Category Archives: Boeken

Locus Awards zien vrouwen staan

De winnaars van Locus Awards zijn bekend, en schrijfsters deden het goed. Zowel de eer van de beste SF -als Fantasyroman ging naar een vrouw, net als het beste korte verhaal en het beste non-fictie werk. Alleen bij Young Adult, een genre waar schrijfsters domineren, kreeg vreemd genoeg geen enkele vrouw eer van haar werk. Hoe dan ook, zoek je een goed boek om je zomervakantie op te fleuren, dan leveren dit soort prijzen fijne tips op. Lees je mee?

Ann Leckie is hopelijk een beetje bekend bij fans van het SF genre. Ze schreef een trilogie rond een hoofdpersoon die eigenlijk een groot oorlog-ruimteschip was, maar het door omstandigheden moet doen met een menselijk lijf. Dit terwijl ze een interplanetair conflict moet beslechten. Haar werk is in het Nederlands vertaald, met titels als ‘Het Bewind van de Radch’. Ze won voor eerdere delen de Hugo Award. Voor Ancillary Mercy, het slotstuk, ontving ze nu de Locus voor beste SF roman.

Ook in het Fantasygenre konden schrijfsters op lof en eer rekenen. Naomi Novik won met Uprooted een Locus. Haar verhaal draait om een Pools aandoend gebied waar meisjes mee moeten doen aan een loterij. Wie ”wint” gaat het bos in om daar tien jaar bij een geheimzinnige tovenaar te verblijven. Actrice en producente Ellen DeGeneres heeft inmiddels de rechten gekocht en wil het verhaal verfilmen.

Kattenplaatjes, asjeblieft, komt uit de koker van Naomi Kritzer. Ze schreef een komisch kort verhaal over een kunstmatige intelligentie (A.I.) die mensen behulpzaam wil zijn op een geheel eigen manier. Lezers konden dat wel waarderen:

The narrative is absorbing. We’re drawn into their lives and feel the AI’s frustration when things don’t work as expected. This is also that rare bird, the completely positive story. I’m going to give it four and a half stars. […] An interesting question: Does humor ever win the Nebula? The Hugo?

In ieder geval wel de Locus.

Vrouwen deden het daarnaast ook goed bij de non-fictie boeken over het genre. Redactrices Alisa Krasnostein en Alexandra Pierce wonnen een Locus met de bundel ‘Brieven aan Triptree’. Het gaat zowel om ‘echte’ brieven, die diverse auteurs in hun tijd aan Triptree stuurden, als om fictieve brieven die huidige auteurs postuum aan haar opdragen. Bij de kunstboeken kreeg Julie Dillon een Locus, voor haar overzichtswerk Julie Dillon’s Imagined Realms, Book 2: Earth and Sky

Andere boeken haalden het net niet, maar kregen wel een nominatie. Zoals  Women of Wonder: Celebrating Women Creators of Fantastic Art, onder redactie van Cathy Fenner. Nancy Kress viel ook bijna in de prijzen, met een collectie van haar verhalen (The Best of Nancy Kress).

Bij de categorie Beste Fantasyroman waren, naast de winnares, ook alle genomineerden schrijfsters. Dat klopt met de verhoudingen in dit genre, waar vrouwen domineren. Elizabeth Bear kreeg net geen Locus voor haar boek Karen Memory. Evenals Elizabeth Hand met Wylding Hall, de door mij zeer bewonderde N.K. Jemisin met The Fifth Season en Aliette de Bodard met The House of Shattered Wings.

In de categorie Young Adult gebeurde opvallend genoeg iets anders. Hoewel dit genre, net als Fantasy, wordt gedomineerd door schrijfsters, won een man en kregen diverse andere mannen een nominatie. Dat leidde tot gefronste wenkbrauwen:

“YA, including YA fantasy, is a vastly female-dominated age category, but there’s a history of male authors being picked out for awards or heralded as champions of the age category,” Katz expanded on her argument to me via email. “Yet another all-male slate reinforces the message that an art form primarily practised by women and girls only becomes noteworthy when a man gets in on it.”

Wil je Fantasyschrijfsters lezen, kijk dan vooral even naar de lijst in dit artikel. Want er is genoeg.

Nieuwsronde: de goed nieuws editie

De moordpartij in Orlando. De moord op Jo Cox, een bevlogen politica uit Engeland. Sjongejonge. Als tegenwicht een schattig wollig kitten én een louter goed nieuws editie. Zodat we moed kunnen houden.

  • Canada maakt het volkslied gender neutraal. Tot voor kort zongen de inwoners van het land luidkeels “True patriot love in all thy sons command”. Waarmee de tekst zei dat vaderlandsliefde in zonen thuishoorde. Door de zin te veranderen in “all of us command” gaat de boodschap gelden voor iedereen, ook meisjes, vrouwen, transgenders enz.
  • Pap werkt buitenshuis voor geld. Mama staat in de keuken. Die jaren vijftig rolpatronen lijken onuitroeibaar en verpesten zelfs lesboekjes voor kleuters. Maar er is hoop. De provincie Vlaams-Brabant liet een leesboekje schrijven en tekenen, waarin alle rolpatronen op de schop gaan. Het boekje moet leerkrachten helpen om het gebruik van stereotiepe beelden over huishouden, de gezinssamenstelling en rollen in de samenleving te doorbreken.
  • GroenLinks wil actief bijdragen aan meer vrouwen in Nederlandse gemeenteraden. Daarom zet de partij een Buddyprogramma op. Tot eind 2016 kunnen geïnteresseerde vrouwen zich melden. GroenLinks koppelt hen vervolgens aan een zittend gemeenteraadslid. Zo kunnen vrouwen zelf ervaren wat gemeentepolitiek betekent, wat je moet kennen en kunnen als raadslid, en hun voordeel doen met tips en adviezen van mensen die dit werk al een tijdje verrichten.
  • De islamitische universiteit Darul Uloom Deoband, in de Indiase deelstaat Uttar Pradesh, heeft het bewust afdrijven van vrouwelijke foetussen illegaal en in strijd met de islam genoemd. Het instituut vaardigde een fatwa uit om dat standpunt te versterken. Hoognodig, want seksistische samenlevingen zetten vrouwen overal onder grote druk om vooral zonen te baren. Doe je dat niet, dan moet en zul je voor die wandaad boeten.
  • Mannen doen gemiddeld veel te weinig in het huishouden. Ze laten de suffe karweitjes zoals de was doen en de wc schrobben lekker over aan hun vrouw. En, vooruitgang: ze zien nu zelf ook in dat ze de handen vaker uit de mouwen mogen schudden. Als het gaat om Vlaamse mannen tenminste, want daar richtte VRT Nieuws zich op. Wie weet komt de maatschappelijke omslag nu op gang.
  • Wil je een film kijken en daarbij NIET overvallen worden door een mannelijke monocultuur? Vrees niet, de scenario database helpt je om films te vinden die hun vrouwelijke personages serieus nemen. Tik genre en gewenste genderverhouding in, en de database geeft je titels die in dat profiel passen. Ook leuk: neem een kijkje bij de Bechdel filmsite. Zoek op titel en de database toont precies of het verhaal in ieder geval twee vrouwelijke personages telt, die een naam hebben en over iets anders dan een man praten.
  • Erika Lust werkt aan een revolutie in de porno industrie. Het plezier van vrouwen moet veel meer voorop staan en de seks mag ook wel vrouwvriendelijker. Daarom maakt ze films met een radicaal andere stijl en toon dan mensen misschien gewend zijn.
  • Lees je graag? Zoek je inspiratie voor nieuwe titels van boeken ” die je gelezen moet hebben”? Engels geen bezwaar? (of zelf even checken of een titel al in het Nederlands is verschenen). Ja, ja, ja, dan geeft website The Writes of Woman je leeslijsten voor alle mensen. Vaak op thema, zoals de aflevering met Spaanstalige schrijfsters, humoristische romans of romans die een beter mens van je maken.

Nieuwsronde: stripdagen Haarlem, abortus en alternatieve geschiedenis

Opnieuw een mooi essay van de door mij zeer bewonderde Rebecca Solnit. Een vrouwelijke leider uit Malawi komt in actie tegen kinderhuwelijken. Slate magazine over de gewoonte van sommige mannen om vrouwen ongewenst te kussen in het openbaar of op podia. Vrouwen in de wetenschap: aanmoedigen is niet genoeg. Dat en nog veel meer in deze nieuwsronde.

stripdagen haarlem

  • Tijdens de Stripdagen in Haarlem organiseert tijdschrift Lover de expositie Drawing Modern Feminism. ”Feminisme [is] de inhoud en stripjournalistiek de vorm”, meldt het blad. Voorproefje zien? Klik hier.
  • Oorlog, helaas een dominant fenomeen op de planeet aarde. Website io9 verzamelde elf boeken over oorlog, de ervaringen van soldaten en militaire geschiedenis die je beslist moet lezen als je een goed beeld wil krijgen. Vier boeken behandelen expliciet de bijdragen van soldates en de rol van gender op het slagveld. Zo krijgen de Russische pilotes uit de tweede wereldoorlog erkenning.
  • Oorlog nu: Eén van de commandanten die ISIS bevechten is de Koerdische Rojda Felat. Op dit moment probeert ze de Syrische stad Raqqa te heroveren op de extremisten. Hoog tijd, want ISIS-medewerkers houden vrouwen als slavinnen en proberen ze via Facebook te verkopen. En dat is maar het topje van de ijsberg van wreedheden tegen vrouwen en de algemene marginalisering van vrouwen onder de strikte Sharia wetgeving. De val van ISIS kan niet snel genoeg gebeuren.
  • Rebecca Solnit hield een toespraak over journalistiek. Teveel media gaan voor  de gevestigde verhalen. Echte journalisten daarentegen hebben de moed om gevestigde patronen te doorbreken. Ze luisteren naar voorheen ongehoorde stemmen. Ze vertellen de verhalen die machtigen niet leuk vinden. Ze brengen wantoestanden aan het licht en maken het zodoende mogelijk om veranderingen te bewerkstelligen.
  • Een voorbeeld daarvan vormt de verslaggeving rondom mannen die vrouwen onverwachts kussen in het openbaar. Hun acties leverden tot nu toe applaus op. Cannes lijkt echter verandering te brengen in die status quo. Tijdschriften zoals Slate spreken opeens openlijk over de stille agressie van de ongewenste kus naar aanleiding van Lapo Elkann. Deze man misbruikte een prijsuitreiking in Cannes om actrice Umma Thurman op het podium met zijn speeksel te belagen. Hij vergat even dat de tijden veranderen.
  • De gemiddelde deskundige die op de Amerikaanse kabeltelevisie over abortus praat is man, blank, en een verkoper van ultrarechtse leugens om baas in eigen buik voor vrouwen af te schaffen. Dat blijkt uit een uitgebreid onderzoek van organisatie Media Matters. Onder andere Fox Nieuws en CNN leggen de rode loper uit voor dit type spreker.
  • Engelse vrouwen studeren inmiddels vaker dan mannen af in de zogenaamde ”harde” wetenschappen. Zodra ze aan het werk willen gaat het echter mis. Vrouwen stromen in grote getallen uit en sinds 2009 daalt het aantal wetenschappelijke publicaties van vrouwen. Ja, duh, zegt Jenny Gristock in een prachtig artikel voor The Guardian, ze lopen stuk op seksistische organisatiestructuren. En dan zwijgen we nog maar over seksueel geweld, structurele minachting en andere uitingen van vrouwenhaat.
  • Leve Theresa Kachindamoto, een Chief uit het Dedza district in Malawi. Zodra ze aan de macht kwam nam ze een wet aan die kindhuwelijken in haar gebied illegaal maakt. Ze zorgde ervoor dat vijftig zogenaamde ”onder-chiefs” dit verbod actief uitdragen en draaide bovendien 850 kindhuwelijken terug. Joop.nl noemt haar de held die Malawi nodig heeft.
  • Uh oh.. Antwerpen begint een campagne tegen seksuele intimidatie op straat. Top dat het stadsbestuur dat doet. Maar, vraagt blogster Amelie zich af, waarom reduceren de slogans vrouwen tot de dochter, partner, moeder van? Je zou niet van seksuele intimidatie af moeten zien omdat de vrouw in kwestie je zus had kunnen zijn, merkt Amelie terecht op, maar omdat ze een mens is, die niet zit te wachten op je straatintimidatie.
  • De Engelse omroep BBC beweerde in een uitzending dat alternatieve SF/Fantasy geschiedenisverhalen een mannendomein zijn. Fans van het genre geven de BBC graag bijscholing en doen een rondje schrijfsters die het verleden een andere wending gaven. Sophia McDougall (wat als het Romeinse Rijk gewoon voort zou bestaan?), Shannon Selin (wat als Napoleon had kunnen ontsnappen en naar de V.S. was gegaan?), Jo Walton (wat als Engeland zich mee had laten sleuren door het Nazisme? Wat als president Kennedy in 1963 zou zijn gesneuveld?) Enzovoorts.

Knack eert Anja Meulenbelt

Het Belgische magazine Knack eert Anja Meulenbelt. Veertig jaar geleden verscheen haar klassieker De Schaamte Voorbij. Om dat jubileum te vieren, herlazen Knack-redacteuren haar boek. Ja, sommige situaties doen inmiddels enigszins gedateerd aan – wat wil je, we leven inmiddels in 2016. Maar de kern van het boek is nog bijzonder actueel, ontdekten de journalisten. En biedt volop stof tot nadenken.

anja-meulenbelt-de-schaamte-voorbij

De Schaamte Voorbij geldt als een klassieker uit de tweede feministische golf. Anja Meulenbelt licht op haar eigen site toe dat ze het boek schreef, omdat ze nergens anders iets kon lezen over vrouwen zoals zijzelf. Een gewone vrouw, levend tussen traditie en moeizame emancipatie, in een woelige tijd, ‘op de top van een golf’. Ook merkt ze dat mensen haar boek nog steeds niet goed kunnen plaatsen. Is het een eg0-document? Een autobiografie? Bekentenisliteratuur? Een analyse van ‘het persoonlijke is politiek’?

Bij de verspreiding van het boek helpen sommige keuzes van uitgevers niet erg mee. Zo kwam er een vertaling in het Servisch. Leuk, maar, merkt Meulenbelt:

In Servië, waar het boek onlangs is uitgekomen, vond de feministische uitgeefster het een leuk idee om de foto van een kut, overgenomen uit het boek ‘Voor Onszelf’ als omslagillustratie te gebruiken. Dus nu ligt het boek nergens in de boekhandel en durft niemand het aan haar schoonmoeder cadeau te geven.

Kortom, De Schaamte Voorbij zorgt nog steeds voor reuring. Een dankbaar onderwerp voor de journalisten die het boek dit jaar lazen, soms voor het eerst. In de reeks artikelen die tot nu toe op Knack verschenen:

De vergelijking tussen de situatie in 1976 en die van nu levert vooral het inzicht op dat het feminisme een veelzijdige beweging is, en dat veel onderwerpen anno nu nog steeds akelig actueel zijn. Zo refereren verschillende Knack-redacteuren aan de twittercampagne #wijoverdrijven niet, naar aanleiding van het seksuele geweld waar Meulenbelt veertig jaar geleden over schreef.

Leuk dat Meulenbelt en haar werk op deze manier volop in de aandacht komen. Goed initiatief van Knack. En als je het boek niet hebt gelezen: gewoon doen. Ook als je jezelf geen feminisme vindt. Want feminisme is volgens Meulenbelt helemaal niet ingewikkeld. Eerlijk delen en niet slaan. Daar zou iedereen het mee eens kunnen zijn….

Zelf proefkonijn spelen levert onthutsende resultaten op

”Ja maar vrouwen publiceren gewoon minder!” Die uitroep klinkt regelmatig als onderzoek weer eens aantoont dat literaire bladen vooral mannen het werk van mannen laten recenseren. Maar wie verder kijkt, ziet al snel dat mannen een voorkeursbehandeling krijgen. Eest van uitgeverijen en daarna van SF- en fantasybladen. Dat blijkt uit een experiment van schrijfster Catherine Nichols en een telling van magazine Strange Horizons.

Catherine Nichols auteurCatherine Nichols

Nichols wilde weten wat er zou gebeuren als ze exact hetzelfde manuscript onder verschillende namen naar een uitgeverij zou sturen. In het ene geval zag een uitgeverij duidelijk een mannennaam. In het andere geval was de auteur duidelijk een vrouw. Wat bleek? Als vrouw kreeg ze uit vijftig inzendingen slechts twee reacties. Zodra ze haar naam veranderde in iets mannelijks, steeg dat aantal met een factor acht. Nichols concludeert: ,,My novel wasn’t the problem, it was me—Catherine.”

Twintig jaar na Francine Prose’s essay over schrijfsters lijkt er helaas nog niet veel te zijn verbeterd op het gebied van automatische bonuspunten voor mannen en onbewuste vooroordelen tegen vrouwen, concludeert Nichols. Ze maakt zich vooral zorgen over het effect hiervan op beginnende schrijfsters. Die zoeken hun weg en moeten hun eigen stem ontwikkelen. Wat als schrijfsters in die schemerzone stranden omdat ze ontmoedigende en oneerlijke reacties ontvangen, puur vanwege hun sekse?

Wat Nichols met haar persoonlijke experiment ondervond, blijkt ook uit wetenschappelijk verantwoorde onderzoeken naar discriminatie. Favoriet zijn studies waarbij groepen mensen identieke verhalen of CV’s voorgeschoteld krijgen. Alleen de naam wisselt. Prompt blijken mensen Jan veel beter te vinden dan Jane. Ze gunnen hem een hoger startsalaris dan haar. Enzovoorts.

strange-horizons

De verschillen in aandacht worden vaak weggeredeneerd met het aloude ‘ja, maar vrouwen schrijven ook minder’. Het verschil past echter niet bij de sekseverhoudingen bij publicaties. Neem SF. Magazine Strange Horizons becijferde dat mannen een aandeel van 55% hebben, tegen 45% titels op naam van een schrijfster. Kijk je vervolgens naar de media, dan zie je een verhouding van twee mannelijke op elke vrouwelijke auteur. De 55% van de romans vertaalt zich regelmatig in 80% van alle media aandacht.

Strange Horizons vond nog een ander veelbetekenend patroon. Kleine magazines, die af en toe verschijnen in kleine oplagen, weten redelijk gelijkwaardige genderverhoudingen te bereiken in hun kolommen. Maar dat evenwicht verdwijnt snel. Hoe meer gezag en status het blad heeft, hoe blanker en mannelijker de inhoud.

Wat een klein, niet gezaghebbend blad kan, namelijk een gelijkwaardige behandeling van schrijvers en schrijfsters, zouden de poortwachters van de cultuur ook kunnen. Niets staat meer aandacht voor schrijfsters in de weg, behalve vooroordelen. De schrijfsters zijn er. De romans zijn er. Nu moeten de poortwachters hen alleen nog willen toelaten tot de top.

Vrouwen geven vrouwen een plek in de geschiedenis

Leve historica Nancy Goldstone. Ze schreef een boeiend boek over Yolande van Aragon, heerseres, diplomate en hoogstwaarschijnlijk de grote vrouw achter Jeanne d’Arc. Ze zette vier zussen in het zonnetje, die als koninginnen een grote rol speelden in het 13e-eeuwse Europa. Goldstone onttrok ook de middeleeuwse koningin Joanna van Napels aan de vergetelheid. Op die manier is ze een voorbeeld van iemand die vrouwelijk leiderschap in ere hersteld, en vrouwen hun plek in de geschiedenis teruggeeft.

Geschiedenis roept bij de meeste mensen automatische beelden op van generaals en koningen die rijken besturen en oorlog voeren. Maar het wemelt van vrouwelijke leiders. Veel mensen weten dat niet. Desgevraagd komen ze misschien op de proppen met Nefertiti, die mooie vrouw, je-weet-wel, van die beeldjes, en dat is het dan. Maar er is zoveel meer. Ook al moet je soms moeite doen om hun verhalen te vinden, en zie je sporen van moedwillige censuur, tóch komen ze steeds meer naar voren.

Vrouwen spelen een belangrijke rol bij die toenemende zichtbaarheid van vrouwen in de geschiedenis. Goldstone past in het rijtje Johanna Naber, Gerda Lerner, Els Kloek, Jolande Withuis, en al die andere vrouwen die een of meer vrouwen als onderwerp van hun studies kozen.

Goldstone maakt inzichtelijk hoeveel moeite vrouwen moesten doen om zich te handhaven in de samenlevingen van hun tijd. Vaak kregen ze geen eer van hun werk. In het geval van Joanna besloot de Paus bijvoorbeeld om haar om hem moverende redenen te excommuniceren. Zodoende kreeg deze koningin na haar dood geen graf. Toch hield deze vrouw bij leven met grote moed haar land bij elkaar, redde de economie verschillende keren, en schiep een gunstig klimaat voor vrouwen om te studeren en bijvoorbeeld het beroep van arts uit te oefenen.

Een extra handicap vormde de noodzaak om als koningin een echtgenoot naast zich te hebben. Die echtgenoot moest onder andere het leger leiden:

Joanna, as Goldstone shows, was an accomplished politician and a resilient leader, dedicated to the advancement of her kingdom, but she could not lead an army to defend her territories. Instead, her marriage was used as a means of fending off the Hungarian threat – only to find that the uncertain status of a reigning queen’s husband served to precipitate the conflict to new heights.

Koningen hadden dit soort handicaps niet, en ze hoefden ook geen vooroordelen te overwinnen van het type ‘vrouw aan het stuur, bloed aan de muur’. Dat Joanna ondanks dit type beperkingen zo succesvol was als koningin, pleit extra voor haar. Fijn dat Goldstone haar verhaal aan de vergetelheid onttrok en lezers de kans geeft kennis te maken met deze en andere machtige vrouwen.

Angstige mannen krijgen nog steeds een groot podium

”Humoristische” boekjes over de seksen staan meestal achterin de boekhandel, of liggen in de uitverkoopbak, en maken lol over mannen, vrouwen, opa’s en oma’s. Het is een soort gelijkwaardig lol maken over elkaar. Prima. Maar dit gelijkwaardige evenwicht is sinds kort doorbroken. Opeens heeft een van die werkjes, de Nationale Vrouwenspotgids, televisieprogramma De Wereld Draait Door gehaald en de vierde plek in de Bestsellerlijst veroverd. En uiteraard gaat het om een boekje waarbij vrouwen het mikpunt zijn, niet mannen. Want die zijn opeens de bedreigde minderheid. Wat?!?

maxim-vrouwenspotgids-610

Deze man beweert dat hij van vrouwen houdt. Helaas spreken zowel zijn woorden als zijn gedrag dat tegen.

Normaal gesproken besteed ik geen aandacht aan uitgaven die passen in het genre humor rond de seksen. Het zijn boekjes waarbij alle stereotypen voorbij komen die je maar kunt bedenken – wie al in de cliché’s gelooft, krijgt aan alle kanten bevestiging. De ene titel is wat groffer dan de andere, maar voor de rest wordt alles en iedereen op de hak genomen.

De Vrouwenspotgids is echter een bijzonder geval. In tegenstelling tot wat er normaal gesproken gebeurt legt ‘schrijver’ Maxim Hartman expliciet een link met vrouwen die volgens hem te veel macht krijgen, en daarom bespot ‘moeten’ worden. Ten tweede krijgen de meeste boekjes geen grote media aandacht. In dit geval achter gaven DWDD en andere media Hartman een groot podium. Dat leidt tot een derde bijzonderheid: het boekje staat inmiddels in de bestsellerslijst. Plek vier in week 18 van dit jaar. Volgens mij ook nooit eerder vertoond met zo’n humorboekje over de seksen.

Vooral de manier waarop Hartman zijn grove spot goedpraat, vind ik zeer dubieus Lees even mee welke kronkels hij maakt om kwalificaties als het type ‘kille kut’ goed te praten:

Vrouwen in Nederland moeten belachelijk gemaakt worden. Ze worden te sterk. Alles wat te machtig wordt, moet onderuit gehaald worden om de balans te herstellen. Dit was mijn onderliggende drijfveer tijdens het schrijven van deze gids, waarin ik vrouwen spot en bespot. Niet vanuit angst of haat, maar juist uit liefde en bewondering. Ik moet echter wel voor mijn eigen zwakkere geslacht opkomen, want ik weiger mij te laten domineren.

Spot is een zeer specifieke uitdrukkingsvorm. Het gaat om een agressieve vorm van humor, die geassocieerd wordt met uitlachen, hoon, smaad, pestgedrag. Spot leidt tot spotlachen, oftewel grijnslachen of sneren.

Dat het gaat om hekelen blijkt ook uit Hartman’s woordkeuze. Naast de kille kut heb je de huppelkut en de rammelende eierstok, of de chaoot die het niet zo nauw neemt met de hygiëne, waardoor het ‘licht morsig’ is tussen haar benen. Op die manier reduceert Hartman vrouwen tot hun genitaliën, vaak uitgedrukt in het respectloze ‘kut’. En bedankt, Hartman, die hadden we nog niet eerder gehoord.

Hartman probeert al dit gesneer en gehoon te verzachten door te zeggen dat hij vrouwen uit liefde en bewondering bespot. Dit staat echter haaks op zijn uitroepen van het type vrouwen zijn te sterk, opkomen voor je eigen geslacht, je niet willen laten domineren. Dat zijn zinnen die voortvloeien uit angst. Je kunt niet beweren dat je iets uit liefde doet als je mensen uit angst onderuit wil halen. Hartman, wees gewoon eerlijk. Het gaat je om het geld. Of om bespotten. Of om uitdragen dat mannen meer aandacht moeten krijgen omdat ze het zo zwaar hebben. Wat dan ook. Maar kom niet aanzetten met dit hypocriete gedraai.

Gelukkig zien veel mensen in dat vrouwen onderuit halen niet te rijmen valt met bewondering tonen. Zo konden kijkers het optreden van Hartman bij DWDD niet waarderen, signaleert onder andere tijdschrift Linda. Naast de grove taal viel vooral zijn respectloze houding naar vrouwen op:

Ook zette Maxim zette twee vrouwen uit het publiek akelig voor schut door te vertellen wat voor types zij volgens hem zijn. Matthijs hielp Maxim daarbij, en ook dat werd niet gewaardeerd. Kortom: dit sloeg de plank even totaal mis.

Waarom krijgt zo’n angstige, vrouwenhatende man zo’n podium? Is het omdat hij televisieprogramma’s maakte en daardoor over de juiste connecties beschikt om media aandacht te regelen? Is het omdat programma’s zoals DWDD goede kijkcijfers willen halen en zodoende hun  toevlucht nemen tot mensen die lekker provoceren, maakt niet uit dat dit ten koste gaat van vrouwen? Uitgevers en BN-ers die denken te kunnen cashen op basis van mythes over bedreigde mannen? Wie het weet mag het zeggen.

Vast staat in ieder geval dat dit boekje nooit zoveel aandacht zou hebben gekregen als mannen het onderwerp van spot en hoon waren geweest, en de auteur een volstrekt onbekend iemand. Dan lag deze titel gewoon waar die hoort: tussen de andere nietszeggende humorboekjes, achterin de winkel of in de uitverkoopbak. Oh en vrouwen, als je man je dit boekje cadeau geeft weet je wat hij wil zeggen: ‘ik ben bang voor je en wil je klein maken’. Tijd voor een echtscheiding, zou ik zeggen. Wie wil met zo’n onvolwassen vent samen leven? Je verdient beter!

Kirkus Reviews maakt werk van diversiteit

Leve Kirkus Reviews! De redactieleden van dit culturele magazine beseften dat zij zelf een rol spelen bij het in stand houden van vooroordelen rondom ras en etniciteit. Daarom noemen de redacteuren sinds een half jaar expliciet welke achtergrond personages in kinderboeken hebben. Zodat de vanzelfsprekende aanname dat een personage blank is, tenzij anders vermeldt, doorbroken wordt. Jong geleerd is immers oud gedaan. Ideetje voor Nederlandse recensenten? Bij ons is diversiteit in kinderboeken namelijk ver te zoeken…

Kirkus Reviews

De redacteuren van Kirkus Reviews kwamen tot hun besluit op basis van cijfers. De Universiteit van Wisconsin ontving vorig jaar 3,400 kinderboeken. Slechts 501 verhalen bevatten personages met een niet-blanke achtergrond. In slechts 355 gevallen had de auteur zelf een niet-blanke achtergrond. Voor de rest schreven lelieblanke auteurs over lelieblanke kinderen, en in een cultuur die blank als norm neemt problematiseerde niemand deze situatie.

Kirkus besloot deze automatismen te doorbreken. Redacteuren besteden tegenwoordig expliciet aandacht aan de huidkleur van personages. Doel is om het bewustzijn rondom diversiteit te bevorderen en ouders, opvoeders en docenten meer mogelijkheden te geven hun kinderen te voorzien van boeken die hun eigen leven reflecteren.

Redacteur Vicky Smith schrijft in een redactioneel commentaar dat sommige mensen met schrik of argwaan reageren op dit nieuwe beleid:

A number of publishers have contacted me privately in varying degrees of dismay and/or anger. One of my newest reviewers of color protested energetically, saying that unless race is a factor in the story, “there is no reason at all to mention race in a review.” And one of our readers expressed the concern that “a title may receive a sub-par review if it does not feature minority characters even if it is an exceptional book in all other aspects.”

Maar het probleem is: als ras geen factor mag zijn, ligt de weg weer wijd open voor de ”ras = blank tenzij anders genoemd”-vooroordelen. Totdat een zwart personage in een kinderboek een gewoon zwart kindje mag zijn, blijft het nodig om je bewust te zijn van wat je doet. Zoals Smith samenvat:

There’s the fact that both my reviewers and I are almost all, as one of my black reviewers said, “socialized to see white as the default”—it’s hard to train yourself to notice, much less write consciously about it.

Daarom hulde dat de redactie van Kirkus deze stap zet.

Oh en voor de Nederlandse situatie: Of het nou gaat om Literatuur met de grote L, of jeugdliteratuur: ook bij ons overheerst de norm van blanke mannelijke hoofdpersonen. Jaren vijftig rolpatronen tussen de seksen zijn helaas springlevend en personages met een getinte huidkleur moet je met een lantaarntje zoeken. Dit geldt in versterkte mate voor kinderboeken die in de prijzen vallen, zoals Griffelboeken.

Kortom, ook Nederlandse kinderboeken geven blijk van een groot gebrek aan representativiteit, zoals onder andere hooglerares Maaike Meijer twintig jaar geleden al aantoonde. Hoog tijd dat iedereen die werkzaam is in het Nederlandse boekenvak, inclusief recensenten en literaire media, diversiteit serieus gaan nemen. Misschien kunnen ze het voorbeeld van Kirkus volgen….?

Trouw scoort goed bij Lekker Tellen

Wat leuk! De VIDA telling, die het aantal Engelstalige recensentes en gerecenseerde boeken van schrijfsters telt, heeft een Nederlandse tak gekregen. De Lezeres des Vaderlands houdt al ruim drie maanden de m/v verhouding bij in acht literaire katernen. De meeste media laten schrijfsters opvallend vaak links liggen. Maar Nederland beschikt over één lichtpuntje: Dagblad Trouw. Alleen daar weet de redactie vrouwen gelijkwaardig aan het woord te laten.

VPRO gids laat boeken van vrouwen links liggen

Na veertien weken tellen constateert de Lezeres des Vaderlands dat het aandeel van de vrouwelijke stem blijft steken op gemiddeld 27%. De boekenbijlagen van onder andere NRC, Parool, Volkskrant, Groene Amsterdammer, De Morgen en De Standaard weten recensentes en schrijfsters nauwelijks te vinden. Regelmatig blijven de boekenkaternen verstoken van een vrouwelijk aandeel.

Komen vrouwen al aan bod, dan staan hun boeken verdacht vaak in de kleinere stukken en in de signalementen-rubriekjes. Dichteressen, kinderboekenschrijfsters en auteurs van erotica krijgen het snelst aandacht, signaleert de Lezeres des Vaderlands. Serieuze Literatuur komt van mannen – een beeld dat het Nederlandse onderwijssysteem overigens graag in stand houdt.

De Lezeres des Vaderlands maakt met haar tellingen een bekend patroon opnieuw zichtbaar.  In 2012 turfde ik schrijfsters die aan bod kwamen in de boekenrubriek van de VPRO gids. Eindresultaat: in de nummers 1,2,3,4,5,6,7,9,10,11, 12, 13 en 14 bleef de teller steken op zeven schrijfsters op een totaal van 39 besproken boeken. Het hoofdportret van de rubriek, een langere reportage met een grote foto, betrof in tien van de twaalf gevallen het werk van de mannelijke auteurs.

Tijdschrift Opzij besteedde in 2013 aandacht aan de genderverhoudingen in boekenkaternen. Ook bij die steekproef bleef het aandeel vrouwen op 27% steken. Net als de Lezeres volgde Opzij kranten als NRC en De Volkskrant. We praten dus over een hardnekkige vorm van discriminatie, en redacties die hun leven niet beteren.

De Lezeres des Vaderlands besteedt, naast tellen en nagaan of schrijfsters in een klein of groot stuk aandacht krijgen, ook aandacht aan de teksten van de recensies. Uit die analyses blijkt dat de acht boekenkaternen (on)bewust seksistisch taalgebruik hanteren. Zoals de Groene Amsterdammer:

boeken zijn ‘mooi en jongensachtig’ geschreven en ‘jongensachtig proza’ is ‘zo levendig, vrolijk, energiek’, terwijl literatuur negatief wordt besproken met woorden als ‘keukenmeidencliché’s’. De ondertitel van het artikel impliceert bovendien dat de scholier van vandaag te vergelijken is met ‘een meisje dat niet kan aarden’.

Mannelijk = goed, vrouwelijk = minderwaardig. En dat anno 2016.

Waarschijnlijk laten redacteuren zich onbewust beïnvloeden door de inhoud van de door hen gelezen boeken. Uit een andere telling, namelijk van personages uit de 170 romans van de groslijst van de Libris Literatuurprijs 2013, blijkt dat mannen op allerlei manieren domineren. De groslijst bestaat voor tweederde uit romans van mannelijke auteurs. Vrouwelijke personages komen volstrekt eenzijdig in beeld. Ze zijn huisvrouw, studente of hoer. Daar kunnen wij lezeressen het mee doen in de Nederlandse literatuur. Dank jullie wel, mannelijke auteurs!

Maar dan Trouw. Hoe achterlijk andere redacties zich ook opstellen, Trouw haalt week na week schijnbaar moeiteloos een bijna gelijkwaardige m/v verhouding. Tot grote vreugde van de Lezeres des Vaderlands:

Gelukkig blijft Trouw – nomen est omen – deze week een rolmodel voor een goed huwelijk, met evenveel recensies door vrouwen als door mannen. Bij de auteurs van de besproken boeken is de verhouding 44% vrouw om 56% man: iets minder dan vorig week, maar vergeleken met andere kranten en tijdschriften nog steeds een zonnig resultaat.

En:

Fijn ook dat er bij de signalementen eens meer boeken staan van vrouwen dan van mannen – dat kan dus gewoon, Volkskrantredacteuren!

En:

Het reeds ingezette patroon zet stug door, wat betekent dat een gebrek aan vrouwen zich steeds helderder aftekent. Maar ook wordt steeds duidelijker dat er één bijlage is die positief uitsteekt boven het gortdroge maaiveld van mannen van middelbare leeftijd. […] Trouw komt keer op keer uit de bus als de boekenbijlage die het meeste aandacht aan vrouwen besteedt en vrouwen het meeste ruimte geeft voor kritische bijdragen. Daarom krijgt Trouw van mij deze week een Gouden Leesbril.

De andere redacties moeten zich schamen. Vrouwen schrijven, denken, publiceren. Als redacties dat werk negeren, schaden ze de kwaliteit van hun krant of tijdschrift, en schaden ze de belangen van hun lezers. Die mist dan namelijk goede boeken en interessante opinies. Hulde voor het goede voorbeeld van de Trouw-redactie, die wél begrijpt hoe het zit met kwaliteit en diversiteit.

”Herland” krijgt prachtige herdruk

De satirische roman Herland, van schrijfster en feministe Charlotte Perkins Gilman, kreeg een prachtige herdruk in de Future serie van uitgeverij Vintage. Niet alleen kan iedereen dit verhaal uit 1915 nu weer overal aanschaffen, de kaft is ook nog eens geniaal ontworpen. Ieder boek bevat een doorzichtige kaart met lijntjes. Als je dat kaartje op de illustratie op de kaft legt en heen en weer beweegt, beweegt ook het plaatje.

9781784871024

Van de negen tot nu toe gepubliceerde romans in de reeks Vintage Future zijn er twee van vrouwelijke auteurs. Naast Herland kreeg ook The Handmaid’s Tale van Margaret Atwood deze spectaculaire herdruk. Wie het plastic kaartje over de kaft schuift ziet een vrouwelijke figuur uit een rood vlak stappen. Volgens de uitgever staat dit symbool voor hoofdpersoon Offred, die zichzelf losrukt uit een onderdrukkend systeem.

Bij Herland kozen de ontwerpers voor de vormen van bloemen en planten uit de Amazone, die samen een harmonieus geheel vormen. Ook dit past bij het verhaal: drie mannelijke wetenschappers ontdekken tijdens een expeditie een samenleving met louter vrouwen. Dat kan niet, denken de heren. Het is een beschaafde samenleving, dus er móeten mannen zijn die de scepter zwaaien.

Met die opzet stak Perkins de draak met allerlei rolpatronen en stereotiepe denkbeelden over ‘de’ man en ‘de’ vrouw. Zestig jaar na dato zijn veel fenomenen die ze op de hak neemt nog akelig actueel, signaleert Lindy West in de Engelse krant The Guardian. Zoals de houding van de drie mannelijke hoofdpersonen:

they feel fresh and relevant enough to populate any sarcastic modern-day feminist blog post. Terry is all puffed-up sexual entitlement; Jeff oozes chivalric “nice guy” condescension; and Van is your bog-standard faux-innocent demanding to be educated. These are tropes that I still see actual human men falling into now, 100 years later, in my social media feeds and in my physical life

Of neem Jillian Mae McKeown, die Herland zo naar 2015 (of 2016) kan vertalen:

The issues that strike me the most are the ones concerning gender assumptions and relationships between masculine and feminine personalities.  […] Unlike in Herland, women and men in our “bisexual” culture grow up with these labels assigned to us. Given this, when women and men act like People instead of feminine women or masculine men and make the conscious choice to identify as one or the other, they are truly exercising a feminism and to quote the movie Frida, “is truly revolutionary.”

In ons land, waar de stereotypering al begint met blauwe babykleertjes met ‘stoer’ erop en roze babykleertjes met ‘lief’, kunnen we niet snel genoeg beginnen om Herland te herlezen en ouderwetse rolpatronen te ontmantelen. Hoe hoognodig dat is bewijst onder andere het seksisme museum van journaliste Ascha ten Broeke.

Uitgevers vertalen vooral werk van mannen

…En nog meer boeken, na dat geschiedenisfeestje van eergisteren. De VPRO gids staat van 19 tot en met 25 maart in het teken van Frankrijk. Eén van de artikelen gaat over literatuur. Vraag mensen een Franse auteur te noemen en de meesten komen niet verder dan Houellebecq, constateert de gids. Gelukkig verschijnen dit voorjaar negen romans in vertaling. Van een Laurent, Adrien, Gregoire, Nicolas, Fred, Partick, Mathias, Eric, en een Joël. Allemaal mannen. Waar zijn de vrouwen? Die ontbreken meestal in vertaling, en dat blijkt een internationaal fenomeen.

female-_reader

Wie zich in vertalingen verdiept, stuit keer op keer op dezelfde scheve verhouding. Vrijwilligers legden databases aan voor de situatie in de V.S. Het blijkt dat Amerikaanse uitgeverijen tussen 2008 and 2014 in totaal 2,471 roman lieten vertalen. Slechts in 26.6% van de gevallen betrof het een roman van een vrouw. Bij poëzie stijgt het percentage licht, naar bijna 30%. In 2015 leverde een nieuwe telling 31% vertaalde schrijfsters op.

In Engeland is de situatie niet veel beter. Ook hier ontbraken cijfers en sloegen vrijwilligers zelf aan het tellen. Vertaalster Alison Anderson kwam tot percentages die schommelden tussen de 25 en 35%. Uit de publicatielijsten van Ierse en Britse uitgeverijen destilleerden andere vrijwilligers, afhankelijk van het jaar, een verhouding van 24% tot 27% vertaalde schrijfsters – dus circa driekwart vertaalde schrijvers/mannen.

Nederlandse cijfers? Ik had geen tijd om publicatielijsten door te vlooien. Het zou me echter verbazen als Nederland afwijkt van deze situatie. Alle tekenen wijzen juist op een conservatiever dan gemiddeld klimaat. Naast het Franse mannenlijstje uit de VPROgids blijken ook andere steekproeven mannelijke dominantie op te leveren. Zo schreef Jan Paul Hinrichs in 2012 over Baltische literatuur, vertaald in het Nederlands. Het wemelt van de mannelijke auteurs in zijn overzicht. Bij een overzicht van Spaanse literatuur, vertaald in het Nederlands, moet je flink naar beneden scrollen om bij de eerste schrijfster te komen. Ook een greep uit vertaalde Amerikaanse fictie, najaar 2015, levert vooral vertalingen van romans van mannelijke auteurs op.

De mensen die zich zorgen maken om deze scheve verhouding, wijzen er allemaal op dat de Europese cultuur het begrip ‘literatuur’ automatisch omzet naar het beeld van een blanke man met pijp, gefotografeerd voor een boekenkast. Die beeldvorming leidt ertoe dat werk van mannen herkenbaarder is dan dat vrouwen. Onder andere Deborah Smith, vertaalster van Koreaanse romans, signaleert dat uitgevers verhalen van mannen zien als universeel: auteur = man = mannelijke auteur schrijft over de thema’s die er toe doen = universeel, algemeen, voor iedereen geldend:

When a UK publisher is asked what they look for in a book, one of the most depressingly common answers is “universal themes”; such as a Norwegian man chopping wood, or a university professor having a midlife crisis.

Daarnaast domineren mannen de literaire media. De overwegend mannelijke recensenten schrijven vooral over romans van mannen. De VIDA telling vestigt daar al een aantal jaren de aandacht op. Hierdoor komen discussies op gang. Welke boeken vinden we met ons allen belangrijk? Wie horen we? Wie krijgen nauwelijks aandacht? En wat doen we als dat verschil langs genderlijnen loopt?

Alleen door vooroordelen aan te pakken en werk van vrouwen actief naar voren te schuiven, kun je dit soort seksistische automatismen doorbreken, stelt Smith (en velen met haar.) Behalve bewustwording helpen ook concrete acties. Smith besloot bijvoorbeeld een eigen uitgeverij op te richten, om 50-50% werk van mannelijke en vrouwelijke auteurs in het Engels te vertalen. Andere mensen promoten vertaalde romans van vrouwen via hun blogs, websites en andere mediakanalen.

In Nederland beschikten we een tijdje over uitgeverij Artemis, waar vertaalde romans van schrijfsters volop aan bod kwamen. Deze imprint verdween in één ”merk’, Ambo/Anthos, maar nog steeds telt deze uitgeverij relatief veel werk van buitenlandse schrijfsters. Diversiteit komt ook vanuit De Geus/Novib. Van dat soort initiatieven moeten we het hebben. Dat en het enthousiasme van lezers die elkaar op mooie boeken van vrouwelijke auteurs wijzen.

BONUS: vergeten schrijfsters, en de feministen (Joanna Russ!)musea, en professoren die hun werk aan de vergetelheid ontrukten. In Nederland, en in andere landen. Mooie artikelen achter iedere link in deze twee zinnen 😉 Enjoy…

Geschiedenis is een feestje van en voor mannen

Geschiedenis? Een genre van mannen, voor mannen, over mannen. Dat beeld rijst op uit een onderzoek van magazine Slate. Het blad bekeek 614 boeken van tachtig Amerikaanse uitgeverijen, gepubliceerd in 2015, en merkte dat de auteur in 75,8% van de gevallen tot de mannelijke sekse behoorde. In het geval van biografieën schrijven deze mannen zelden over het leven van een vrouw. Slechts 6% deed dat. Aandacht voor vrouwen komt vooral van andere vrouwen….

gender_discrimination_resized

Dagblad The Guardian signaleert dat de situatie in Engeland net zo scheef zit. De top vijftig van best verkochte geschiedenisboeken bestaat uit 46 mannen en slechts vier vrouwen. Publicatielijsten uit 2015 kondigen 57 boeken aan. Slechts dertien uitgaven zijn geschreven door een vrouw.

Dit heeft gevolgen voor het beeld van de geschiedenis. De mannen die over mannen schrijven concentreren zich op ‘mannelijke’ terreinen zoals sport, koningen, oorlogen en nog meer oorlogen. De schaarse vrouwelijke auteurs hebben de neiging zich te richten op als ‘vrouwelijk’ gecodeerde terreinen. Bij de biografieën zie je een inhaalslag: bijna zeventig procent van de biografes kiest een vrouwenleven als onderwerp, omdat veel interessante verhalen zo lang ongehoord bleven.

Goede cijfers over de situatie in Nederland heb ik niet gevonden – kan aan mijn zoekmethoden liggen, dus als iemand de link heeft naar een goed onderbouwde cijfermatige analyse zou ik zeggen: mail! Een lijst van zeventig geschiedenisboeken van het Historisch Nieuwsblad wemelt in ieder geval van de boeken van mannen. Tussen alle Jannen en Joosten en Maartens is het flink zoeken naar een Hella S. Haasse of Els Kloek.

Ook duikt in Nederland hetzelfde patroon op als in Engeland en de V.S. Mannen schrijven niet vaak over vrouwen. Als een geschiedenisboek vrouwen een prominente plek geeft, is de auteur meestal een vrouw. Els Kloek stond bijvoorbeeld aan het hoofd van 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Bij biografieën over mannenlevens is de auteur meestal een man. Biografieën over vrouwen komen meestal uit de koker van een schrijfster. Zie de boeken over danseres Olga de Haas, feministe Joke Smit, Koningin Juliana, enzovoorts.

Hoe komt dat? Veel mensen uit het boekenvak reageerden op deze totaal scheve balans, zoals in kaart gebracht door Slate en The Guardian. Een van de verklaringen luidt dat de markt zich richt op feestdagen zoals Kerstmis. Uitgeverijen publiceren rond die tijd boeken die mensen cadeau kunnen geven aan pap, opa of een ander mannelijk familielid. Met dat idee in het achterhoofd neigt de onderwerpskeuze vanzelf naar thema’s die mannen geacht worden interessant te vinden, zoals oorlogen en biografieën over leiders.

Daarnaast speelt de link met media zoals de televisie een rol. Het zijn voornamelijk blanke mannen die een geschiedenisserie in de wacht slepen en afleveringen lang over een bepaald onderwerp mogen praten. Dit bevordert vervolgens de verkoop van hun geschiedenisboeken, waarna deze mannen een groter podium hebben om van hun volgende boek een bestseller te maken. Zo krijg je vanzelf een elitegroep die de toon zet – en die toon is mannelijk gecodeerd.

Uitgeefster Lara Heimert wil ook naar de bredere sociologische context kijken:

“We have a real problem in publishing, but it’s not just a publishing problem,” Heimert wrote. “What is it about the way we educate our children that channels women toward literature departments and men toward history and politics departments? What are our assumptions—and by ‘our’ I mean publishers, booksellers, book reviewers &c—that lead us to publish history books for Father’s Day and fiction and memoir for Mother’s Day? Are these based on data or merely stereotypes?

Kortom, we hebben nog een lange weg te gaan…..

Nigeriaanse vrouwen boeken succes met romantische verhalen

Geweldig! In het Noordelijke deel van Nigeria blijken vrouwen zeer succesvol romantische boeken te schrijven en te publiceren. Een gemiddelde eerste druk heeft een oplage van 10.000 stuks. De vrouwen verdienen een aardig inkomen met de verkoop. En veranderen het culturele landschap in hun regio, door over seks te schrijven en sociale problemen in hun land aan te stippen in de verhalen.

romance-literature-written-by-women-in-nigeria-file-photo-AP-640x480

Voor de vrouwen zelf is het niks nieuws dat ze romantische verhalen schrijven en uitgeven. Het is zoals Columbus: die ontdekte alleen iets omdat de ”nieuwe wereld” bij de Spaanse en Portugese koningen onbekend was. Zo ook hier: voor de ”westerse” wereld of ”Engelstalige media” is het nieuws dat vrouwen dit doen. De Columbus van dienst is fotografe Glenna Gordon. Ze kwam de schrijfsters op het spoor tijdens een project rondom huwelijksrituelen in het noorden van Nigeria.

Er ging een wereld voor Gordon open toen ze in gesprek raakte met de schrijfsters. Een aantal van hen wilde anoniem blijven. Vaak uit schaamte of uit angst voor represailles van conservatieve groeperingen. Anderen toonden echter geen schroom. Ze spraken met Gordon over hun werk en lieten zichzelf portretteren. Het leverde prachtige beelden op van trotse vrouwen die een gevoel van eigenwaarde ontwikkelden en doen wat ze leuk vinden.

De activiteiten van de Nigeriaanse auteurs zette Gordon ook aan het denken over haar ideeën rondom feminisme en Islamitische samenlevingen:

“The fact that I went there and met women making money and writing books and being totally feisty and self confident, that alone shattered my image of what women look like in our image of a repressive Muslim society. … Maybe it’s a Muslim society where people are happy with the boundaries that exist between genders and happy for the roles they have in their homes. A lot of what I learned when working on this is that none of this looks like to me what I think feminism looks like but maybe I need to change what I think feminism looks like.”

Hear hear ;)

BONUS Voor meer artikelen over feminisme, romantische boeken en ”niets is zoals je denkt dat het is”-inzichten: Wetenschapster Linda Duits over de status en de functies van het genre – met de eye-opener dat lezeressen dit type roman onder andere gebruiken om hun horizon te verbreden en iets bij te leren. Schrijfster Charlotte Lamb over het genre: ‘In feite is het feministische kunst”. Iets waar magazine Bustle, website Radical Notion en Frans van der Roest en Mayo de Vries zich bij aansluiten – de verhalen zitten beter in elkaar dan je zou vermoeden en tonen een zeer positief vrouwbeeld. Een auteur merkte zelfs dat het schrijven van een romantisch boek een scherpere feministe van haar maakte. Tot slot: website Smart Bitches, Trashy Books houdt alle nieuwe publicaties bij (Engelstalig). En Nederland heeft onder andere romantischeboeken.nl.

Zomaar een inzicht over vrouwen en verhalen

Welke verhalen vertellen we? Wat willen we zien en wat niet? Wie komt aan het woord, wie kijkt toe of ontbreekt? En hoe praten we daar over? Dat zijn thema’s die mij al langer bezig houden en waar ik, ook zonder gericht te zoeken, regelmatig mooie artikelen over aantref op het wereldwijde web. Zoals dit interview met een Finse schrijfster, Maria Turtschaninoff. Een uitgever liet het eerste deel van haar fantasy-reeks vertalen in het Engels. Finse critici reageerden over het algemeen positief, maar konden één element in haar verhaal moeilijk accepteren. De meeste personages in het boek zijn vrouw. Ze leven in redelijke harmonie met elkaar en vormen vriendschappen. Kan niet:

A journalist once accused me of creating an unrealistic environment, since the women have a harmonious co-existence on the island. There’s no backstabbing, can you imagine?! But I believe she is dead wrong. Women stab each other in the back when they are powerless. When the only way to climb, to gain control over your life or gain access to power you are otherwise denied, is to step on others. When everyone is equal, there is no need to do so.

Hear hear.

SF Museum lanceert tijdschrift met groot vrouwelijk aandeel

Het Amerikaanse Museum of Science Fiction versterkt met haar eerste nummer van The Journal of Science Fiction een welkome trend naar meer diversiteit. Het nieuwe blad bevat opvallend veel artikelen van vrouwelijke redacteuren. Ook de inhoud van de bijdragen richt zich deels op vrouwen en vrouwelijke personages in SF verhalen. Hulde!

journal of sf kaft eerste nummer 2016

illustratie op de kaft van het eerste nummer van het nieuwe Journal of Science Fiction

Het eerste nummer bevat bijdragen van Monica Louzon, Karma Waltonen en Amanda M Rudd. Daarmee komen drie van de vijf hoofdartikelen van de hand van een vrouw. Eén van die stukken, geschreven door Waltonen, richt zich de manier waarop SF schrijfsters het concept van ‘houden van De Ander’ gebruikten om seksuele taboes te slechten. Op die manier speelde het genre een rol in het veranderen van de cultuur – ten goede, met meer tolerantie voor alles wat buiten het strikte man-vrouw hetero klassieke gezinsmodel valt.

Het belangrijke aandeel van vrouwen in The Journal of Science Fiction past in de tijdgeest. De afgelopen jaren kwam er steeds meer kritiek op de dominantie van poortwachters in de SF – veelal blanke mannen met zeer specifieke opvattingen over wat goede SF is en welke kant het op moet met het genre. Tegelijkertijd met die aanzwellende kritiek op de status quo begonnen ook de pogingen, veelal van vrouwen, om de geschiedenis van SF in beeld te houden. Mensen hebben namelijk de neiging om het aandeel van vrouwen te vergeten en daar kwam terecht verzet tegen.

Anno nu kun je de situatie moeilijk ideaal noemen – zodra vrouwen zichtbaarder worden, zijn er mensen die zich bedreigd voelen en hard terugslaan. Maar niemand kan meer om de vrouwen heen. Onder andere de Engelse krant The Guardian schrijft dat jarenlang buffelen in de marge dit jaar waarschijnlijk gaat leiden tot belangrijke doorbraken op het gebied van diversiteit en inclusie. Hoera!

BONUS Inspiratie en leestips? Komen ze:

  • Een lijstje met dit jaar te verschijnen SF en fantasy romans van schrijfsters, waar lezers het meest naar uitkijken
  • Een podcast van The New Yorker. Onder de slechts licht ironische titel Zijn Vrouwen Mensen interviewt Jill Lepore Amelia Lester en David Haglund over de rol van vrouwen in de moderne SF
  • Weblog SF Mistressworks timmert nog steeds aan de weg, met besprekingen van het werk van vroege en moderne SF schrijfsters
  • Zelf blijf ik de boeken van Octavia Butler en N.K. Jemisin hardnekkig promoten 😉
  • En had u al gehoord van Karen Lord? Probeer haar boeken maar eens….

Enfin, veel leesplezier!

 

Nieuw boek: Seksisme, nee, we overdrijven niet

De feministische beweging in België is divers én actief. Die activiteit uit zich, naast allerlei campagnes en protesten, ook in de publicatie van boeken. De meest recente toevoeging: ”Seksisme – nee, we overdrijven niet‘, van journaliste Cathérine Ongenae.

9789463100373-810x1200

 

Ongenae werkt onder andere voor Knack. Dat blad schrijft: ”Het boek is deels een reactie op De Morgen-columnist Marc Didden, die in een blog had geschreven dat vrouwen die op straat seksueel worden geïntimideerd overdrijven en dat ze de reacties in veel gevallen zelf uitlokken”.

Een gouwe ouwe, die mensen vaak van stal halen om bestaande situaties voort te laten bestaan en lastige discussies te vermijden. Lekker makkelijk. Er is geen probleem, dat zogenaamde probleem bestaat alleen tussen de oortjes van zeurpieten die zelf schuldig zijn aan de situatie. Dan kan iedereen daarna de schouders ophalen en vrouwen aan de kant schuiven als ze weer eens aan komen zetten met vervelende feiten en irritante ervaringen.

Keer op keer blijkt echter dat vrouwen pijnlijk aanbotsen tegen diep in de samenleving verankerde seksistische structuren. Het gaat dan niet meer zozeer om ge- en verboden van het type vrouwen mogen dit en dat niet. Nee, seksisme doet z’n afbrekende werk tegenwoordig vaak via de weg van de dood door duizend kleine sneetjes. Onbewuste patronen met de status van automatische vanzelfsprekendheid, gevoed door ondergronds voortwoekerende vooroordelen tegen vrouwen en voorkeuren voor mannen. Van speelgoedfolder tot zwangerschapsdiscriminatie, het maakt allemaal deel uit van een wereldbeeld waarin vrouwen gereduceerd worden tot wat wij van deze sekse verwachten.

”Seksisme – nee, we overdrijven niet” behandelt de effecten van zo’n marginaliserend beeld van vrouwen onder andere aan de hand van de situatie bij universiteiten. Website Athena’s Angels documenteert de Nederlandse situatie, waar je veel ervaringen tegen komt die ook zo uit de Belgische praktijk kunnen komen. Door mannen gedomineerde bolwerken sloegen daar, net als in Nederland, een hele generatie vrouwen over bij benoemingen, omdat de selectiecommissies mannen nou eenmaal beter vonden. Vandaar dat het boek een urgente toon heeft. Nu, op dit moment, zetten wij vrouwen aan de kant. En daar worden we met ons allen niet beter van.

Longread: schrijven voor blanke mannen

Schrijfster Claire Vaye Watkins zorgde voor oproer op internet met haar longread On Pandering (over ‘in de watten leggen’). Ze stelt dat de samenleving zich naar mannen voegt. Hun behoeftes tellen, hun smaak verdient navolging, hun verhalen krijgen alle aandacht. Met grote gevolgen. Extern, in de mores van de literaire wereld (zie verderop in dit stuk bij Goldfinching), maar ook intern/psychologisch, in de innerlijke wereld van auteurs.

bg-banner-essay-by-watkins

Als schrijfster ziet Watkins taal en de verhalen die we elkaar vertellen als dé uitdrukkingsvorm voor de symbolische marginalisering van vrouwen. Eerst laat je vrouwen in je wereldbeeld en in je taalgebruik verdwijnen. Je  ziet ze alleen nog in termen van ‘hoe nuttig was ze voor mij, de man’. Vervolgens maakt dat de weg vrij om vrouwen niet alleen symbolisch, maar ook in de praktijk tot een gebruiksvoorwerp te reduceren. Watkins:

Humans are wide, open vessels, capable of almost anything—if you read you know this—but you cannot beat the mother of your children, or rape your childhood friend while she’s unconscious, or walk up to a sorority outside Santa Barbara and start shooting without first convincing yourself and allowing our culture to convince you that those women are less than human. I know that’s an intense analogy. I intend it to be. […]Sexist dismissal of women as artists and the assumption of sexual entitlement over them that is necessary to make something like rape okay in our culture—and it very much is okay in our culture—are not separated by vast chasms of principles.

Zoals Virginia Woolf de ‘engel in huis’ wilde doden, wil Watkins af van dit patriarchale wereldbeeld in haar hoofd – en de hoofden van andere vrouwen.

Hoe weet je dat je een ‘engel in huis’ in je hoofd hebt zitten? Watkins kwam haar innerlijke neiging, om vanaf de zijlijn mannen te bewonderen en de mannelijke smaak te bedienen, op het spoor via haar verhalen. Ze ging mee in de onuitgesproken regel dat mannen de poortwachters van kwaliteit zijn, en dat ze zich in haar literaire productie moest voegen naar hun normen, waarden en smaak. Het kostte haar heel wat pijn en moeite om erachter te komen wat haar eigen stem was.

Dit deel van het essay kan op veel herkenning rekenen. Marie Philips van The Pool noemt de Hemmingway-generator als een voorbeeld van de dominantie van blanke mannen in de literatuur. De app verandert je tekst zodat het dichter in de buurt komt van Hemmingway’s teksten. Philips:

When it was released, I thought it was a joke, but no. There are people willing to put their own writing through a computer programme to make themselves sound more like an alcoholic, wife-beating, dead white male. […] Where Watkins’s speech raises the stakes is in asking whether and to what extent this attitude has been internalised by writers themselves. A flurry of responses from writers on social media and in comment pieces demonstrated that it had.

Op die manier is seksisme een veelkoppig monster, wat je ook in je eigen innerlijk moet bestrijden. Hoe? Een aantal maatregelen die Watkins verkent, betreffen taalgebruik. Als taal bijdraagt aan de marginalisering van vrouwen, kan het ook een opening naar meer evenwicht zijn. Of, anders gezegd, je kunt vuur met vuur bestrijden:

Let us name those things that are nameless, as Solnit describes, the way “mansplaining” or “rape culture” or “sexual harassment” were nameless before feminists named them. Let those names sing.

Een andere taal levert een ander wereldbeeld op. Door ‘straatintimidatie’ in plaats van ‘grapje’, wordt opeens heel duidelijk wat er gebeurt. Dan kun je het aanpakken, proberen te veranderen. Of in ieder geval als vrouw voor jezelf duidelijk krijgen dat er iets naars gebeurt en dat je terecht in verzet komt.

On Pandering werd lovend ontvangen door critici en leidt inmiddels tot allerlei reacties. Zo publiceerde de Los Angeles Times een antwoord van Nichole Perkins, een zwarte schrijfster. Of lees het artikel van schrijfster Jennifer Weiner over het fenomeen ‘Goldfinching’, naar de titel van de meest recente roman van Donna Tartt. Goldfinching is wat er gebeurt als een schrijfster te weinig tegemoet komt aan de dominante mannelijke smaak. Het boek krijgt misschien wel succes, maar daarna  kraken critici het werk én de lezeressen op epische schaal af omdat het geen echte literatuur zou zijn:

First: the book’s writing will be blasted as sloppy or sentimental. […] Next, the work will be dismissed in specifically gendered terms. At least one part of the Holy Trinity of Lady-Trash (Harlequin novels, soap operas and Lifetime movies) will be invoked; female-coded plot twists or character traits will be held up for particular mockery. […]  a good Goldfinching must include considerable smirking about the immaturity and childishness of the book, its author and, most tellingly, its readers. […] Goldfinching isn’t about elevating good books at the necessary expense of bad ones. It’s about once more reminding the wrong kind of reader of just where she stands, and how little her enjoyment or endorsement matters.

Enfin, volop discussies, met interessante toevoegingen, uitbreidingen, voorbeelden en nieuwe termen zoals Goldfinching. Veel plezier met On Pandering en aanverwante stukken 😉

Leesvoer: essays van Rebecca Solnit

Ik zal Rebecca Solnit eeuwig dankbaar zijn voor het essay dat leidde tot het woord ‘mansplaining‘. Dankzij die term beschikten ik opeens over een instrument om te verwoorden wat zo vaak gebeurde, maar waar ik geen taal voor had: de onaangename situatie waarbij een man dingen uit gaat leggen die je allang weet, of zelfs beter weet dan hij, maar waar hij over praat omdat hij vindt dat hij het beter weet. Gewoon omdat hij de man is, en jij ‘slechts’ een vrouw.

Solnit schrijft met veel humor over allerlei onderwerpen. Gender en situaties die maken dat je als vrouw in de marge verdwijnt, maken deel uit van een grotere productie over onderwerpen als milieuvervuiling, politiek gekonkel, de situatie van links in de V.S. De Zesde Clan stelt echter vrouwen centraal, dus ik concentreer me op de essays die de situatie van en rondom vrouwen behandelen.

Steeds opnieuw keert Solnit terug naar taal, naar de manier waarop woorden een beeld van de werkelijkheid scheppen, en hoe je vanuit die basis de wereld opnieuw kunt bekijken. Zoals het essay over mannen die dingen aan haar uitleggen. Dit essay maakte veel los bij lezeressen. Net als ik leerden ze het woord ‘mansplaining‘ en konden ze beter omgaan met een tenenkrommende situatie, omdat ze nu over de taal beschikten om het fenomeen aan de kaak te stellen:

I finished this book and immediately wanted to buy all the author’s other works. In future, I would like Rebecca Solnit to Explain Things to Me.

Solnit ageert ook tegen de manier waarop anderen vrouwen insluiten in hun verhaal. Neem haar meest recente artikel, in Harper’s Magazine: The Mother of all Questions. Dit essay begint met een lezing over Virginia Woolf. Voordat Solnit ‘engel in het huis’ kan zeggen, begint de zaal vragen te stellen over de gezinssituatie van Woolf. Had ze kinderen? Waarom kreeg ze geen kinderen? Zou ze niet véél gelukkiger zijn geweest als ze kinderen had gekregen?

Solnit moest moeite doen om haar publiek uit die groef te krijgen. Het leidt tot een mooi verhaal over de stortvloed aan vaak vermanende verhalen die vrouwen over zich heen krijgen, om hen te vertellen hoe ze het beste hun leven moeten leiden. Waarbij vrouwen opvallend vaak een en hetzelfde recept krijgen voorgeschreven:

Happiness is understood to be a matter of having a great many ducks lined up in a row — spouse, offspring, private property, erotic experiences — even though a millisecond of reflection will bring to mind countless people who have all those things and are still miserable. We are constantly given one-size-fits-all recipes, but those recipes fail, often and hard. Nevertheless, we are given them again. And again and again.

Net als de revolutionaire term mansplaining biedt dit essay inzichten die lezeressen koesteren. Bijvoorbeeld omdat Solnit de ondermijnende aard van een bepaald soort vragen herkent, erkent en in detail beschrijft. Zodat het je opeens opvalt als iemand niet aan mannen, maar wél aan vrouwen vraagt of ze wel gelukkig zijn en hoezo heb je geen kinderen (of wel kinderen, en zorg je dan wel goed genoeg voor ze.) En andere keuzes kunt maken. Zoals de keuze om een tegenvraag te stellen, of te beseffen dat er niet één script is waarmee je het als vrouw gaat redden in deze samenleving.

Met andere woorden, Solnit’s zorgvuldig beargumenteerde essays veranderen wereldbeelden, zoals de schrijfster zelf ook veelvuldig hoort van lezers. Haar stukken zetten je aan het denken, helpen je om je eigen koers te bepalen en onderweg de taal te hebben om obstakels aan de kant te zetten. Ga weg, mansplainer. Nee, vrouwenglossy, vrouw zijn staat niet gelijk aan moeder en als mijn gezin maar gelukkig is. We zijn hier om de boeken van schrijfster X te bespreken, niet haar relaties of baby’s. Enzovoorts.

Hulde dus voor Rebecca Solnit. Meer lezen?

Maar Solnit zwijgt niet. Gelukkig!

Nederland leest verhalen van blanke mannen

Nederland Leest, top. Alles wat mensen aan het lezen krijgt is wat mij betreft prima. Dit jaar kunnen bezoekers van bibliotheken een verhalenbundel meenemen. Ik keek naar de titels en dacht ‘neeeeee he, weer allemaal blanke mannen’. Met hier en daar een vrouw. Komop zeg, het is 2015!!!! Maar klopte die eerste indruk? Voordat ik zelf aan het tellen sloeg, bleek tijdschrift Tzum dat al te hebben gedaan. Inderdaad, de samenstelling is eenzijdig. En dat valt blijkbaar meer mensen op.

 

totale-lijst-man-vrouw-snijders

De Nederland Leest bundel kwam tot stand in samenwerking met A. Snijders, zelf een schrijver van korte verhalen. De exacte percentages kunnen enigszins verschillen per regio. De bundel bevat namelijk ook een selectie per provincie en die bevat een wisselend aantal verhalen van schrijfsters. In alle gevallen is er echter op geen enkele manier sprake van een  representatieve afspiegeling.

Dit geval staat niet op zichzelf. Maandblad Opzij deed in 2013 onderzoek naar de man-vrouwverhouding bij recensenten en gerecenseerde auteurs van Nederlandse literaire media. Net als bij de VIDA-tellingen bracht Opzij in ons land een grote kloof aan het licht. Blanke mannen schrijven vooral over het werk van blanke mannen.

Literair tijdschrift Tzum deed het geen haar beter en bleef steken op 21% schrijfsters. Tzum beloofde beterschap en toont zich sindsdien een stuk alerter op gender. Niet vreemd dus, dat Coen Peppelenbos de vele mannelijke schrijvers in de selectie van A.L. Sneijders problematiseert. De telling liegt er immers niet om. Hoe komt het dat degene die selecteert, vrouwen negeert?

Snijders geeft zelf een duidelijke aanwijzing. Tegenover De Volkskrant gaf hij aan dat hij geen duidelijke criteria hanteerde. Zijn keuze kwam tot stand door intuïtie en toeval.  Dat klinkt prachtig en lekker artistiek crea bea, maar op basis van studies weten we dat vooroordelen vrij spel hebben in grijze gebieden, als mensen er niet alert op zijn. Dat blijkt bijvoorbeeld bij de loonkloof in algemene ziekenhuizen. Zolang mensen de cao volgden ging het goed, maar zodra subjectieve factoren een rol speelden kwamen vrouwen op achterstand. De vaagheid gaf werkgevers alle ruimte om mannen beter te belonen.

Zoiets lijkt ook te zijn gebeurd met Snijders en zijn toevallige, intuïtieve keuze. Hij heeft bouwjaar 1937. Hij groeide op in een tijd dat mannen schrijfsters nauwelijks zagen staan. Desgevraagd komt hij als eerste uit bij zijn grote held Nescio. ”Die komt er absoluut in”, beloofde hij begin dit jaar.  Fijn, zo’n blanke man die bij voorbaat een plekje voor een blanke man reserveert. Maar voor de rest? Oei…. Hij zal echt niet ‘tegen vrouwen’ zijn of zo. Nee, Snijders kiest intuïtief en dan valt zijn oog toevallig wat vaker op een verhaal van een blanke man zoals hijzelf.

De uitkomst van zo’n onbewust proces is discriminerend voor vrouwen. Of het nou om de loonkloof gaat, of om representativiteit in een verhalenbundel. Want wat betekent die 14 tot 17%? Wil Snijders echt beweren dat vrouwen minder goed schrijven? Inez van DullemenManon Uphoff, Doeschka Meijsing, Renate Dorrestein, Rascha Peper, Helga Ruebsamen, kent hij hen echt niet? Heeft hij hun werk gelezen? het wemelt in Nederland van schrijfsters die goede korte verhalen publiceren. Het kán gewoon niet om aan te komen met een verhouding van nog geen 1 op de vijf.

Nederland Leest, willen jullie de volgende keer aub opletten en iemand laten selecteren die beter let op de vele wegen naar marginalisering en uitsluiting?

Seksisme alarm: mannen die mannen citeren

Voorkeuren verraden wie of wat je echt belangrijk vindt. Wie zich louter richt op de ervaringen en kennis van andere mannen, zegt daarmee onbewust dat de andere helft van de wereldbevolking niet interessant is. Waarna je delen van het plaatje compleet mist. En de indruk wekt, hoe onbedoeld ook, dat de ervaringen van mannen staan voor het algemene en universele. Meest recente voorbeeld van deze zeer veelvuldig voorkomende praktijk: Maarten Asscher. Hij deed promotie-onderzoek naar de beleving van eenzame opsluiting en gaat daarvoor met name te rade bij mannen.

Voor de autobiografische weergaven van eenzame opsluiting keek hij naar Oscar Wilde, Silvio Pellico en Albrecht Haushofer. Ook bij de fictieve beleving van eenzame opsluiting nam hij vooral mannen serieus. Hij bestudeerde onder andere het werk van Charles Dickens en Jan Campert. Man man man man man, geciteerd en voor het voetlicht gebracht door een man. Waarna Asscher de publiciteit opzoekt en opnieuw aan tafel zit met louter mannen: de tafelheren in boekhandel Donner, bijvoorbeeld, of de mannelijke journalist van de Volkskrant.

Vrouwen schitteren op alle fronten door afwezigheid en dat is raar, want vrouwen zijn mensen. Zij maken alles mee wat mannen ook meemaken (met als bonus biologische vrouwenzaken zoals menstruatie en zwangerschap, en vanwege hun kwetsbaarheid in seksistische samenlevingen een verhoogd risico op verkrachting en ander geweld in en om het huis). Ook eenzame opsluiting. Wat hield Asscher tegen om de andere helft van de wereldbevolking mee te nemen in zijn promotie-onderzoek? Wat maakte dat zijn begeleiders bij de universiteit Leiden geen vragen stelden en een eenzijdige mannelijk universum kritiekloos accepteerden?

Wie een vollediger beeld wil krijgen hoeft echt geen moeite te doen. Je struikelt over de voorbeelden die inzicht geven in de betekenis van eenzame opsluiting voor/met vrouwen. Neem bijvoorbeeld het beroemde werk 117 days, waarin anti apartheidsactiviste Ruth First verslag deed van haar eenzame opsluiting in Zuid Afrikaanse gevangenissen. Of neem Rosa Luxemburg, die in brieven verslag deed van haar verblijf in de gevangenis, vaak alleen in een cel. Of Malika Oufkir, die tien jaar eenzame opsluiting doormaakte.

Asscher had hun werk even serieus kunnen bestuderen als de ervaringen van Wilde en Pellico. Maar dat deed hij niet. Wat hij zodoende mist maakt onder andere de literaire klassieker The Yellow Wallpaper duidelijk. Dit verhaal wijst op genderspecifieke vormen van eenzame opsluiting. Het Gele Behang gaat over een Engelse vrouw uit de gegoede middenklasse, die om vage redenen het predikaat ‘hysterisch’ opgeplakt krijgt en op doktersadvies voor onbepaalde tijd in haar uppie een ‘rustkuur’ moet ondergaan. De kuur komt neer op totale isolatie en eenzame opsluiting. Daar wordt de hoofdpersoon pas echt gek van.

Dit soort eenzame opsluiting ontstaat in de context van het huwelijk, met echtgenoten en andere mannelijke autoriteiten die vrouwen de wet voorschrijven, en sociale mores die tot op de dag van vandaag leiden tot genderspecifieke vormen van eenzame opsluiting. Asscher mist dit aspect volledig, omdat hij zich richt op de mannelijke ervaring. En nogmaals, die is niet universeel en algemeen geldig. Die vertegenwoordigd slechts een deel van het geheel. Gemiste kansen, Asscher!