De Gereedschapskist: de ontbrekende traptrede

Bij sociale interacties in groepen mensen zie je dit fenomeen vaak de kop opsteken: de missende traptrede. Deze metafoor duidt op iemand die dingen doet die niet deugen, maar iedereen doet net alsof dat de gewoonste zaak van de wereld is. Pietje is nu eenmaal agressief. Tsja, Marietje doet haar werk niet goed dus lopen wij allemaal wat harder. Jantje geeft nooit een fooi aan de bediening in een restaurant, maar wij wel, dus probleem opgelost.

Die ontbrekende traptrede brengt echter veel onrecht met zich mee. Ten eerste zorgt het ervoor dat andere mensen moeite moeten doen. Hij reageert agressief, dus moet je erg voorzichtig zijn om hem niet te provoceren. Zij loopt de kantjes er vanaf, dus moeten anderen harder werken.

Daarnaast leidt het tot situaties waarin slachtoffers de schuld krijgen. Je wist toch dat in die onverlichte hoek van het huis de derde traptrede van de gammele trap ontbreekt? Je moet daar niet op gaan staan. Als je pijnlijk ten val komt en je botten breekt, heb je dat aan jezelf te danken. De situatie is nu eenmaal zo, dus eigen schuld, dikke bult als je schade ondervindt vanwege het ontbreken van die traptrede.

Vooral voor vrouwen levert die denkwijze risico’s op. Laten we het voorbeeld nemen van seksueel geweld. Want de ontbrekende traptrede komt nogal eens voor in de vorm van de man die zijn handen niet thuis kan houden en grenzen van vrouwen niet respecteert. Vaak kunnen mensen precies de man aanwijzen die iedere vrouw een slecht gevoel bezorgt. Als iemand erover begint is de reactie niet ‘o wat erg, tolereren we een verkrachter in ons midden’ maar ‘o ja, je bedoelt Jan’. In het oorspronkelijke artikel over de ontbrekende traptrede:

People had gotten so used to working around this guy, to accommodating his “special requirements,” that they didn’t feel like there was an urgent problem in their community. […] The reaction wasn’t “there’s a rapist among us!?!” but “oh hey, I bet you’re talking about our local rapist.”

Op die manier komen daders ongestraft weg met seksuele intimidatie en geweld, en blijven slachtoffers geïsoleerd achter. Hadden ze maar op moeten letten. Hadden ze maar assertief moeten zijn en duidelijk ‘nee’ zeggen (wie bevriest, stemt toe!) Die sociale conventies maken dat zoveel mensen advies vragen hoe om te gaan met opdringerige klootzakken. Je staat er alleen voor, want de andere groepsleden zijn te druk met ontkennen en ontwijken.

Waarom lost een groep het probleem niet op? Waarom repareren ze de trap niet? De analyses variëren maar komen uiteindelijk neer op gemakzucht. De makkelijkste weg kiezen. Een dader aanpakken is confronterend en pijnlijk. Dat geldt voor de collega die op het werk de kantjes er vanaf loopt, maar als er dan nog seksuele aspecten bijkomen wordt het helemaal lastig. Niet veel mensen hebben daar trek in:

If you believe that your friend raped your other friend, and you say, “hey, you raped my friend,” then the old friendship is gone forever as soon as the words leave your mouth.  What remains is either enmity, or a relationship of holding someone accountable, just as tough and taxing as staying friends with a substance abuser who is trying to get clean and sober.  That’s not easy.  That’s a lot of work, and most people are not up for it. The option most people choose, because it gets them out of that, is to choose to not make up their minds about what happened.

De andere kant opkijken terwijl iemand slachtoffer wordt, kost minder energie. In ieder geval op de korte termijn. Voor het slachtoffer betekent het echter isolatie en wantrouwen. Weblog Yes Means Yes signaleert dat ze meestal twee reacties krijgen. Reactie 1 is: jij bent het slachtoffer, jij moet iets doen, want anders volgen er meer slachtoffers. Of, 2: tsja, weet je, het is jouw woord tegen het zijne, ik weet niet goed wat ik ermee moet. De Zesde Clan voegt daar nog reactie nummer 3 aan toe: wat deed je ook op die tijd, op die plek, met die kleding aan, waarom dronk je alcohol, kom, zo erg is het niet, je overdrijft, enzovoorts.

In alle gevallen legt de groep druk op het slachtoffer. Dat die iets onacceptabel vindt is het probleem. Dat die het slachtoffer werd is het probleem. De gemeenschap wentelt zich in stilte en onwetendheid, gaat door met het ontwijken van de ontbrekende traptrede, en geeft daders zo alle ruimte om ongestoord door te gaan met onacceptabel gedrag:

rapists absolutely need one thing to operate.  They need people to believe they are not rapists.  Stranger rapists do that by trying to hide that they are the person who committed the rape.  Acquaintance rapists do that by picking targets who won’t say anything about what happened, or by using tactics that, if the survivor does speak up, people will decide don’t really count as rape.

Op die manier blijft de illusie van een rechtvaardige wereld in stand, en hoeft niemand de onaangename confrontatie aan te gaan met ‘die vent’. De dader kan er vrij zeker van zijn dat als hij het gebruikelijke protocol volgt, hij weinig tot geen negatieve gevolgen ondervindt van zijn gedrag. Win-win, behalve voor het slachtoffer. Die bevindt zich in een onveilige ruimte, moet onacceptabele situaties incasseren, en staat voor een moeilijke opgave:

They are in a no-win situation: don’t fight back, and the abuse continues, fight back and risk being labeled as the problem.

Het is niet aan het slachtoffer om de situatie op te lossen. Het is aan de groep om de kapotte trap te repareren. Yes Means Yes adviseert mensen om te beginnen met slachtoffers op hun woord geloven als ze vertellen wat hen overkwam. Omstanders zouden expliciet moeten wijzen naar de ontbrekende traptrede: dit klopt niet, iemand doet hier iets verkeerds. De houding van zogenaamd neutrale mensen is cruciaal. Hun bewustwording begint met vragen van het type o jee, heb ik seksisme gedoogd? Alleen dat al kan een discussie op gang brengen die voor openheid zorgt.

De groep moet bovendien verhalen van verschillende individuen aan elkaar koppelen. De meeste daders, zeker als ze enige macht en status hebben, stoppen niet bij één keer grensoverschrijdend gedrag. Daarom melden zich vaak meer vrouwen, zodra de eerste in het openbaar een man aanklaagt. Mensen moeten hun ogen openen en anderen informeren dat Pietje problematisch gedrag vertoont, zodat diens wandaden breed bekend raken.

Misschien moet je als groep een handtastelijke vent uiteindelijk uit je groep gooien:

If a space is safe for one person, and unsafe for others, then the problem isn’t how the victims differ, the problem is that someone is making the space unsafe. And sometimes no matter how nice someone is, how well connected, you have the courage to be truly progressive. To put your politics aside, and focus on basic humanity long enough to protect someone….

Advertenties
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: