Televisieseries tonen genderpolitiek in alle vormen en maten

Wat zo grappig is aan televisieseries: ze bieden vermaak, en tegelijkertijd laten ze soms haarscherp zien hoe mechanismen in de samenleving werken. Onderdrukking, marginalisering, genderpolitiek, het komt allemaal voorbij op het kleine scherm. Drie series laten zien dat samenlevingen complex in elkaar zitten, en dat de producenten bewuste keuzes maken over de manier waarop ze mannen en vrouwen afbeelden.

Van het herkauwen van het blanke, mannelijke overheersingsmodel, tot aan een genuanceerde verkenning van vrouwen in machtsposities, de keuze is enorm. Laten we beginnen met een negatief voorbeeld: The Walking Dead. De allereerste aflevering van seizoen 1 (het derde seizoen is inmiddels af en uitgezonden in de V.S.) begint meteen met twee macho agenten in een politieauto. Ze praten over ‘hun’ vrouwen. Vrouwen zijn bitcherig. Vrouwen zijn de oorzaak van de opwarming van de aarde, want ze zijn te stom om het licht uit te doen als ze een kamer verlaten. Zo leer je talloze ‘feiten’ over de aard van de vrouw.

Walking Dead: red me, schatje, want ik kan zelfs het lichtknopje niet vinden!

Vanaf die tirade gaat het snel bergafwaarts in de serie. Er breekt een zombie apocalypse uit. Dat biedt mogelijkheden voor het doorbreken van oude structuren, zou je zeggen, maar nee. In geen tijd maakt het scenario van blanke mannen helden, en van vrouwen passieve wezens, die gered moeten worden. Vrouwen koken en poetsen terwijl de mannen besluiten nemen. Zelfs een jong kind heeft vanwege zijn goede geslacht (man) meer zeggenschap over wat er gebeurt dan volwassen vrouwen – en dat jongetje leert meteen vrouwen te minachten en zichzelf zeer hoog te achten.

De serie is een toonbeeld van een blank patriarchaat. Iets wat niet had gehoeven, want in de stripboeken waar de televisieserie op gebaseerd is, vervullen vrouwen veel sterkere rollen. Het scenario van de televisieserie zwakt hen af, reduceert ze, en geeft blanke mannen bewust alle ruimte. Een lijn die zich vrolijk doorzet in het derde seizoen. Zonder verzachtende omstandigheden of kritische noot. Integendeel, behalve vrouwen behandelen de scenario’s zwarten ook als wegwerp personages.

Dan Game of Thrones. Deze fantasyserie speelt zich af in een samenleving waar mannen de boventoon voeren. Maar anders dan The Walking Dead had de auteur van de reeks boeken, waar de serie op gebaseerd is, een feministische kijk op de zaak. De makers van de televisieserie namen die kritische toon over. Ze tonen net zo’n patriarchaat als The Walking Dead, maar met veel aandacht voor complexe vrouwen, die ondanks alle discriminatie toch blijven vechten voor hun eigen plek onder de zon.

De show geeft zodoende een veel genuanceerder beeld. Sommige vrouwen hebben meer ruimte dan andere vrouwen, en ook onder de mannen komen personages voor die het zwaar hebben, omdat ze niet voldoen aan de mannelijke norm. Bijvoorbeeld vanwege hun geringe lengte.

Game of Thrones: vrouwen staan hun mannetje.

Naast complexe genderpolitiek tonen, doet het scenario nog iets anders. Het verhaal rekent af met allerlei cliché opmerkingen om seksisme te ontkennen:

I also love how much of a mockery the show makes of the old rationalizations for sexism that claimed women exert their power in the home: “the hand that rocks the cradle” or “the power behind the throne” kind of garbage people still push today. Cersei has made it her life’s work to manipulate men, but she finds pretty quickly that their actual, real world power trumps hers.

Vanwege die kritische ondertoon en sterke vrouwenrollen vinden veel vrouwen de serie geweldig. En tsja, er komen blote borsten en billen in voor, maar dat is niet hetzelfde als seksisme. Je zou het kunnen zien als tonen wat er gebeurt als mannen vrouwen zien als gebruiksvoorwerpen. Sommigen zien zulke blootscènes zelfs als een poging van de scenarioschrijvers om een knieval te maken voor mannelijke kijkers, omdat familierelaties eigenlijk de motor van het verhaal vormen. Soms lijkt het verhaal wel een op vrouwen gerichte soap zoals Dallas of Dynasty, maar dan met zwaarden en draken.

[UPDATE: Bovenstaande betrof seizoen 1 van Game of Thrones, waarin het nog meeviel met de blote borsten. Seizoen twee schijnt regelmatig te ver te gaan met naaktscènes, die te pas en te onpas op het scherm verschijnen zodat ze los komen te staan van het verhaal, de ontwikkelingen stop zetten, en ontaarden in exploitatie. De serie krijgt om die reden steeds meer kritiek in de Verenigde Staten.)

Wat gebeurt er als je een patriarchale samenleving hebt, die begint te veranderen? Wat als vrouwen daadwerkelijk op eigen kracht een machtspositie kunnen bereiken? De serie Mad Men lijkt over mannen op een marketingbureau te gaan, maar de vrouwen spelen een minstens zo belangrijke rol. Het woord feminisme valt nergens. Desondanks beïnvloedt deze emancipatiebeweging het verhaal. De vrouwelijke personages ontwikkelen zich, ze beginnen in de jaren zestig aan een transformatie, van afhankelijke huisvrouw tot zelfbewust en zelfstandig mens.

Tot slot Borgen. De Deense serie Borgen probeert antwoord te vinden op zulke vragen, aan de hand van een vrouw die verkiezingen wint en staatshoofd wordt. Ze moet dealen met louche oppositiepartijen, een hijgerige media, druk van man en kinderen die vinden dat ze thuis ook een rol heeft, en meer van zulke moderne perikelen. Want hoe doe je dat, vrouw zijn combineren met leiderschap? Dit is geheel nieuw terrein. Iedereen moet wennen en niemand heeft er een pasklaar antwoord op:

There is no uniform for women. As the first moments of Borgen make clear – a Machiavelli quote about war, followed by a makeup brush plunging into powder – women are still caught between two worlds, and are often left tentative, talented, yet not entirely confident as to how to proceed. The show explores this territory with wit and care. There’s the moment in coalition talks, for instance, when one of Nyborg’s rivals suggests that, as the surprise winner in the elections, she should sit at the head of the table during negotiations. (She takes his advice, but only once he has left the room.)

Borgen verkent nieuw terrein met een vrouw als staatshoofd.

Borgen vervult daarmee een belangrijke pioniersrol. De serie rekent af met het stereotype van de blonde Scandinavische vrouw, geeft actrices de kans om krachtige personages te spelen, en steekt gunstig af ten opzichte van het gebruikelijke aanbod op de televisie. Borgen boekt inmiddels grote successen, en meer dan vijftig landen kochten de uitzendrechten, juist vanwege de focus op vrouwen:

Pilou is clear that the success of The Killing and Borgen is down to putting female leads in traditional male parts. ‘For a hundred years it has been about the guys. But think about it – if the family’s at home Sunday night 8pm, man, wife, two kids, who’s in charge? The woman. And they want to see women in lead roles. I like that.’

Dat succes is gunstig. Want wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het goed is als kijkers sterke vrouwelijke personages zien. Ze gaan echte vrouwen positiever bekijken als hun fictieve tegenhanger krachtig wordt neergezet. Deze sterke vrouwenrollen bieden ook een tegenwicht voor het gebruikelijke dieet van televisieseries waarbij seksisme hoogtij viert. Dus, minder Walking Dead! Meer Game of Thrones en Borgen!

BONUS: De Zesde Clan heeft altijd een zwak gehad voor de fantasy pulpserie Xena (uit 1995). Ja, een prinses. Ja, een krijgsheldin. Ja, heeeeele slechte speciale effecten. Maar ook een show met een feministische ondertoon, en met een heldin die niet gedefinieerd wordt door haar relatie met een of meer mannen. Dat is tot op de dag van vandaag revolutionair:

One wants to question how such a show was even allowed into television programming, because a deep examination of its inner workings provides society with some very incredible, novel, and spectacular ways of portraying women.

Kunnen ‘ze’ anno 2013 nog steeds een voorbeeld aan nemen.

Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: