Iain Bank’s Culture romans: ode aan sterke vrouwen

Heel, heel erg triest dat schrijver Iain Banks is overleden. De auteur wisselde ‘gewone’ romans af met science fiction, en liet in die romans zien dat hij geen enkele moeite had met vrouwen in leiderschapsposities. Kom daar maar eens om bij veel fantasy en sf. Zijn dood betekent dat we nooit meer kunnen genieten van nieuwe verhalen over de Culture. Een hoog ontwikkelde, zeer beschaafde maatschappij, waarin materiële ongelijkheden verdwenen zijn, democratie voorop staat, mensen alle tijd hebben om te doen waar ze zelf zin in hebben, en de seksen niet beperkt worden door hun biologie.

Als je erop gaat letten, merk je pas hoe vaak het in romans voorkomt. Een vrouw treedt zelfstandig handelend op, heeft autoriteit, en prompt volgen er bijvoeglijk naamwoorden die duidelijk maken dat ze kil is, hard, afstandelijk, eng, onbetrouwbaar. Veel mensen hebben moeite met een vrouwelijke leider. Zo niet Banks. Hij gaf vrouwen in zijn sf verhalen alle ruimte.

LET OP: in onderstaand stuk bespreken we belangrijke wendingen in een aantal verhalen. Mocht je de romans niet gelezen hebben, dan wil je die onthullingen misschien niet weten. Je bent gewaarschuwd…

Lees je door? Ok.

Dat begon meteen met zijn eerste sf roman, Consider Phlebas. Eén van de hoofdrolspelers in dat boek is Balveda, een geheim agente van de Culture, die jacht maakt op een man die van gedaante kan verwisselen. Met inzet van al haar intelligentie, kracht en moed slaagt ze uiteindelijk in die missie. Of neem Use of Weapons, waarin Diziet Sma optreedt als contactpersoon voor een man die als spion, huurmoordenaar en oorlogsleider werkt voor The Culture. Ze recruteert hem, neemt beslissingen over zijn missies, bemoeit zich met oorlogen en de manieren waarop andere beschavingen zich kunnen ontwikkelen, en heeft fijne seks met mannen zonder dat de auteur daarna de behoefte voelt het vrouwelijke personage te straffen voor die ‘losbandigheid’.

Banks leek er af en toe zelfs een genoegen in te scheppen om lezers indirect met hun eigen vooroordelen te confronteren. Zo associëren veel mensen vrouwen met het moederschap. Vrouwen geven om hun kinderen, offeren zichzelf op. Zo niet in Against a Dark Background. Deze roman draait volledig om Sharrow, een vrouw uit een adellijk geslacht. Ze wekt de woede op van religieuze fanatici en moet alles uit de kast halen om te overleven. Aan het einde van het boek blijkt ze een kind te hebben. Haar dilemma is: vernietig ik een wereld, waar mijn kind zich bevindt, om zelf te overleven, ja of nee. Ze kiest voor haar eigen overleven, wetende dat vanwege die beslissing haar kind zal sterven. Niks geen zelfopofferende moeder hier.

Meer recente romans haalden niet meer de kwaliteit van zijn werk uit de jaren negentig. Ook de vrouwelijke personages leden daaronder. The Hydrogen Sonata heeft als vrouwelijke hoofdpersoon bijvoorbeeld Vyr Cossont, reservist en muzikante, maar zij blijft gedurende het verhaal behoorlijk passief. Haar overkomt vanalles en ze heeft constant hulp nodig van ruimteschepen en hun technologie. Echt zelfstandig handelen zit er niet in.

Toch bleef Banks een vriend van vrouwen. In interviews zei hij daarover onder andere:

‘I can recall when “Women’s Lib” was in the news – before it became “Feminism”… It made a big impact at the time I was being brought up. Then, the media portrayal of women was very clear cut and gender roles were set out for you. ‘When I was a child, I remember noticing that women in films couldn’t run unless the male hero placed his hand in the small of their backs and kinda pushed them along, as if this was what made them go. And if the plot demanded that the villains caught them, then it was the woman who fell over or sprained an ankle and the man had to stay in order to protect her. So you thought you had it all worked out and the difference between men and women was very clear cut… Then you realised that perhaps it wasn’t true – in fact it was all nonsense. So it is something that fascinates me, to this day, and I am aware of it. It is a theme that runs through my writing, intentionally…

Het is heel, heel jammer dat we nu nooit meer een nieuwe roman van Banks onder ogen zullen krijgen. Rust zacht, Iain, en moed en kracht voor zijn nabestaanden om hun verlies te verwerken.

Advertenties
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: