Sheldon en de pijn van een tweederangs status

Eindelijk kwam ik er deze vakantieperiode aan toe de biografie te lezen van Alice Sheldon, een SF schrijfster die onder de naam James Tiptree jr. furore maakte in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Julie Philips dook in het leven van deze auteur. Haar prijswinnende biografie brengt haarscherp in beeld hoezeer Sheldon aanbotste tegen haar tweederangs status als vrouw. Het duurde jaren voordat ze haar eigen stem vond en een reeks fascinerende verhalen schreef, die anno 2016 nog steeds actueel zijn.

In Nederland brak Tiptree/Sheldon nooit echt door met haar werk, concluderen twee recensenten in hun bespreking van de biografie. Inez van der Spek, die haar proefschrift aan Tiptree wijdde, speculeert dat fantasievolle verhalen over aliens en ruimtereizen niet passen bij de nuchtere Nederlandse volksaard. Wil je bijvoorbeeld haar in het Nederlands vertaalde verhalenbundel ”10.000 lichtjaren van huis” vinden, dan moet je goed zoeken in tweedehands winkels.

Ook het Engelstalige publiek bleef lang verstoken van goede herdrukken van haar verhalen. Pas met de bundel ‘Her Smoke Rose Up Forever‘ kon het brede publiek weer makkelijk toegang krijgen tot Sheldon’s werk. Nieuwe lezers merken meteen de impact van de verhalen. Misschien ligt het niet alleen aan de nuchtere Nederlandse volksaard dat Sheldon/Tiptree niet echt doorbrak in ons land. De auteur zette angstaanjagende scenario’s neer, vol ‘wat als’ ideeën die op een verontrustende manier logisch zijn:

It reads like “The Handmaid’s Tale” crossed with “28 Days Later” and distilled it through the femicides in Juarez into the most psychologically brutal 22 pages imaginable. And the horrible part is that it is absolutely imaginable – hardly even a stretch. (“Isn’t it strange how we do nothing? Just get killed by ones and twos.”) I only made it through because I was eating a maple glazed doughnut at the time.

In haar biografie maakt Philips inzichtelijk dat die grimmigheid diepe wortels heeft in de levensgeschiedenis van Sheldon. Ze werd geboren in 1915 en was het enige kind van twee zeer succesvolle ouders, die het voor hun eigen gemoedsrust nodig hadden dat Sheldon gelukkig en kalm leek. Haar hele jeugd moest ze alle emoties inslikken die haar ouders verontrustend vonden. Dat liet psychologisch diepe sporen na.

Al snel kwam Sheldon er vervolgens achter dat ze vrouwen zeer aantrekkelijk vond. Dat was in de jaren dertig, veertig en vijftig van de vorige eeuw volstrekt onbespreekbaar. Ook merkte ze dat vrouwen thuis bij de kinderen behoorden te blijven. Ze maakte mee hoe het Amerikaanse leger de talenten en kwaliteiten van vrouwen verkwanselde, hoe de overheid en de media vrouwen na de tweede wereldoorlog terug de keuken in joegen, en je als vrouw ondanks je ambities bleef vastplakken aan de vloer.

Sheldon worstelde enorm met die tweederangs status als vrouw. Hoe moest zij leven, in de verkeerde tijd, op de verkeerde locatie, met de verkeerde sekse? Hoe moest ze als vrouw omgaan met menselijke agressie, in het bijzonder de overal zichtbare en voelbare mannelijke agressie tegen vrouwen? Welke wegen kon zij bewandelen om recht te doen aan haar eigen, individuele persoonlijkheid? Ze worstelde met zelfhaat, de woede die het logische gevolg is van stelselmatige discriminatie, depressies, haar onmogelijke voorliefde voor vrouwen.

Pas door symbolisch een mannelijke identiteit aan te nemen, kon ze ontsnappen aan alle vooroordelen, beperkingen en verwachtingen, stelt Philips in haar biografie over Sheldon. Ze vond haar stem en maakte na haar debuut, in 1968, meteen furore. Bijna tien jaar lang dacht iedereen met een man van doen te hebben. Pas toen Sheldon’s moeder stierf en haar naam in het openbare overlijdensbericht voorkwam, telden vrienden een plus een bij elkaar op en ontdekten dat ze eigenlijk een vrouw was.

Niet verrassend als je dit levensverhaal leest, neemt gender zowel in haar leven als in haar verhalen een belangrijke plaats in. Ze zet de boel op losse schroeven, vat Van der Spek kernachtig samen:

niemand kon nog serieus volhouden dat mannelijkheid en vrouwelijkheid feiten zijn. Tiptrees optreden, stelt Phillips, confronteerde zowel mannen als vrouwen met hun medeplichtigheid als lezers. Tot de onthulling van Tiptrees identiteit werden zijn/haar verhalen vaak geprezen om hun ‘mannelijke stijl’, maar paradoxaal genoeg ook om hun inlevingsvermogen in het lot van vrouwen. Phillips:‘Zoals in andere passing stories bevestigt de onthulling van Tiptrees identiteit de “gendergrens” in fictie maar blaast deze tegelijkertijd ook op. Aan de ene kant wordt van een persoon in vermomming verwacht dat ze na de ontmaskering teruggaat naar haar eigen mensen, haar eigen gender. Maar de categorie gender zelf is twijfelachtig geworden: welke is wat? Wie zijn de “wij” en de “zij”?

Ook in ”onze tijd” hebben we Sheldon hard nodig. We leven nog steeds in een wereld waar (blanke) mannen dé autoriteit zijn, waarna deze poortwachters zelfverzekerd teksten uitspreken zoals

“I read a piece of writing and within a paragraph or two I know whether it is by a woman or not. I think [it is] unequal to me.” The author, who was born in Trinidad, said this was because of women’s “sentimentality, the narrow view of the world”.

Dat, vrienden, is kul.

Leven Alice Sheldon, en leve Julie Philips die haar leven zo prachtig in kaart bracht.

Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: