitdragen en draaide bovendien 850 kindhuwelijken terug. Joop.nl noemt haar de held die Malawi nodig heeft.
  • Uh oh.. Antwerpen begint een campagne tegen seksuele intimidatie op straat. Top dat het stadsbestuur dat doet. Maar, vraagt blogster Amelie zich af, waarom reduceren de slogans vrouwen tot de dochter, partner, moeder van? Je zou niet van seksuele intimidatie af moeten zien omdat de vrouw in kwestie je zus had kunnen zijn, merkt Amelie terecht op, maar omdat ze een mens is, die niet zit te wachten op je straatintimidatie.
  • De Engelse omroep BBC beweerde in een uitzending dat alternatieve SF/Fantasy geschiedenisverhalen een mannendomein zijn. Fans van het genre geven de BBC graag bijscholing en doen een rondje schrijfsters die het verleden een andere wending gaven. Sophia McDougall (wat als het Romeinse Rijk gewoon voort zou bestaan?), Shannon Selin (wat als Napoleon had kunnen ontsnappen en naar de V.S. was gegaan?), Jo Walton (wat als Engeland zich mee had laten sleuren door het Nazisme? Wat als president Kennedy in 1963 zou zijn gesneuveld?) Enzovoorts.

Knack eert Anja Meulenbelt

Het Belgische magazine Knack eert Anja Meulenbelt. Veertig jaar geleden verscheen haar klassieker De Schaamte Voorbij. Om dat jubileum te vieren, herlazen Knack-redacteuren haar boek. Ja, sommige situaties doen inmiddels enigszins gedateerd aan – wat wil je, we leven inmiddels in 2016. Maar de kern van het boek is nog bijzonder actueel, ontdekten de journalisten. En biedt volop stof tot nadenken.

anja-meulenbelt-de-schaamte-voorbij

De Schaamte Voorbij geldt als een klassieker uit de tweede feministische golf. Anja Meulenbelt licht op haar eigen site toe dat ze het boek schreef, omdat ze nergens anders iets kon lezen over vrouwen zoals zijzelf. Een gewone vrouw, levend tussen traditie en moeizame emancipatie, in een woelige tijd, ‘op de top van een golf’. Ook merkt ze dat mensen haar boek nog steeds niet goed kunnen plaatsen. Is het een eg0-document? Een autobiografie? Bekentenisliteratuur? Een analyse van ‘het persoonlijke is politiek’?

Bij de verspreiding van het boek helpen sommige keuzes van uitgevers niet erg mee. Zo kwam er een vertaling in het Servisch. Leuk, maar, merkt Meulenbelt:

In Servië, waar het boek onlangs is uitgekomen, vond de feministische uitgeefster het een leuk idee om de foto van een kut, overgenomen uit het boek ‘Voor Onszelf’ als omslagillustratie te gebruiken. Dus nu ligt het boek nergens in de boekhandel en durft niemand het aan haar schoonmoeder cadeau te geven.

Kortom, De Schaamte Voorbij zorgt nog steeds voor reuring. Een dankbaar onderwerp voor de journalisten die het boek dit jaar lazen, soms voor het eerst. In de reeks artikelen die tot nu toe op Knack verschenen:

De vergelijking tussen de situatie in 1976 en die van nu levert vooral het inzicht op dat het feminisme een veelzijdige beweging is, en dat veel onderwerpen anno nu nog steeds akelig actueel zijn. Zo refereren verschillende Knack-redacteuren aan de twittercampagne #wijoverdrijven niet, naar aanleiding van het seksuele geweld waar Meulenbelt veertig jaar geleden over schreef.

Leuk dat Meulenbelt en haar werk op deze manier volop in de aandacht komen. Goed initiatief van Knack. En als je het boek niet hebt gelezen: gewoon doen. Ook als je jezelf geen feminisme vindt. Want feminisme is volgens Meulenbelt helemaal niet ingewikkeld. Eerlijk delen en niet slaan. Daar zou iedereen het mee eens kunnen zijn….

Zelf proefkonijn spelen levert onthutsende resultaten op

”Ja maar vrouwen publiceren gewoon minder!” Die uitroep klinkt regelmatig als onderzoek weer eens aantoont dat literaire bladen vooral mannen het werk van mannen laten recenseren. Maar wie verder kijkt, ziet al snel dat mannen een voorkeursbehandeling krijgen. Eest van uitgeverijen en daarna van SF- en fantasybladen. Dat blijkt uit een experiment van schrijfster Catherine Nichols en een telling van magazine Strange Horizons.

Catherine Nichols auteurCatherine Nichols

Nichols wilde weten wat er zou gebeuren als ze exact hetzelfde manuscript onder verschillende namen naar een uitgeverij zou sturen. In het ene geval zag een uitgeverij duidelijk een mannennaam. In het andere geval was de auteur duidelijk een vrouw. Wat bleek? Als vrouw kreeg ze uit vijftig inzendingen slechts twee reacties. Zodra ze haar naam veranderde in iets mannelijks, steeg dat aantal met een factor acht. Nichols concludeert: ,,My novel wasn’t the problem, it was me—Catherine.”

Twintig jaar na Francine Prose’s essay over schrijfsters lijkt er helaas nog niet veel te zijn verbeterd op het gebied van automatische bonuspunten voor mannen en onbewuste vooroordelen tegen vrouwen, concludeert Nichols. Ze maakt zich vooral zorgen over het effect hiervan op beginnende schrijfsters. Die zoeken hun weg en moeten hun eigen stem ontwikkelen. Wat als schrijfsters in die schemerzone stranden omdat ze ontmoedigende en oneerlijke reacties ontvangen, puur vanwege hun sekse?

Wat Nichols met haar persoonlijke experiment ondervond, blijkt ook uit wetenschappelijk verantwoorde onderzoeken naar discriminatie. Favoriet zijn studies waarbij groepen mensen identieke verhalen of CV’s voorgeschoteld krijgen. Alleen de naam wisselt. Prompt blijken mensen Jan veel beter te vinden dan Jane. Ze gunnen hem een hoger startsalaris dan haar. Enzovoorts.

strange-horizons

De verschillen in aandacht worden vaak weggeredeneerd met het aloude ‘ja, maar vrouwen schrijven ook minder’. Het verschil past echter niet bij de sekseverhoudingen bij publicaties. Neem SF. Magazine Strange Horizons becijferde dat mannen een aandeel van 55% hebben, tegen 45% titels op naam van een schrijfster. Kijk je vervolgens naar de media, dan zie je een verhouding van twee mannelijke op elke vrouwelijke auteur. De 55% van de romans vertaalt zich regelmatig in 80% van alle media aandacht.

Strange Horizons vond nog een ander veelbetekenend patroon. Kleine magazines, die af en toe verschijnen in kleine oplagen, weten redelijk gelijkwaardige genderverhoudingen te bereiken in hun kolommen. Maar dat evenwicht verdwijnt snel. Hoe meer gezag en status het blad heeft, hoe blanker en mannelijker de inhoud.

Wat een klein, niet gezaghebbend blad kan, namelijk een gelijkwaardige behandeling van schrijvers en schrijfsters, zouden de poortwachters van de cultuur ook kunnen. Niets staat meer aandacht voor schrijfsters in de weg, behalve vooroordelen. De schrijfsters zijn er. De romans zijn er. Nu moeten de poortwachters hen alleen nog willen toelaten tot de top.

Vrouwen geven vrouwen een plek in de geschiedenis

Leve historica Nancy Goldstone. Ze schreef een boeiend boek over Yolande van Aragon, heerseres, diplomate en hoogstwaarschijnlijk de grote vrouw achter Jeanne d’Arc. Ze zette vier zussen in het zonnetje, die als koninginnen een grote rol speelden in het 13e-eeuwse Europa. Goldstone onttrok ook de middeleeuwse koningin Joanna van Napels aan de vergetelheid. Op die manier is ze een voorbeeld van iemand die vrouwelijk leiderschap in ere hersteld, en vrouwen hun plek in de geschiedenis teruggeeft.

Geschiedenis roept bij de meeste mensen automatische beelden op van generaals en koningen die rijken besturen en oorlog voeren. Maar het wemelt van vrouwelijke leiders. Veel mensen weten dat niet. Desgevraagd komen ze misschien op de proppen met Nefertiti, die mooie vrouw, je-weet-wel, van die beeldjes, en dat is het dan. Maar er is zoveel meer. Ook al moet je soms moeite doen om hun verhalen te vinden, en zie je sporen van moedwillige censuur, tóch komen ze steeds meer naar voren.

Vrouwen spelen een belangrijke rol bij die toenemende zichtbaarheid van vrouwen in de geschiedenis. Goldstone past in het rijtje Johanna Naber, Gerda Lerner, Els Kloek, Jolande Withuis, en al die andere vrouwen die een of meer vrouwen als onderwerp van hun studies kozen.

Goldstone maakt inzichtelijk hoeveel moeite vrouwen moesten doen om zich te handhaven in de samenlevingen van hun tijd. Vaak kregen ze geen eer van hun werk. In het geval van Joanna besloot de Paus bijvoorbeeld om haar om hem moverende redenen te excommuniceren. Zodoende kreeg deze koningin na haar dood geen graf. Toch hield deze vrouw bij leven met grote moed haar land bij elkaar, redde de economie verschillende keren, en schiep een gunstig klimaat voor vrouwen om te studeren en bijvoorbeeld het beroep van arts uit te oefenen.

Een extra handicap vormde de noodzaak om als koningin een echtgenoot naast zich te hebben. Die echtgenoot moest onder andere het leger leiden:

Joanna, as Goldstone shows, was an accomplished politician and a resilient leader, dedicated to the advancement of her kingdom, but she could not lead an army to defend her territories. Instead, her marriage was used as a means of fending off the Hungarian threat – only to find that the uncertain status of a reigning queen’s husband served to precipitate the conflict to new heights.

Koningen hadden dit soort handicaps niet, en ze hoefden ook geen vooroordelen te overwinnen van het type ‘vrouw aan het stuur, bloed aan de muur’. Dat Joanna ondanks dit type beperkingen zo succesvol was als koningin, pleit extra voor haar. Fijn dat Goldstone haar verhaal aan de vergetelheid onttrok en lezers de kans geeft kennis te maken met deze en andere machtige vrouwen.

Angstige mannen krijgen nog steeds een groot podium

”Humoristische” boekjes over de seksen staan meestal achterin de boekhandel, of liggen in de uitverkoopbak, en maken lol over mannen, vrouwen, opa’s en oma’s. Het is een soort gelijkwaardig lol maken over elkaar. Prima. Maar dit gelijkwaardige evenwicht is sinds kort doorbroken. Opeens heeft een van die werkjes, de Nationale Vrouwenspotgids, televisieprogramma De Wereld Draait Door gehaald en de vierde plek in de Bestsellerlijst veroverd. En uiteraard gaat het om een boekje waarbij vrouwen het mikpunt zijn, niet mannen. Want die zijn opeens de bedreigde minderheid. Wat?!?

maxim-vrouwenspotgids-610

Deze man beweert dat hij van vrouwen houdt. Helaas spreken zowel zijn woorden als zijn gedrag dat tegen.

Normaal gesproken besteed ik geen aandacht aan uitgaven die passen in het genre humor rond de seksen. Het zijn boekjes waarbij alle stereotypen voorbij komen die je maar kunt bedenken – wie al in de cliché’s gelooft, krijgt aan alle kanten bevestiging. De ene titel is wat groffer dan de andere, maar voor de rest wordt alles en iedereen op de hak genomen.

De Vrouwenspotgids is echter een bijzonder geval. In tegenstelling tot wat er normaal gesproken gebeurt legt ‘schrijver’ Maxim Hartman expliciet een link met vrouwen die volgens hem te veel macht krijgen, en daarom bespot ‘moeten’ worden. Ten tweede krijgen de meeste boekjes geen grote media aandacht. In dit geval achter gaven DWDD en andere media Hartman een groot podium. Dat leidt tot een derde bijzonderheid: het boekje staat inmiddels in de bestsellerslijst. Plek vier in week 18 van dit jaar. Volgens mij ook nooit eerder vertoond met zo’n humorboekje over de seksen.

Vooral de manier waarop Hartman zijn grove spot goedpraat, vind ik zeer dubieus Lees even mee welke kronkels hij maakt om kwalificaties als het type ‘kille kut’ goed te praten:

Vrouwen in Nederland moeten belachelijk gemaakt worden. Ze worden te sterk. Alles wat te machtig wordt, moet onderuit gehaald worden om de balans te herstellen. Dit was mijn onderliggende drijfveer tijdens het schrijven van deze gids, waarin ik vrouwen spot en bespot. Niet vanuit angst of haat, maar juist uit liefde en bewondering. Ik moet echter wel voor mijn eigen zwakkere geslacht opkomen, want ik weiger mij te laten domineren.

Spot is een zeer specifieke uitdrukkingsvorm. Het gaat om een agressieve vorm van humor, die geassocieerd wordt met uitlachen, hoon, smaad, pestgedrag. Spot leidt tot spotlachen, oftewel grijnslachen of sneren.

Dat het gaat om hekelen blijkt ook uit Hartman’s woordkeuze. Naast de kille kut heb je de huppelkut en de rammelende eierstok, of de chaoot die het niet zo nauw neemt met de hygiëne, waardoor het ‘licht morsig’ is tussen haar benen. Op die manier reduceert Hartman vrouwen tot hun genitaliën, vaak uitgedrukt in het respectloze ‘kut’. En bedankt, Hartman, die hadden we nog niet eerder gehoord.

Hartman probeert al dit gesneer en gehoon te verzachten door te zeggen dat hij vrouwen uit liefde en bewondering bespot. Dit staat echter haaks op zijn uitroepen van het type vrouwen zijn te sterk, opkomen voor je eigen geslacht, je niet willen laten domineren. Dat zijn zinnen die voortvloeien uit angst. Je kunt niet beweren dat je iets uit liefde doet als je mensen uit angst onderuit wil halen. Hartman, wees gewoon eerlijk. Het gaat je om het geld. Of om bespotten. Of om uitdragen dat mannen meer aandacht moeten krijgen omdat ze het zo zwaar hebben. Wat dan ook. Maar kom niet aanzetten met dit hypocriete gedraai.

Gelukkig zien veel mensen in dat vrouwen onderuit halen niet te rijmen valt met bewondering tonen. Zo konden kijkers het optreden van Hartman bij DWDD niet waarderen, signaleert onder andere tijdschrift Linda. Naast de grove taal viel vooral zijn respectloze houding naar vrouwen op:

Ook zette Maxim zette twee vrouwen uit het publiek akelig voor schut door te vertellen wat voor types zij volgens hem zijn. Matthijs hielp Maxim daarbij, en ook dat werd niet gewaardeerd. Kortom: dit sloeg de plank even totaal mis.

Waarom krijgt zo’n angstige, vrouwenhatende man zo’n podium? Is het omdat hij televisieprogramma’s maakte en daardoor over de juiste connecties beschikt om media aandacht te regelen? Is het omdat programma’s zoals DWDD goede kijkcijfers willen halen en zodoende hun  toevlucht nemen tot mensen die lekker provoceren, maakt niet uit dat dit ten koste gaat van vrouwen? Uitgevers en BN-ers die denken te kunnen cashen op basis van mythes over bedreigde mannen? Wie het weet mag het zeggen.

Vast staat in ieder geval dat dit boekje nooit zoveel aandacht zou hebben gekregen als mannen het onderwerp van spot en hoon waren geweest, en de auteur een volstrekt onbekend iemand. Dan lag deze titel gewoon waar die hoort: tussen de andere nietszeggende humorboekjes, achterin de winkel of in de uitverkoopbak. Oh en vrouwen, als je man je dit boekje cadeau geeft weet je wat hij wil zeggen: ‘ik ben bang voor je en wil je klein maken’. Tijd voor een echtscheiding, zou ik zeggen. Wie wil met zo’n onvolwassen vent samen leven? Je verdient beter!

Kirkus Reviews maakt werk van diversiteit

Leve Kirkus Reviews! De redactieleden van dit culturele magazine beseften dat zij zelf een rol spelen bij het in stand houden van vooroordelen rondom ras en etniciteit. Daarom noemen de redacteuren sinds een half jaar expliciet welke achtergrond personages in kinderboeken hebben. Zodat de vanzelfsprekende aanname dat een personage blank is, tenzij anders vermeldt, doorbroken wordt. Jong geleerd is immers oud gedaan. Ideetje voor Nederlandse recensenten? Bij ons is diversiteit in kinderboeken namelijk ver te zoeken…

Kirkus Reviews

De redacteuren van Kirkus Reviews kwamen tot hun besluit op basis van cijfers. De Universiteit van Wisconsin ontving vorig jaar 3,400 kinderboeken. Slechts 501 verhalen bevatten personages met een niet-blanke achtergrond. In slechts 355 gevallen had de auteur zelf een niet-blanke achtergrond. Voor de rest schreven lelieblanke auteurs over lelieblanke kinderen, en in een cultuur die blank als norm neemt problematiseerde niemand deze situatie.

Kirkus besloot deze automatismen te doorbreken. Redacteuren besteden tegenwoordig expliciet aandacht aan de huidkleur van personages. Doel is om het bewustzijn rondom diversiteit te bevorderen en ouders, opvoeders en docenten meer mogelijkheden te geven hun kinderen te voorzien van boeken die hun eigen leven reflecteren.

Redacteur Vicky Smith schrijft in een redactioneel commentaar dat sommige mensen met schrik of argwaan reageren op dit nieuwe beleid:

A number of publishers have contacted me privately in varying degrees of dismay and/or anger. One of my newest reviewers of color protested energetically, saying that unless race is a factor in the story, “there is no reason at all to mention race in a review.” And one of our readers expressed the concern that “a title may receive a sub-par review if it does not feature minority characters even if it is an exceptional book in all other aspects.”

Maar het probleem is: als ras geen factor mag zijn, ligt de weg weer wijd open voor de ”ras = blank tenzij anders genoemd”-vooroordelen. Totdat een zwart personage in een kinderboek een gewoon zwart kindje mag zijn, blijft het nodig om je bewust te zijn van wat je doet. Zoals Smith samenvat:

There’s the fact that both my reviewers and I are almost all, as one of my black reviewers said, “socialized to see white as the default”—it’s hard to train yourself to notice, much less write consciously about it.

Daarom hulde dat de redactie van Kirkus deze stap zet.

Oh en voor de Nederlandse situatie: Of het nou gaat om Literatuur met de grote L, of jeugdliteratuur: ook bij ons overheerst de norm van blanke mannelijke hoofdpersonen. Jaren vijftig rolpatronen tussen de seksen zijn helaas springlevend en personages met een getinte huidkleur moet je met een lantaarntje zoeken. Dit geldt in versterkte mate voor kinderboeken die in de prijzen vallen, zoals Griffelboeken.

Kortom, ook Nederlandse kinderboeken geven blijk van een groot gebrek aan representativiteit, zoals onder andere hooglerares Maaike Meijer twintig jaar geleden al aantoonde. Hoog tijd dat iedereen die werkzaam is in het Nederlandse boekenvak, inclusief recensenten en literaire media, diversiteit serieus gaan nemen. Misschien kunnen ze het voorbeeld van Kirkus volgen….?

Trouw scoort goed bij Lekker Tellen

Wat leuk! De VIDA telling, die het aantal Engelstalige recensentes en gerecenseerde boeken van schrijfsters telt, heeft een Nederlandse tak gekregen. De Lezeres des Vaderlands houdt al ruim drie maanden de m/v verhouding bij in acht literaire katernen. De meeste media laten schrijfsters opvallend vaak links liggen. Maar Nederland beschikt over één lichtpuntje: Dagblad Trouw. Alleen daar weet de redactie vrouwen gelijkwaardig aan het woord te laten.

VPRO gids laat boeken van vrouwen links liggen

Na veertien weken tellen constateert de Lezeres des Vaderlands dat het aandeel van de vrouwelijke stem blijft steken op gemiddeld 27%. De boekenbijlagen van onder andere NRC, Parool, Volkskrant, Groene Amsterdammer, De Morgen en De Standaard weten recensentes en schrijfsters nauwelijks te vinden. Regelmatig blijven de boekenkaternen verstoken van een vrouwelijk aandeel.

Komen vrouwen al aan bod, dan staan hun boeken verdacht vaak in de kleinere stukken en in de signalementen-rubriekjes. Dichteressen, kinderboekenschrijfsters en auteurs van erotica krijgen het snelst aandacht, signaleert de Lezeres des Vaderlands. Serieuze Literatuur komt van mannen – een beeld dat het Nederlandse onderwijssysteem overigens graag in stand houdt.

De Lezeres des Vaderlands maakt met haar tellingen een bekend patroon opnieuw zichtbaar.  In 2012 turfde ik schrijfsters die aan bod kwamen in de boekenrubriek van de VPRO gids. Eindresultaat: in de nummers 1,2,3,4,5,6,7,9,10,11, 12, 13 en 14 bleef de teller steken op zeven schrijfsters op een totaal van 39 besproken boeken. Het hoofdportret van de rubriek, een langere reportage met een grote foto, betrof in tien van de twaalf gevallen het werk van de mannelijke auteurs.

Tijdschrift Opzij besteedde in 2013 aandacht aan de genderverhoudingen in boekenkaternen. Ook bij die steekproef bleef het aandeel vrouwen op 27% steken. Net als de Lezeres volgde Opzij kranten als NRC en De Volkskrant. We praten dus over een hardnekkige vorm van discriminatie, en redacties die hun leven niet beteren.

De Lezeres des Vaderlands besteedt, naast tellen en nagaan of schrijfsters in een klein of groot stuk aandacht krijgen, ook aandacht aan de teksten van de recensies. Uit die analyses blijkt dat de acht boekenkaternen (on)bewust seksistisch taalgebruik hanteren. Zoals de Groene Amsterdammer:

boeken zijn ‘mooi en jongensachtig’ geschreven en ‘jongensachtig proza’ is ‘zo levendig, vrolijk, energiek’, terwijl literatuur negatief wordt besproken met woorden als ‘keukenmeidencliché’s’. De ondertitel van het artikel impliceert bovendien dat de scholier van vandaag te vergelijken is met ‘een meisje dat niet kan aarden’.

Mannelijk = goed, vrouwelijk = minderwaardig. En dat anno 2016.

Waarschijnlijk laten redacteuren zich onbewust beïnvloeden door de inhoud van de door hen gelezen boeken. Uit een andere telling, namelijk van personages uit de 170 romans van de groslijst van de Libris Literatuurprijs 2013, blijkt dat mannen op allerlei manieren domineren. De groslijst bestaat voor tweederde uit romans van mannelijke auteurs. Vrouwelijke personages komen volstrekt eenzijdig in beeld. Ze zijn huisvrouw, studente of hoer. Daar kunnen wij lezeressen het mee doen in de Nederlandse literatuur. Dank jullie wel, mannelijke auteurs!

Maar dan Trouw. Hoe achterlijk andere redacties zich ook opstellen, Trouw haalt week na week schijnbaar moeiteloos een bijna gelijkwaardige m/v verhouding. Tot grote vreugde van de Lezeres des Vaderlands:

Gelukkig blijft Trouw – nomen est omen – deze week een rolmodel voor een goed huwelijk, met evenveel recensies door vrouwen als door mannen. Bij de auteurs van de besproken boeken is de verhouding 44% vrouw om 56% man: iets minder dan vorig week, maar vergeleken met andere kranten en tijdschriften nog steeds een zonnig resultaat.

En:

Fijn ook dat er bij de signalementen eens meer boeken staan van vrouwen dan van mannen – dat kan dus gewoon, Volkskrantredacteuren!

En:

Het reeds ingezette patroon zet stug door, wat betekent dat een gebrek aan vrouwen zich steeds helderder aftekent. Maar ook wordt steeds duidelijker dat er één bijlage is die positief uitsteekt boven het gortdroge maaiveld van mannen van middelbare leeftijd. […] Trouw komt keer op keer uit de bus als de boekenbijlage die het meeste aandacht aan vrouwen besteedt en vrouwen het meeste ruimte geeft voor kritische bijdragen. Daarom krijgt Trouw van mij deze week een Gouden Leesbril.

De andere redacties moeten zich schamen. Vrouwen schrijven, denken, publiceren. Als redacties dat werk negeren, schaden ze de kwaliteit van hun krant of tijdschrift, en schaden ze de belangen van hun lezers. Die mist dan namelijk goede boeken en interessante opinies. Hulde voor het goede voorbeeld van de Trouw-redactie, die wél begrijpt hoe het zit met kwaliteit en diversiteit.

”Herland” krijgt prachtige herdruk

De satirische roman Herland, van schrijfster en feministe Charlotte Perkins Gilman, kreeg een prachtige herdruk in de Future serie van uitgeverij Vintage. Niet alleen kan iedereen dit verhaal uit 1915 nu weer overal aanschaffen, de kaft is ook nog eens geniaal ontworpen. Ieder boek bevat een doorzichtige kaart met lijntjes. Als je dat kaartje op de illustratie op de kaft legt en heen en weer beweegt, beweegt ook het plaatje.

9781784871024

Van de negen tot nu toe gepubliceerde romans in de reeks Vintage Future zijn er twee van vrouwelijke auteurs. Naast Herland kreeg ook The Handmaid’s Tale van Margaret Atwood deze spectaculaire herdruk. Wie het plastic kaartje over de kaft schuift ziet een vrouwelijke figuur uit een rood vlak stappen. Volgens de uitgever staat dit symbool voor hoofdpersoon Offred, die zichzelf losrukt uit een onderdrukkend systeem.

Bij Herland kozen de ontwerpers voor de vormen van bloemen en planten uit de Amazone, die samen een harmonieus geheel vormen. Ook dit past bij het verhaal: drie mannelijke wetenschappers ontdekken tijdens een expeditie een samenleving met louter vrouwen. Dat kan niet, denken de heren. Het is een beschaafde samenleving, dus er móeten mannen zijn die de scepter zwaaien.

Met die opzet stak Perkins de draak met allerlei rolpatronen en stereotiepe denkbeelden over ‘de’ man en ‘de’ vrouw. Zestig jaar na dato zijn veel fenomenen die ze op de hak neemt nog akelig actueel, signaleert Lindy West in de Engelse krant The Guardian. Zoals de houding van de drie mannelijke hoofdpersonen:

they feel fresh and relevant enough to populate any sarcastic modern-day feminist blog post. Terry is all puffed-up sexual entitlement; Jeff oozes chivalric “nice guy” condescension; and Van is your bog-standard faux-innocent demanding to be educated. These are tropes that I still see actual human men falling into now, 100 years later, in my social media feeds and in my physical life

Of neem Jillian Mae McKeown, die Herland zo naar 2015 (of 2016) kan vertalen:

The issues that strike me the most are the ones concerning gender assumptions and relationships between masculine and feminine personalities.  […] Unlike in Herland, women and men in our “bisexual” culture grow up with these labels assigned to us. Given this, when women and men act like People instead of feminine women or masculine men and make the conscious choice to identify as one or the other, they are truly exercising a feminism and to quote the movie Frida, “is truly revolutionary.”

In ons land, waar de stereotypering al begint met blauwe babykleertjes met ‘stoer’ erop en roze babykleertjes met ‘lief’, kunnen we niet snel genoeg beginnen om Herland te herlezen en ouderwetse rolpatronen te ontmantelen. Hoe hoognodig dat is bewijst onder andere het seksisme museum van journaliste Ascha ten Broeke.

Uitgevers vertalen vooral werk van mannen

…En nog meer boeken, na dat geschiedenisfeestje van eergisteren. De VPRO gids staat van 19 tot en met 25 maart in het teken van Frankrijk. Eén van de artikelen gaat over literatuur. Vraag mensen een Franse auteur te noemen en de meesten komen niet verder dan Houellebecq, constateert de gids. Gelukkig verschijnen dit voorjaar negen romans in vertaling. Van een Laurent, Adrien, Gregoire, Nicolas, Fred, Partick, Mathias, Eric, en een Joël. Allemaal mannen. Waar zijn de vrouwen? Die ontbreken meestal in vertaling, en dat blijkt een internationaal fenomeen.

female-_reader

Wie zich in vertalingen verdiept, stuit keer op keer op dezelfde scheve verhouding. Vrijwilligers legden databases aan voor de situatie in de V.S. Het blijkt dat Amerikaanse uitgeverijen tussen 2008 and 2014 in totaal 2,471 roman lieten vertalen. Slechts in 26.6% van de gevallen betrof het een roman van een vrouw. Bij poëzie stijgt het percentage licht, naar bijna 30%. In 2015 leverde een nieuwe telling 31% vertaalde schrijfsters op.

In Engeland is de situatie niet veel beter. Ook hier ontbraken cijfers en sloegen vrijwilligers zelf aan het tellen. Vertaalster Alison Anderson kwam tot percentages die schommelden tussen de 25 en 35%. Uit de publicatielijsten van Ierse en Britse uitgeverijen destilleerden andere vrijwilligers, afhankelijk van het jaar, een verhouding van 24% tot 27% vertaalde schrijfsters – dus circa driekwart vertaalde schrijvers/mannen.

Nederlandse cijfers? Ik had geen tijd om publicatielijsten door te vlooien. Het zou me echter verbazen als Nederland afwijkt van deze situatie. Alle tekenen wijzen juist op een conservatiever dan gemiddeld klimaat. Naast het Franse mannenlijstje uit de VPROgids blijken ook andere steekproeven mannelijke dominantie op te leveren. Zo schreef Jan Paul Hinrichs in 2012 over Baltische literatuur, vertaald in het Nederlands. Het wemelt van de mannelijke auteurs in zijn overzicht. Bij een overzicht van Spaanse literatuur, vertaald in het Nederlands, moet je flink naar beneden scrollen om bij de eerste schrijfster te komen. Ook een greep uit vertaalde Amerikaanse fictie, najaar 2015, levert vooral vertalingen van romans van mannelijke auteurs op.

De mensen die zich zorgen maken om deze scheve verhouding, wijzen er allemaal op dat de Europese cultuur het begrip ‘literatuur’ automatisch omzet naar het beeld van een blanke man met pijp, gefotografeerd voor een boekenkast. Die beeldvorming leidt ertoe dat werk van mannen herkenbaarder is dan dat vrouwen. Onder andere Deborah Smith, vertaalster van Koreaanse romans, signaleert dat uitgevers verhalen van mannen zien als universeel: auteur = man = mannelijke auteur schrijft over de thema’s die er toe doen = universeel, algemeen, voor iedereen geldend:

When a UK publisher is asked what they look for in a book, one of the most depressingly common answers is “universal themes”; such as a Norwegian man chopping wood, or a university professor having a midlife crisis.

Daarnaast domineren mannen de literaire media. De overwegend mannelijke recensenten schrijven vooral over romans van mannen. De VIDA telling vestigt daar al een aantal jaren de aandacht op. Hierdoor komen discussies op gang. Welke boeken vinden we met ons allen belangrijk? Wie horen we? Wie krijgen nauwelijks aandacht? En wat doen we als dat verschil langs genderlijnen loopt?

Alleen door vooroordelen aan te pakken en werk van vrouwen actief naar voren te schuiven, kun je dit soort seksistische automatismen doorbreken, stelt Smith (en velen met haar.) Behalve bewustwording helpen ook concrete acties. Smith besloot bijvoorbeeld een eigen uitgeverij op te richten, om 50-50% werk van mannelijke en vrouwelijke auteurs in het Engels te vertalen. Andere mensen promoten vertaalde romans van vrouwen via hun blogs, websites en andere mediakanalen.

In Nederland beschikten we een tijdje over uitgeverij Artemis, waar vertaalde romans van schrijfsters volop aan bod kwamen. Deze imprint verdween in één ”merk’, Ambo/Anthos, maar nog steeds telt deze uitgeverij relatief veel werk van buitenlandse schrijfsters. Diversiteit komt ook vanuit De Geus/Novib. Van dat soort initiatieven moeten we het hebben. Dat en het enthousiasme van lezers die elkaar op mooie boeken van vrouwelijke auteurs wijzen.

BONUS: vergeten schrijfsters, en de feministen (Joanna Russ!)musea, en professoren die hun werk aan de vergetelheid ontrukten. In Nederland, en in andere landen. Mooie artikelen achter iedere link in deze twee zinnen 😉 Enjoy…

Geschiedenis is een feestje van en voor mannen

Geschiedenis? Een genre van mannen, voor mannen, over mannen. Dat beeld rijst op uit een onderzoek van magazine Slate. Het blad bekeek 614 boeken van tachtig Amerikaanse uitgeverijen, gepubliceerd in 2015, en merkte dat de auteur in 75,8% van de gevallen tot de mannelijke sekse behoorde. In het geval van biografieën schrijven deze mannen zelden over het leven van een vrouw. Slechts 6% deed dat. Aandacht voor vrouwen komt vooral van andere vrouwen….

gender_discrimination_resized

Dagblad The Guardian signaleert dat de situatie in Engeland net zo scheef zit. De top vijftig van best verkochte geschiedenisboeken bestaat uit 46 mannen en slechts vier vrouwen. Publicatielijsten uit 2015 kondigen 57 boeken aan. Slechts dertien uitgaven zijn geschreven door een vrouw.

Dit heeft gevolgen voor het beeld van de geschiedenis. De mannen die over mannen schrijven concentreren zich op ‘mannelijke’ terreinen zoals sport, koningen, oorlogen en nog meer oorlogen. De schaarse vrouwelijke auteurs hebben de neiging zich te richten op als ‘vrouwelijk’ gecodeerde terreinen. Bij de biografieën zie je een inhaalslag: bijna zeventig procent van de biografes kiest een vrouwenleven als onderwerp, omdat veel interessante verhalen zo lang ongehoord bleven.

Goede cijfers over de situatie in Nederland heb ik niet gevonden – kan aan mijn zoekmethoden liggen, dus als iemand de link heeft naar een goed onderbouwde cijfermatige analyse zou ik zeggen: mail! Een lijst van zeventig geschiedenisboeken van het Historisch Nieuwsblad wemelt in ieder geval van de boeken van mannen. Tussen alle Jannen en Joosten en Maartens is het flink zoeken naar een Hella S. Haasse of Els Kloek.

Ook duikt in Nederland hetzelfde patroon op als in Engeland en de V.S. Mannen schrijven niet vaak over vrouwen. Als een geschiedenisboek vrouwen een prominente plek geeft, is de auteur meestal een vrouw. Els Kloek stond bijvoorbeeld aan het hoofd van 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Bij biografieën over mannenlevens is de auteur meestal een man. Biografieën over vrouwen komen meestal uit de koker van een schrijfster. Zie de boeken over danseres Olga de Haas, feministe Joke Smit, Koningin Juliana, enzovoorts.

Hoe komt dat? Veel mensen uit het boekenvak reageerden op deze totaal scheve balans, zoals in kaart gebracht door Slate en The Guardian. Een van de verklaringen luidt dat de markt zich richt op feestdagen zoals Kerstmis. Uitgeverijen publiceren rond die tijd boeken die mensen cadeau kunnen geven aan pap, opa of een ander mannelijk familielid. Met dat idee in het achterhoofd neigt de onderwerpskeuze vanzelf naar thema’s die mannen geacht worden interessant te vinden, zoals oorlogen en biografieën over leiders.

Daarnaast speelt de link met media zoals de televisie een rol. Het zijn voornamelijk blanke mannen die een geschiedenisserie in de wacht slepen en afleveringen lang over een bepaald onderwerp mogen praten. Dit bevordert vervolgens de verkoop van hun geschiedenisboeken, waarna deze mannen een groter podium hebben om van hun volgende boek een bestseller te maken. Zo krijg je vanzelf een elitegroep die de toon zet – en die toon is mannelijk gecodeerd.

Uitgeefster Lara Heimert wil ook naar de bredere sociologische context kijken:

“We have a real problem in publishing, but it’s not just a publishing problem,” Heimert wrote. “What is it about the way we educate our children that channels women toward literature departments and men toward history and politics departments? What are our assumptions—and by ‘our’ I mean publishers, booksellers, book reviewers &c—that lead us to publish history books for Father’s Day and fiction and memoir for Mother’s Day? Are these based on data or merely stereotypes?

Kortom, we hebben nog een lange weg te gaan…..

Nigeriaanse vrouwen boeken succes met romantische verhalen

Geweldig! In het Noordelijke deel van Nigeria blijken vrouwen zeer succesvol romantische boeken te schrijven en te publiceren. Een gemiddelde eerste druk heeft een oplage van 10.000 stuks. De vrouwen verdienen een aardig inkomen met de verkoop. En veranderen het culturele landschap in hun regio, door over seks te schrijven en sociale problemen in hun land aan te stippen in de verhalen.

romance-literature-written-by-women-in-nigeria-file-photo-AP-640x480

Voor de vrouwen zelf is het niks nieuws dat ze romantische verhalen schrijven en uitgeven. Het is zoals Columbus: die ontdekte alleen iets omdat de ”nieuwe wereld” bij de Spaanse en Portugese koningen onbekend was. Zo ook hier: voor de ”westerse” wereld of ”Engelstalige media” is het nieuws dat vrouwen dit doen. De Columbus van dienst is fotografe Glenna Gordon. Ze kwam de schrijfsters op het spoor tijdens een project rondom huwelijksrituelen in het noorden van Nigeria.

Er ging een wereld voor Gordon open toen ze in gesprek raakte met de schrijfsters. Een aantal van hen wilde anoniem blijven. Vaak uit schaamte of uit angst voor represailles van conservatieve groeperingen. Anderen toonden echter geen schroom. Ze spraken met Gordon over hun werk en lieten zichzelf portretteren. Het leverde prachtige beelden op van trotse vrouwen die een gevoel van eigenwaarde ontwikkelden en doen wat ze leuk vinden.

De activiteiten van de Nigeriaanse auteurs zette Gordon ook aan het denken over haar ideeën rondom feminisme en Islamitische samenlevingen:

“The fact that I went there and met women making money and writing books and being totally feisty and self confident, that alone shattered my image of what women look like in our image of a repressive Muslim society. … Maybe it’s a Muslim society where people are happy with the boundaries that exist between genders and happy for the roles they have in their homes. A lot of what I learned when working on this is that none of this looks like to me what I think feminism looks like but maybe I need to change what I think feminism looks like.”

Hear hear ;)

BONUS Voor meer artikelen over feminisme, romantische boeken en ”niets is zoals je denkt dat het is”-inzichten: Wetenschapster Linda Duits over de status en de functies van het genre – met de eye-opener dat lezeressen dit type roman onder andere gebruiken om hun horizon te verbreden en iets bij te leren. Schrijfster Charlotte Lamb over het genre: ‘In feite is het feministische kunst”. Iets waar magazine Bustle, website Radical Notion en Frans van der Roest en Mayo de Vries zich bij aansluiten – de verhalen zitten beter in elkaar dan je zou vermoeden en tonen een zeer positief vrouwbeeld. Een auteur merkte zelfs dat het schrijven van een romantisch boek een scherpere feministe van haar maakte. Tot slot: website Smart Bitches, Trashy Books houdt alle nieuwe publicaties bij (Engelstalig). En Nederland heeft onder andere romantischeboeken.nl.

Zomaar een inzicht over vrouwen en verhalen

Welke verhalen vertellen we? Wat willen we zien en wat niet? Wie komt aan het woord, wie kijkt toe of ontbreekt? En hoe praten we daar over? Dat zijn thema’s die mij al langer bezig houden en waar ik, ook zonder gericht te zoeken, regelmatig mooie artikelen over aantref op het wereldwijde web. Zoals dit interview met een Finse schrijfster, Maria Turtschaninoff. Een uitgever liet het eerste deel van haar fantasy-reeks vertalen in het Engels. Finse critici reageerden over het algemeen positief, maar konden één element in haar verhaal moeilijk accepteren. De meeste personages in het boek zijn vrouw. Ze leven in redelijke harmonie met elkaar en vormen vriendschappen. Kan niet:

A journalist once accused me of creating an unrealistic environment, since the women have a harmonious co-existence on the island. There’s no backstabbing, can you imagine?! But I believe she is dead wrong. Women stab each other in the back when they are powerless. When the only way to climb, to gain control over your life or gain access to power you are otherwise denied, is to step on others. When everyone is equal, there is no need to do so.

Hear hear.

SF Museum lanceert tijdschrift met groot vrouwelijk aandeel

Het Amerikaanse Museum of Science Fiction versterkt met haar eerste nummer van The Journal of Science Fiction een welkome trend naar meer diversiteit. Het nieuwe blad bevat opvallend veel artikelen van vrouwelijke redacteuren. Ook de inhoud van de bijdragen richt zich deels op vrouwen en vrouwelijke personages in SF verhalen. Hulde!

journal of sf kaft eerste nummer 2016

illustratie op de kaft van het eerste nummer van het nieuwe Journal of Science Fiction

Het eerste nummer bevat bijdragen van Monica Louzon, Karma Waltonen en Amanda M Rudd. Daarmee komen drie van de vijf hoofdartikelen van de hand van een vrouw. Eén van die stukken, geschreven door Waltonen, richt zich de manier waarop SF schrijfsters het concept van ‘houden van De Ander’ gebruikten om seksuele taboes te slechten. Op die manier speelde het genre een rol in het veranderen van de cultuur – ten goede, met meer tolerantie voor alles wat buiten het strikte man-vrouw hetero klassieke gezinsmodel valt.

Het belangrijke aandeel van vrouwen in The Journal of Science Fiction past in de tijdgeest. De afgelopen jaren kwam er steeds meer kritiek op de dominantie van poortwachters in de SF – veelal blanke mannen met zeer specifieke opvattingen over wat goede SF is en welke kant het op moet met het genre. Tegelijkertijd met die aanzwellende kritiek op de status quo begonnen ook de pogingen, veelal van vrouwen, om de geschiedenis van SF in beeld te houden. Mensen hebben namelijk de neiging om het aandeel van vrouwen te vergeten en daar kwam terecht verzet tegen.

Anno nu kun je de situatie moeilijk ideaal noemen – zodra vrouwen zichtbaarder worden, zijn er mensen die zich bedreigd voelen en hard terugslaan. Maar niemand kan meer om de vrouwen heen. Onder andere de Engelse krant The Guardian schrijft dat jarenlang buffelen in de marge dit jaar waarschijnlijk gaat leiden tot belangrijke doorbraken op het gebied van diversiteit en inclusie. Hoera!

BONUS Inspiratie en leestips? Komen ze:

  • Een lijstje met dit jaar te verschijnen SF en fantasy romans van schrijfsters, waar lezers het meest naar uitkijken
  • Een podcast van The New Yorker. Onder de slechts licht ironische titel Zijn Vrouwen Mensen interviewt Jill Lepore Amelia Lester en David Haglund over de rol van vrouwen in de moderne SF
  • Weblog SF Mistressworks timmert nog steeds aan de weg, met besprekingen van het werk van vroege en moderne SF schrijfsters
  • Zelf blijf ik de boeken van Octavia Butler en N.K. Jemisin hardnekkig promoten 😉
  • En had u al gehoord van Karen Lord? Probeer haar boeken maar eens….

Enfin, veel leesplezier!