Monthly Archives: maart 2020

Corona heeft invloed op baas in eigen buik

Het Coronavirus heeft op allerlei terreinen gevolgen, ook op het recht van baas in eigen buik. Landen gaan heel verschillend om met het recht op een vrije keuze. Conservatieve staten in de V.S. grijpen de epidemie aan om abortus tot niet-essentiele zorg te bestempelen en klinieken te proberen te sluiten. In Engeland versoepelde de regering de wetgeving juist. In Argentinië kwam de strijd stil te liggen. In Nederland grijpen conservatieve groepen hun kans om het virus uit te roepen tot een straf van God, onder andere vanwege abortus. MET UPDATES onderaan dit artikel

Om met dat laatste te beginnen: Nederland kent een sterke onderstroom van Christelijk fundamentalisme. Niet zo vreemd dus dat het Reformatorisch Dagblad in een hoofdredactioneel commentaar de huidige epidemie aangrijpt om onder andere tegen het afbreken van zwangerschappen en tegen het feminisme (genderideologie) te ageren. De krant schrijft o.a.:

Christenen belijden dat ziekte en gezondheid hun niet toevallig overkomen. Niet corona heerst, maar God regeert. Het coronavirus is slechts een tweede oorzaak, een middel in Gods hand. Hij zendt ziekte zoals ooit de plagen in Egypte, om de mens tot inkeer te brengen. Christenen hoeven daarvoor niet te verwijzen naar China, Iran of Italië. Ze hoeven ook geen verwijten te maken aan een overheid die abortus en euthanasie verdedigt of Nederland een genderideologie opdringt. Laten ze de hand in eigen boezem steken en zichzelf onderzoeken.

In Nederland valt abortus onder noodzakelijke gezondheidszorg. Klinieken blijven dan ook gewoon open, meldt het Nederlands Genootschap van Abortusartsen. De NGvA benadrukt dat medewerkers de richtlijnen van het RIVM volgen.

In Argentinië zijn ze nog niet zo ver. Dat land beleefde twee jaar geleden een felle strijd om abortus legaal te maken. Een conservatieve regering wees een voorstel tot legalisering af. Vorig jaar won echter een progressievere man de verkiezingen: Alberto Fernández. Hij beloofde van het recht van baas in eigen buik een prioriteit te maken en stond op het punt om een wetsvoorstel in te dienen om dat recht werkelijkheid te maken. En toen sloeg de pandemie toe. Alles stokte. Dat betekent dat Argentijnse vrouwen, geconfronteerd met het verlies van werk en inkomen, de gezondheidsrisico’s en de onzekere toekomst, gedwongen moeten baren of het risico van een onveilige, illegale abortus moeten nemen.

In de Verenigde Staten hebben vrouwen nog het recht op het afbreken van een zwangerschap, maar verschillende conservatieve staten grepen het virus aan om klinieken te belagen. Onder andere Ohio, Texas en Alabama redeneerden dat alleen noodzakelijke medische zorg doorgang mag vinden, om schaarse middelen zoveel mogelijk aan te wenden voor slachtoffers van Corona. Abortus is geen essentiële zorg, oordeelden de door mannen geleide overheden. Vrouwen moeten zonder doen tijdens de epidemie. Ze dreigden klinieken met hoge boetes en andere maatregelen, als ze toch door gingen met hun werk.

Inmiddels hebben rechters hier een stokje voor gestoken: vrouwen kunnen niet wachten en deze medische zorg is voor hen van levensbelang, in alle betekenissen van het woord. Klinieken verkeerden echter ruim een week in onzekerheid en zegden afspraken af. Voor vrouwen had dit grote gevolgen. Zo vertelde een vrouw dat ze gestresst rond ging bellen en uiteindelijk in Denver terecht kon, 12 uur rijden van haar huis vandaan. Omdat ze er snel bij was, kon ze pillen innemen. De eerste in de kliniek, de tweede thuis. Dat werd voor haar een race tegen de klok:

We have 10 and a half hours to go. I feel like I’m in a race against time. I have to take the second drug in 24 hours for my abortion to actually work. So that means that we need to hurry up. We don’t have time to take breaks or rest. Otherwise, I’ll be having my abortion in the car.

Niet fijn. Andere landen namen maatregelen om het makkelijker te maken zo’n abortus met pillen te krijgen. Engeland versoepelde de regels bijvoorbeeld. Normaal gesproken moeten vrouwen naar een kliniek reizen. Dat betekent een risico lopen op besmetting, tijdens de reis en tijdens het bezoek aan de arts. Niet aanbevolen als de regering iedereen oproept zoveel mogelijk thuis te blijven. Zolang de epidemie woedt, mogen vrouwen daarom een beroep doen op een internetconsult, en kunnen ze de abortuspillen thuis ontvangen en innemen, besloot de regering. Heel verstandig. Ook hier blijven de klinieken gewoon open om vrouwen die verder in hun zwangerschap zijn de juiste zorg te geven.

In Australië is iedereen van goede wil, maar leveren de grote afstanden problemen op. Artsen vliegen normaal gesproken naar de locaties waar ze hun werk doen, maar de Australische regering heeft reizen aan banden gelegd en op verschillende plekken strikte quarantaines ingesteld. Dat betekent dat de artsen niet naar hun werkplek kunnen reizen. Organisatie Marie Stopes waarschuwt dat de levens van vrouwen hierdoor gevaar lopen, met name als het gaat om late abortussen. Die vinden vaak plaats omdat er sprake is van ernstige medische problemen, die urgent ingrijpen vergen. Uitstel kan zeer gevaarlijk zijn.

UPDATE 1: de ontwikkelingen gaan snel. Zoals gezegd besloot de Amerikaanse staat Texas abortus te classificeren als onnodige medische zorg die je uit moet stellen in deze tijd van crisis. Nadat een rechter die maatregel opschortte, ging de staat in beroep. Een hoger gerechtshof stelde het bestuur in het gelijk. Met een twee tegen één uitspraak keurden rechters het misbruiken van de COVID-19 epidemie goed om vrouwen noodzakelijke medische zorg te onthouden. Klinieken kunnen nu alleen nog een beroep doen op het Supreme Court, waar president Trump net heeft gezorgd voor een meerderheid van conservatieve fundamentalisten die zijn anti abortus standpunt uitvoeren. Dus het ziet er niet goed uit voor Amerikaanse vrouwen.

UPDATE 2: In Nederland hebben Women on Waves en Bureau Clara Wichmann een open brief gestuurd naar de Nederlandse regering, om te pleiten voor een betere toegang tot abortuszorg. Beide organisaties pleiten voor de Engelse lijn, en roepen de overheid op om vrouwen in de gelegenheid te stellen vanuit huis abortuspillen en begeleiding van een arts via internet te krijgen. Nu moeten vrouwen nog naar een kliniek voor het met pillen afbreken van een zwangerschap in een vroeg stadium. Dat lukt niet als vrouwen bijvoorbeeld in quarantaine zitten.

Vrouwen schrijven over pandemieën

In tijden van het Coronavirus kun je psychologisch gezien verschillende kanten op: troost zoeken en het virus negeren, het virus gedoseerd toelaten, of voluit in het fenomeen pandemie duiken. Dat geldt algemeen, maar ook voor lezen. Juist in tijden van zelfisolatie kan een goed boek wonderen doen. Daarom een post met werken van schrijfsters die het gevaar recht in de ogen keken en mooie romans over besmettelijke ziekten schreven.

Vrouwen begonnen al vroeg met het publiceren van verhalen waar epidemieën een ravage aanrichten. Eén van de vroegste voorbeelden, uit 1826, komt van Mary Shelly. Ze is vooral bekend vanwege haar roman Frankenstein, maar met  ‘The Last Man‘ mag ze ook de eer claimen om als een van de eersten dystopische sf te hebben geschreven. Het verhaal draait om Lionel Verney, die als enige een epidemie overleefde en de laatste mens op aarde wordt.

Op sociale media zoals Twitter noemen mensen op dit moment regelmatig het boek Station Eleven van  Emily St. John Mandel (in het Nederlands vertaald als Station Elf ). De auteur toont in flashbacks wat er gebeurde toen een dodelijke griep de bevolking decimeerde, maar richt zich vooral op het leven na de ramp. Hoe ga je verder, waar kun je vreugde aan ontlenen, welke menselijke waarden blijven overeind?

Ling Ma grijpt een epidemie in haar debuutroman Severance aan om een scherpe satire op het kapitalisme af te leveren. Als er een besmettelijke ziekte uitbreekt en het dodental snel oploopt, zoekt hoofdpersoon Candace Chen naar manieren om zich staande te houden. Ze sluit zich aan bij een groepje mensen om van New York naar Chicago te reizen, een stad waar het veiliger zou zijn, en probeert ondertussen door te werken als journalist en vlogger.

Ook Margaret Atwood benutte het thema van een plaag voor een flinke dosis dystopische science fiction. In haar MaddAddam trilogie zorgt genetische manipulatie, samen met een grote onderklasse vol arme mensen die geen goede gezondheidszorg kunnen betalen, voor een catastrofale ziekte die de beschaving grotendeels ten onder laat gaan. Uitgeverij Prometheus zorgde voor een goede Nederlandse vertaling, van Oryx en Crake, Het jaar van de vloed en MaddAddam, dus grijp je kans.

Een andere goede keuze is Connie Willis. De Nederlandse vertaling van haar roman Doomsday Book is alleen nog duur tweedehands verkrijgbaar, maar gelukkig betaal je voor de e-boekversie van Zwarte Winter ”maar” vijf euro, dus dat is te overzien. Het verhaal draait om Kivrin Engle, een vrouw die verbonden is aan een futuristische versie van de universiteit van Oxford. De faculteit Geschiedenis heeft ontdekt hoe je kunt reizen door de tijd, en stuurt studenten en medewerkers naar het verleden om zo verschillende tijdperken beter te bestuderen. Helaas gaat er iets mis, waardoor Kivrin in een verkeerde periode aankomt: Engeland, op het moment dat de Zwarte Dood uit is gebroken en de massale sterfte begint.

Heet van de naald, want gepubliceerd op 3 maart, komt Katie M. Flynn met haar debuutroman The Companions.Flynn’s verhaal draait om de Amerikaanse staat Californië, waar een dodelijke ziekte is uitgebroken. De levenden zitten in quarantaine, en het bewustzijn van de stervenden wordt gedownload in een programma en in een kunstmatig lichaam geplaatst. Zo ontstaan companions, ”mensen” die de levenden gezelschap kunnen houden. Welgestelden doen dat vrijwillig zodat ze bij hun familie kunnen blijven, maar armen lopen het risico dat ze in een soort slavenbestaan terecht komen. Met alle sociale, politieke en economische gevolgen vandien.

Nederland laat zich ook niet onbetuigd. In Concept M voert Aafke Romeijn een ziekte op die mensen kleurloos maakt en broze botten en slechte longen geeft. Hoofdpersoon Hava lijdt aan deze ziekte en kan alleen min of meer normaal functioneren als ze een door farmaceutische bedrijven belachelijk duur gehouden medicijn slikt. Renate Dorrestein laat in haar roman Weerwater in het midden wat voor soort ramp Nederland trof, maar het komt er in ieder geval op neer dat inwoners van Almere compleet geïsoleerd raken van de rest van de wereld. In een totaal isolement moeten ze het zien te redden met de middelen, mensen en materialen die de stad biedt.

Diverse auteurs spelen met wat als scenario’s. Wat als een epidemie of een andere ramp alle of bijna alle mannen of vrouwen uit zou roeien? Hoe zou de wereld er uit zien als er slechts één sekse bestond? Het is opvallend dat er maar weinig werken zijn die ingaan op een wereld waar alleen mannen overbleven. Misschien komt dat omdat science fiction decennia lang gedomineerd werd door mannelijke auteurs, die in hun verhalen vooral mannelijke personages opvoerden en met hun mannenverhalen de prijzen wonnen en de lijstjes met beste sf boeken domineerden. In die zin zou je zwart-wit kunnen stellen dat talloze SF romans sowieso alleen over mannen gaan, als standaard situatie.

Wellicht vanwege die lange dominantie van mannen in het genre bestaan er relatief weinig romans waarin de auteur een reden verzint voor de afwezigheid van vrouwen en speelt met wat-als scenario’s rond werelden zonder vrouwen. Voorbeelden zijn Betram Chandler’s A Spartan Planet uit 1969, en Lois Bujold’s roman Ethan of Athos, uit 1986. Bujold liet zich inspireren door de Griekse mannenkloosters op het eiland Athos. In haar roman verandert het verboden-voor-vrouwen eiland in een planeet waar alleen mannen leven. Dat levert echter problemen met de reproductie op, dus de planeet stuurt hoofdpersoon Ethan de wijde wereld in op een queeste naar eierstokken. Achtervolgingen, vuurgevechten en rampzalige sociale interacties volgen.

Werelden waar alleen vrouwen leven, domineren het genre van één sekse. Die traditie gaat ver terug. Denk aan klassieke verhalen over de Amazones, of utopische romans zoals Herland van Charlotte Perkins Gilman uit 1915. De ene keer scheiden vrouwen zich van mannen af en stichten hun eigen staat, zoals in  The Gate to Women’s Country van Sheri S. Tepper. Vrouwen leven in deze roman in stadstaten en geven hun zonen in hun puberteit de keuze: vreedzaam bij de vrouwen blijven, of vertrekken en op het land bij militaristische mannen gaan wonen.

Andere keren roeien ziektes alle mannen uit. Zoals bij Ammonite, de debuutroman van Nicola Griffith. Een commercieel bedrijf stuurt hoofdpersoon Marghe naar een planeet die door de mensheid gekoloniseerd werd. Alle mannen stierven echter tijdens een epidemie. Marghe gaat als antropoloog onderzoeken hoe de vrouwen de draad oppakten en hoe hun samenleving nu functioneert. Ook zal ze een vaccin tegen de ziekte testen. Onnodig te zeggen dat deze op zich simpele opdracht al snel gecompliceerd wordt door allerlei tegenslagen, moeilijke situaties en loyaliteitsconflicten.

Eervolle vermeldingen: The Old Drift van Namwali Serpell. Geen echte epidemieroman, maar in de levens van verschillende generaties van dezelfde familie speelt Aids een grote rol. En Jane Eyre, van Charlotte Brontë, waarbij de hoofdpersoon een epidemie in een meisjesinternaat overleeft.

Vrouwen in tijden van het Corona virus

Wat er ook gebeurt rond de Corona epidemie, één ding is zeker: de gevolgen treffen vrouwen harder dan mannen. Dat heeft allerlei oorzaken, die samenhangen met de positie die veel vrouwen in veel culturen hebben. Vrouwen zijn in meerderheid degenen die de dagelijkse praktische zorg voor zieken op zich nemen. Als kinderen thuis moeten blijven, zijn moeders als hoofdverantwoordelijke degenen die aan de bak moeten. Daarnaast bevinden vrouwen zich vaker in onveiligere situaties dan mannen. Wat als je lijdt onder huiselijk geweld, of als een mannelijke huisgenoot/gezinsgenoot zich aan de kinderen vergrijpt? Dan kan verplicht binnen blijven knap ingewikkeld worden.

Verschillende onderzoeken en reportages geven inzicht in het effect van gender op omstandigheden rond het Corona virus.

BBC journaliste Lara Owen schreef een interessant artikel over de manier waarop vrouwen in Aziatische landen getroffen worden door de epidemie. Als het gaat om China signaleert ze dat vrouwenorganisatie Weiping drie keer meer telefoontjes over huiselijk geweld ontvangt dan normaal. Daarnaast kampt verpleegkundig personeel met een groot tekort aan maandverband en tampons – er was temidden van de crisis niet aan gedacht dat vrouwen menstrueren en daarvoor hygiënische producten nodig hebben.

Hong Kong levert volgens Owen een ander probleem op: hier werken veel vrouwen uit o.a. de Filipijnen als huishoudelijke hulp. Deze migranten-werknemers hebben een onduidelijke verblijfsstatus, en de huishoudens die hen voor een mager loontje lange dagen laten doorbikkelen, voorzien hen niet van beschermende middelen of toegang tot handzeep.

Het Coronavirus levert ook extra stress op voor zwangere vrouwen. Volgens de universiteit van Harvard is er bijzonder weinig bekend over het effect van Corona op zwangerschappen – het virus is domweg te nieuw en er zijn nog geen onderzoeken op basis waarvan je iets zinnigs kunt zeggen. Je kunt hooguit terugvallen op de algemene kennis rond besmettelijke ziekten, en de ervaring uit het verleden leert dat ziekte meestal niet goed samengaat met zwangerschap. Zo kan mazelen bij zwangere vrouwen een ernstiger verloop krijgen dan gewoonlijk, en levert het zikavirus gevaar op voor de foetus – circa zes procent van de baby’s van besmette vrouwen werd geboren met afwijkingen, zoals microcefalie.

Daarnaast speelt de verdeling van betaalde en onbetaalde zorg een grote rol. In veel landen, ook Nederland, verrichten vrouwen meer huishoudelijke arbeid dan mannen en zijn ze vaker de hoofdverantwoordelijke voor het verzorgen en opvangen van de kinderen in het gezin. Als meer mensen thuis moeten blijven, maken ze meer vies en moeten vrouwen vaker wassen en poetsen. Als kinderen thuis onderwijs moeten krijgen omdat scholen sluiten, zijn het vaker de vrouwen die opeens een onderwijstaak erbij krijgen. Ms Magazine schrijft:

“The challenge of the emergency really puts additional strain on existing inequalities,” said Laura Addati, a policy specialist in women and economic empowerment for the International Labor Organization. “If there’s not already an egalitarian sharing of child care or housework, it will be women who are responsible for remote school, for ensuring there’s food and supplies, for coping with this crisis.”

Wat betreft werkgelegenheid ligt het er een beetje aan welke sekse de grootste klappen krijgt. Luchtvaartmaatschappijen hebben veel werkneemsters die nu massaal op straat komen te staan, omdat bijvoorbeeld de KLM banen schrapt. Aan de andere kant schreeuwt Nederland om verzorgend personeel, en dat zijn merendeels vrouwen. Dus daar is de vraag naar medewerkers op dit moment juist weer groter dan het aanbod. De tijd zal het leren.