Monthly Archives: april 2012

Hillary Clinton zorgt voor internetrage

Neem een foto van Hillary Clinton die sms’jes stuurt vanuit een vliegtuig, zet er je eigen teksten bij, en zend ‘m in voor de tumblr Texts from Hillary. Dat was het eenvoudige en geniale idee van Adam Smith en Stacy Lambe. Binnen de kortste keren domineerden de grappige en soms politiek geladen sms-wisselingen internet. Klap op de vuurpijl: Clinton stuurde een eigen inzending op, als bedankje aan de makers van de site. Hillary rulez!

 

VPRO gids laat boeken van vrouwen links liggen

Bij het lezen van de rubriek Boeken met Wim Brands, uit VPRO gids nummer 14, merkte De Zesde Clan ergernis. ‘Schrijven alleen mannen soms nog boeken?’ Het leek wel alsof Brands alleen het werk van mannen de moeite waard vond om te bespreken. Aan een gevoel hebben we weinig. Meten is weten. Dus bekeken we bij wijze van steekproef de nummers 1,2,3,4,5,6,7,9,10,11, 12, 13 en 14 van dit jaar. Wat blijkt? Slechts zeven van de 39 besproken boeken kwamen van een vrouwelijke auteur.

We hebben het hier over een beperkte steekproef. Aan de nummers kun je al zien dat VPRO gids nummer acht ontbreekt. Die konden we niet meer vinden. Ook nummer tien viel af, want met de literaire boekenquiz was de rubriek van Wim Brands afwezig. De Zesde Clan hield zodoende twaalf nummers uit 2012 over. De lijn is echter volkomen duidelijk. Zeven van de 39 besproken titels is een bijzonder scheve verhouding.

De boeken van schrijfsters kregen bovendien meestal alleen aandacht in het kort. Het hoofdportret van de rubriek, een langere reportage met een grote foto, betrof in tien van de twaalf gevallen het werk van de mannelijke auteurs. Het element waar de meeste nadruk op ligt, was dus zelfs nog blanker en mannelijker van karakter dan de algemene selectie boeken.

Bij de langere reportages vond bovendien een subtiele marginalisering plaats. De artikelen over boeken van mannen betroffen één schrijver, die steeds een eigen foto kreeg. Zo niet bij de twee keer dat boeken van vrouwen aan bod kwamen. In de helft van de gevallen – en daar kom je al snel aan als je er maar twee hebt – was de schrijfster visueel afwezig. Claire Tomalin haalde het grotere verhaal omdat ze een biografie schreef over Charles Dickens. De foto bij de bespreking van haar boek toonde niet haarzelf, maar deze mannelijke schrijver. In de andere helft van de gevallen deelden twee Nederlandse schrijfsters één foto.

Dit is geen toevallig, geïsoleerd incident. Cijfers van de Amerikaanse organisatie VIDA wijzen uit dat de meeste boekenrubrieken of boekenmagazines niet verder komen dan circa twintig procent schrijfsters. De veelal mannelijke recensenten bespreken het werk van mannelijke auteurs.
Snijd je dit onderwerp aan, dan volgen reacties die zo stereotiep zijn dat kritische journalisten ‘m bij voorbaat al kunnen voorspellen en opschrijven:
A woman dares to acknowledge the gender problem. Some people say, “Yes, you’re right,” but do nothing to change the status quo. Some people say, “I’m not part of the problem,” and offer up some tired example as to why this is all no big deal, why this is all being blown out of proportion. Some people offer up submission queue ratios and other excuses as if that absolves responsibility. Some people say, “Give me more proof,” or, “I want more numbers,” or, “Things are so much better,” or, “You are wrong.” Some people say, “Stop complaining.” Some people say, “Enough talking about the problem. Let’s talk about solutions.” Another woman dares to acknowledge this gender problem. Rinse. Repeat.
Het wordt tijd dat mensen inzien dat we in een wereld leven waarin mannen domineren. Hoe meer ruimte er is, hoe sneller openlijke of verborgen vooroordelen een rol gaan spelen – zeker bij zoiets subjectiefs of je een literair werk de moeite waard vindt ja of nee. Het geeft te denken als ‘ja’ zo sterk gekoppeld is aan één specifieke groep. Hoe logisch is dat?
Dankzij VIDA in de Engelstalige literaire wereld, en zo hier en daar ook bij Nederlandse organisaties of weblogs zoals De Zesde Clan, worden verontrustende patronen zichtbaar. Dat patroon van uitsluiting van vrouwen heeft diepe wortels:
Snobbism about women’s fiction “goes back a long way,” according to Belinda Jack of Oxford University, author of the upcoming The Woman Reader. And before snobbism stretch millennia of active suppression during which women were prohibited from writing almost anything. “Public speech and harlotry were very closely associated,” Jack said in an interview, describing the very narrow range and reading and writing permissible to women up until the 19th century.
Aangezien normen en waarden slechts langzaam veranderen, zou het niet zo vreemd zijn als mensen daar nog last van hebben. Een recent voorbeeld is de manier waarop Jonathan Franzen, door Times Magazine uitgeroepen tot Grote Amerikaanse Auteur, schrijfster Edith Wharton reduceerde tot haar uiterlijk. Alsof haar schrijverschap daarom draaide. Maar we leven niet meer in de negentiende eeuw. Steeds meer vrouwen schrijven prachtige boeken en de meerderheid van de lezers is inmiddels ook vrouw. Hoog tijd dat redacties, waaronder die van de VPRO-gids, de zogenaamde ‘objectieve selectie’ van te bespreken boeken aan een kritische blik onderwerpen. Dan verandert er hopelijk wat:

Deal with your resentment. Deal with your biases. Vigorously resist the urge to dismiss the gender problem. Make the effort and make the effort and make the effort until you no longer need to, until we don’t need to keep having this conversation. Change requires intent and effort. It really is that simple.

Meeste pijn bezuinigingen komt terecht bij vrouwen

In ‘nieuws’ waar feministen een jaar geleden al op wezen: de bezuinigingen in Engeland treffen vrouwen drie keer zo hard als mannen. Het is heel goed dat onze Noordzee-buren dit in kaart brengen. Want dan weet je waar je over spreekt. In Nederland meten we de impact van beleid op mannen en vrouwen veel minder structureel. Niet handig, nu drie mannen in het Catshuis belangrijke beslissingen nemen over onze toekomst, inclusief nieuwe forse bezuinigingen.

In Engeland is de situatie volkomen duidelijk:

The biggest impact comes from proposed changes to public sector pensions announced in the coalition’s very first budget. With women making up 65% of the local authority workforce affected by the changes, they will receive £5bn less compared with £2.6bn for men. The analysis does not include plans to hit regional public sector pay, which again has a bigger impact on female employees.

Anna Bird, deputy chief executive of the Fawcett Society, warned that the changes were forcing thousands of women back into the home. “Changing the working tax credit was one of the most damaging changes for women trying to work. It’s hard to see much evidence that the government is listening when they have done nothing on the cumulative impact of women’s equality.”

De Zesde Clan mist berichtgeving over dit type effecten in de Nederlandse media. Veel verder dan wat artikelen over duurdere kinderopvang komt het niet, inclusief tegenstrijdige berichten of kinderen nou wel of niet meer of minder naar de opvang komen, en wat dat kan betekenen voor de werkgelegenheid van ouders (lees: moeders).

Kenniscentrum E-Quality probeert wat te doen aan dit soort onduidelijkheid. Deze organisatie biedt mogelijkheden om budgetten te onderzoeken op basis van gender.  Zulke genderanalyses zou je op voorstellen voor bezuinigingen toe moeten passen. Als algemeen gepresenteerde bezuinigingen hebben namelijk geen neutrale effecten. Meer vrouwen dan mannen werken bij de overheid, of maken gebruik van sociale voorzieningen en gezondheidszorg. Aangezien vrouwen langer leven maken zij ook meer gebruik van pensioenen en oudedagsvoorzieningen. Bezuinigingen op al die gebieden treffen vrouwen waarschijnlijk harder dan mannen, maar om dat met zekerheid te kunnen zeggen, moet je meten en rekenen.

Niet alleen Engeland is aan het meten en rekenen geslagen, met schokkende uitkomsten als het gaat om de situatie van vrouwen. Overal waar landen de effecten in kaart brengen, blijkt dat de pijn van bezuinigingen onevenredig bij vrouwen terecht komt. Onder andere  Canadese organisaties wijzen erop, of de Amerikaanse staat Washington, waar de werkgelegenheid en gezondheidszorg van vrouwen slag na slag krijgt, evenals in de staat Californië.

De Zesde Clan gelooft niet dat de situatie in Nederland zó fundamenteel anders is, dat de pijn hier opeens wel eerlijk verdeeld wordt tussen mannen en vrouwen. Een betrouwbare, deskundige regering zou onderzoeken of de seksen wel beiden op een gelijkwaardige manier bijdragen aan de bezuinigingen. Want doe je dat niet, dan loop je een groot risico dat je maatregelen neemt, die discrimineren en seksistisch uitpakken.

De geheime kracht achter Jeanne d’Arc

Jeanne d’Arc, de heilig verklaarde plattelandsvrouw die in de middeleeuwen het Franse leger aanvoerde en kroonprins Charles op de troon hielp, blijft geschiedkundigen inspireren. Een nieuw boek over deze roerige periode stelt dat Jeanne achter de schermen hulp kreeg van hertogin en koningin Yolande van Aragón, die alles in het werk stelde om haar familie aan de macht te krijgen en te houden.

‘De Maagd en de Koningin’ van Nancy Goldstone brengt met haar focus op Yolande een figuur tot leven, die tot voor kort in de schaduw verdwenen was. Want vrouwen hadden formeel weinig te vertellen in de middeleeuwen:

Yolande is almost never at the scene when the action occurs. Her influence must be inferred by the presence or behavior of men who were allied to her in one way or another. Of course, this is the only way Yolande could have operated, but it makes Goldstone’s central argument difficult to substantiate. “There is no more effective camouflage in history than to have been born a woman,” she writes. Not all of that camouflage can be conclusively cleared away, but thanks to this book, a bit more of this remarkable life has been coaxed out into the open.

Goldstone benadrukt deze onzichtbaarheid niet voor niets. Het is een patroon. My Just Desire, een boek over het leven van de Engelse edelvrouw Bess Raleigh, is een ander voorbeeld. Bess leefde vanaf 1565 tot circa 1647 en ook hier bleek het een moeizaam karwei haar leven te reconstrueren, omdat ze alles moest doen via mannen. In officiële stukken komt ze bijna niet voor en zelfs haar dood staat nergens opgetekend. Als vrouwen een testament wilden opstellen, moesten ze dat doen in de vorm van een laatste wens, en dan maar hopen dat mannelijke nabestaanden zo vriendelijk waren daaraan gehoor te geven.

Nog later, in de tijd van Georgiana, hertogin van Devonshire (1774), konden bijna alle adellijke vrouwen schrijven. Dat deden ze dan ook. Hun uitvoerige correspondentie had een historische bron van jewelste kunnen zijn, maar helaas, zo constateert biografe Amanda Foreman, families hadden de gewoonte om de correspondenten van mannen te behouden en die van vrouwen te vernietigen. Om haar eerbaarheid ook na de dood te bewaren, heette het. Die handelswijze zorgde er echter ook voor dat we veel minder van hen weten dan van hun mannelijke familieleden.

Enfin, terug naar Yolande van Aragón. Als addellijke vrouw bevond ze zich midden in een uitgebreid netwerk. Het was dan ook niet meer dan logisch dat ze informatie kreeg over bijzondere ontwikkelingen. Zoals een boerenmeisje dat faam begon te verwerven op het platteland, en het als haar heilige missie zag een gezalfde koning op de troon van Frankrijk te zetten. Dat paste prima in de plannen van Yolande:

Charles fled to the Queen of the Four Kingdoms: Yolande of Aragon. She would provide him protection and a wife, her daughter Marie, and begin to use her political acumen and impressive network of spies to see that her son-in-law could claim his throne. Some of her ploys backfired, such as the assassination of Charles’s cousin, but she was soon driven more than ever to find the one who would bolster Charles and turn the tide against the English. That “one” would turn out to be Joan. […] Citing medieval sources only written in French as well as Joan’s trial documentation, the notion that Yolande pulled the strings that led to the success of France are quite plausible.

Kortom, opnieuw bewijs dat vrouwen, zodra ze de kans kregen, een belangrijke rol speelden in de geschiedenis. Fijn dat wetenschappers vandaag de dag steeds meer oog krijgen voor hun rol, en die kennis met ons delen.

De naam van Yolande van Aragón leeft voort, onder andere deze roze roos is naar haar vernoemd.

Geweldige heldin domineert Hunger Games

De Zesde Clan had rond de Paasdagen eindelijk tijd om The Hunger Games in de bioscoop te zien. De film is lovend ontvangen, en dat is niet voor niets. Voor een Hollywood blockbuster vertoont de film arthouse-achtige trekken. De camera neemt de tijd, maar zelfs in stille scènes is de dreiging van overleven onder een autoritair regime voelbaar. Plus, actrice Jennifer Lawrence maakt van Katniss Everdeen een sterke vrouwelijke hoofdpersoon. Iets wat we te lang niet meer gezien hebben in de bioscoop.

Tuurlijk valt er altijd een kritische noot te kraken. Zo ook hier. Sommige elementen uit het verhaal komen zo impliciet aan bod, dat een kijker het waarschijnlijk alleen snapt als-ie het gelijknamige boek, deel 1 uit een trilogie van schrijfster Suzanne Collins, gelezen heeft. Ook klopt het ritme van de film soms niet. Hier te snel, daar te langzaam. Maar een film is meer dan onderdelen, en het geheel staat als een huis. Onder andere dankzij actrice Jennifer Lawrence, die eerder al indruk maakte met Winter’s Bone. Maar ook dankzij het verhaal. Op het moment dat een van de personages stierf, zat de halve zaal zachtjes te snikken. De film raakt mensen.

Hunger Games valt op in het huidige filmlandschap, omdat daarin mannen domineren. Kranten en websites in de V.S. staan daarom bol van de genderanalyses. Iemand als Katniss Everdeen vertegenwoordigt een type heldin die we in lange tijd niet gezien hebben:

Katniss is the first young female lead audiences have seen in a long time that is the spotlight of her show. She is a beacon of hope for young girls that don’t buy into the princess and Barbie shtick. She is intelligent, brave, and not afraid to kill if the Games require it. The boys fall for her, she does not fall for them. […] Finally young girls have a literary and film role model. Let’s just hope it’s not too little too late.

Ook Wired hecht veel belang aan de sekse van de hoofdpersoon, en wat dat betekent voor vrouwen en de filmindustrie:

First, The Hunger Games must bring in the kind of box office numbers that prove to Hollywood that a film led by a young female heroine who’s not cast as a sex symbol can bring in audiences. And second, for Katniss to truly triumph, she must embody the type of female heroine — smart, tough, compassionate — that has been sorely lacking in the popular culture landscape for so very long. […] the movie could prove revolutionary for portraying a true female hero who is emotionally and physically strong, and isn’t romantically involved with a male hero counterpart. (Katniss also doesn’t fall into the troubling pattern of women in action movies who sacrifice themselves.)

De film doet daarmee ook in deze zin recht aan het eerste deel uit de trilogie. In het boek komt Katniss even sterk naar voren:

I also really love how Katniss is this super strong, independent, no-nonsense heroine but also clearly needs Peeta and Gale. It’s refreshing to see a female hero be painted as strong but also dependent on others–not in a weak, “girlie”, damsel-in-distress way but in a way that is just real about the fact that human beings need each other to get through tough shit.

Jennifer Lawrence als Katniss Everdeen.

Wat dat betreft is het geweldig om te zien dat de boeken nog steeds als een gek verkopen. Collins is onder andere bij Amazon de best verkopende auteur ooit. Als film staat de Hunger Games al weken op de eerste plaats. De inkomsten overtroffen kort geleden de magische grens van 300 miljoen. Niet gek voor een productie met een prijskaartje van 78 miljoen dollar. Als de Hunger Games veel winst oplevert, zou Hollywood dan eindelijk weer eens films willen produceren waarin sterke vrouwen centraal staan? De Zesde Clan hoopt van wel. Al was het alleen al omdat vrouwen toch echt de helft van het totale aantal bioscoopkaartjes kopen in de V.S.

UPDATE: Suzanne Collins voert niet alleen bestseller lijstjes aan. Haar trilogie blijkt de meeste klachten van ouders op te leveren. Ze willen dat bibliotheken de romans niet meer uitlenen, met als meest voorkomende klachten: anti-gezin, satanistisch, te gewelddadig, vuile taal. Eigenlijk een enorm compliment, merkt webmagazine Jezebel op:

In what basically amounts to proof positive that a book is worth reading, The Hunger Games trilogy has cracked the top three on the American Library Association’s list of themost frequently challenged books of 2011—which means they’re among the books that parents and educators have most often complained about being inappropriate for America’s delicate youth. […] Suzanne Collins can take comfort in the fact that she’s got some very classic (and classy) company on this list of “objectionable” literature: The number seven spot belongs to Aldous Huxley’s A Brave New World and To Kill a Mockingbird by Harper Lee rounds out the top ten.

Pasen vieren met de godin

Pasen! Eieren zoeken, eieren schilderen, paashaasjes… En een heleboel verhalen op internet over de heidense oorsprong van het Christelijke Paasfeest. Daarbij komen steeds dezelfde verhalen terug. Pasen was oorspronkelijk een heidens feest rondom de godin Eostre/Eostra/Ostara, zij had als symbool de haas, er was iets met eieren, ze was een godin van de lente. Zelfs leerwiki schrijft dit op. Klopt geen moer van, schrijft de Engelse organisatie Association of Polytheist Traditions (APT).

De enige antieke bron waarin de naam Eostre genoemd wordt, stamt uit de vroegste middeleeuwen, aldus deze Engelse neo pagans. De referentie komt uit een handschrift van een engelse monnik Bede, die leefde van 673 tot 735. Het Christendom had toen al een sterke positie verworven in onder andere Engeland, Scandinavië en het Duits/Nederlandse gebied. Het heidendom was echter nog niet vergeten. IJsland schafte het oude geloof zelfs pas rond het jaar duizend af.

Wat weten we van Eostre? Overgezet in modern Engels schreef Bede:

The first month, which the Latins call January, is Giuli; February is called Solmonath; March Hrethmonath; April, Eosturmonath. […] Eosturmonath has a name which is now translated ‘Paschal month’ and which was once called after a goddess of theirs named Eostre, in whose honour feasts were celebrated in that month. Now they designate that Paschal season by her name, calling the joys of the new rite by the time-honoured name of the old observance.

Hij schrijft niks over hazen, eieren of andere zaken waar de tuincentra nu vol van liggen, benadrukt de APT. Bede geeft geen datum voor rituelen of feesten, en informatie over hoe de viering verliep ontbreekt ook – inclusief paasvuren. Als Eostre gelinkt was aan de lente, zit je in april bovendien fout, want officieel begint de astronomische lente rond 20 en 21 maart. En maart is volgens Bede de maand van een andere godin, Hrede, of Rheda.

Een alternatieve variant van de naam Eostre, Ostara, komt zelfs nergens voor in de zin van een godin of andere heiligheid. Ostara is een oud Hoogduits woord, met de betekenis van het christelijke Paasfeest. Het hangt ook samen met het hoogduitse werkwoord ostar, dat zoiets betekent als ‘naar de rijzende zon bewegen’. Hazen komen ook nergens voor. Volgens de APT is er in Engelse folklore alleen hier en daar een traditie dat mensen een haas proberen te vangen op goede vrijdag of op tweede paasdag. Er is daarbij echter geen link met een heidense godin, hoe haar naam ook gespeld wordt.

Dus, alle heidense elementen dan maar afschaffen? Tuurlijk niet. Het is heerlijk om paaseitjes te eten en vol ontzag te kijken naar een groot paasvuur, in Nederland en andere Europese landen evengoed een mooie, eeuwenoude traditie. Tuurlijk niet, zegt ook de APT:

In my own heathen tradition, we see Eostre as a joyful goddess associated with spring and new growth – not because we read that anywhere, but because that’s how she comes across to us. We celebrate Eostrefest in April on the first weekend after the bluebells come into bloom. We always hold this festival outdoors in woodland, no matter how rainy or muddy.

Na het offeren van voedsel en mede besprenkelen deelnemers elkaar met deze licht alcoholische honingdrank en gaan dan lekker picknicken. Met onder andere eieren en chocolade haasjes. En waarom ook niet:

I very much doubt the heathen Anglo-Saxons honoured Eostre with eggcups. I very much doubt they had eggcups. But all who attend our Eostrefest seem to feel that the goddess approves – and that she gets a kick out of watching us soak each other in mead in her honor.

O ja, en als je wil weten waar de chocolade vandaan komt, waar al die eitjes en haasjes van gemaakt zijn? The Guardian heeft een chocolade wereldkaart met alle relevante feiten. Vrolijk Pasen!

Zij heeft last van een ongeïnteresseerde man

Wat een kop in Intermediair: ‘Zij heeft last van het drukke bestaan als fulltime werkende ouder’. Laat dat nou totaal niet de indruk zijn die de Zesde Clan overhoudt aan dit portret van een werkend stel met twee kinderen. Als de vrouw uit het artikel ergens last van heeft, is het wel van haar ongeïnteresseerde man, die het fijn vindt om kinderen te hebben, maar verder niet wil dat zijn ritme daardoor verstoord wordt.

Lees maar mee wat ‘Frank’, die veertig uur in de week betaald werk verricht, over zichzelf vertelt in Intermediair:

‘Mensen vragen wel eens: heb jij geen papadag? Dan zeg ik gewoon: nou nee, daar heb ik geen zin in. En dat ik nu eenmaal het hoogste salaris heb van ons beiden. Wat inderdaad ook een reden is, maar de voornaamste reden is dat ik gewoon fulltime wil werken. Dat ben ik zo gewend, dat bevalt me goed. Ik word liever niet uit dat ritme gehaald.

In het verdere verhaal gaat het vooral om Frank, de dingen die Frank wil, en zijn lieve vrouw die Frank dat allemaal best gunt:

Wat misschien een beetje meespeelt, is dat ik bij een Amerikaans bedrijf werk en graag hogerop wil. Ruim een jaar geleden hebben ze me gevraagd of ik zin had in een baan in Amerika. […] We waren al naar huizen aan het zoeken, of tenminste, ik was daar al mee bezig, maar het is uiteindelijk niet doorgegaan. Ik was behoorlijk teleurgesteld, maar ook een beetje opgelucht. Je laat toch alles achter en mijn vrouw zou er best een geïsoleerd leventje krijgen. Het zag er niet naar uit dat ze een werkvergunning had kunnen krijgen en dan zit je dus iedere dag thuis met de kinderen. Dat idee vond zij wel eng. Maar ik denk dat ze toch wel meegegaan was. Omdat ze nieuwsgierig is en omdat ze mij zo’n kans wel had gegund.

De lieverd! Wie is die engel in huis, die zo goed voor de kindjes zorgt en alles op wil geven om haar man te volgen? Katinka, die net als Frank veertig uur in de week betaald werk verricht:

Ik zit ’s avonds uitgeblust op de bank tv te kijken en kom niet aan persoonlijke dingen toe. Die stel ik uit tot het weekend. Net als de was. Ook qua opruimen ben ik meestal de pisang. Voor de rest hebben we de taken behoorlijk eerlijk verdeeld. Ik zou geen man willen die vindt: ik verdien de kost en verder doe ik niks. Frank is niet te lui om iets te doen. Al plant hij dagjes of weekendjes weg altijd zónder de kinderen. En ik altijd mét. Mannen kunnen kennelijk toch makkelijker afstand nemen. Binnenkort gaat hij zelfs een weekje snowboarden.

Ook zonder de kinderen, gokt De Zesde Clan. Die blijven lekker bij moeder, zodat zij voor ze kan zorgen, en de was kan doen terwijl haar Frank gezellig van sneeuwhellingen af glijdt. Geen wonder dat zij het drukker heeft dan hij. Intermediair, graag wat beter lezen en wat dieper graven, voordat je in grote koppen roept dat het probleem van de combinatie van betaald en onbetaald werk bij haar ligt. Dat is namelijk letterlijk slechts de helft van het verhaal. Dank u!

Nederlandse ontwerpster haalt internationale pers

Modeontwerpster Cindy van den Bremen heeft de internationale pers gehaald. Ze ontwierp bedekkende sportkleding zodat Islamistische meisjes en vrouwen kunnen deelnemen aan officiële voetbalwedstrijden. Voetbalbond FIFA diskwalificeerde eerder een team uit Iran, omdat de deelneemsters een hijab droegen. Dat mag niet, onder andere vanwege veiligheidsredenen. Van den Bremen ontwierp een versie die wél voldoet aan de veiligheidsnormen.

Het ontwerp van Cindy van den Bremen, verschillende versies van haar zogenaamde Capster.

Van den Bremen’s werk is opgenomen in de collectie van het Amerikaanse museum voor moderne kunst en design MOMA. Onder andere Al Arabiya, The National en de BBC besteedde aandacht aan haar werk. Haar ontwerp is van belang, omdat het verbod op de hijab in de praktijk zorgt voor uitsluiting van meisjes uit diverse landen:

If the hijab ban stays, some of these players will not be able to take their talents far beyond their home ground – a concern to former Jordanian women’s team coach Hesterine de Reus. “I struggled a lot to get girls involved in the game in Jordan. We have to encourage Muslim girls to start playing. “Their participation in sport is low anyway, and I think in football we make it worse with the existence of these rules.”

Het ontwerp van Van den Bremen is gemaakt van soepel materiaal. De draagster hoeft geen knopen te maken of haarpinnen te gebruiken om de hijab vast te zetten. Door gebruik te maken van Velcro blijft het deel bij het hoofd goed zitten, terwijl het makkelijk genoeg los komt als een tegenstander eraan gaat rukken. Zo blijft de kans op verwurging of verstikking tot het minimum beperkt.

Van den Bremen vertelt aan de BBC:

designer Cindy van den Bremen insists her hijab is designed to empower women and give them the freedom to choose. “Most of the women and girls I spoke to were very keen to wear a hijab on the pitch, contradicting the image I had. “We think it’s a woman’s choice whether they want to cover themselves and not anyone else’s – including Fifa.”

Haar werk past in een traditie van pogingen om ervoor te zorgen dat overkoepelende sportinstanties het houden op de veiligheid, en verder met hun handen af blijven van de kledingkeuze van vrouwen, maakt ze ook duidelijk in The National:

“In the West, there is so much connected to this piece of fabric that it is not fair anymore,” to Muslim women Dutch designer Cindy van den Bremen said last week […]  “I really want to express the fact that I am not pro or against the hijab. I am pro-choice”, she said.

Cindy van den Bremen.

Kwaliteit is een subjectief begrip

Zeg ‘literaire kwaliteit’ en automatisch volgen onbewuste associaties met ‘man’ en ‘blank’. Het leidt tot een literaire canon vol mannelijke schrijvers, en waardeoordelen waarin mensen/lezers romans van schrijfsters ervaren als iets wat los staat van de rest van de literaire wereld – zoals dat ook gebeurt in andere creatieve beroepen, zoals de schilderkunst.  Waar de grote gezaghebbende overzichtstentoonstellingen ook al naar de mannen gaan, want die zijn universeel en belangrijk, terwijl vrouwen slechts vrouwen zijn.

Auteur Meg Wolitzer brengt de patronen in de literaire wereld kaart in een must read essay voor het zondagse boekenkatern van de New York Times.

Hét beeld van de Grote Nederlandse Auteur.

Deze situatie beperkt zich niet alleen tot de V.S. In Nederland volgden na het overlijden van Mulisch speculaties wie nu de nieuwe ‘Grote Drie’ zouden worden. Alleen mannennamen kwamen voorbij. En toen kort geleden de nominaties voor de Libris Literatuurprijs 2012 bekend werden, volgde het vertrouwde beeld: een jury die op 1 persoon na uit mannen bestond, nomineerde louter boeken van mannelijke auteurs. Ook in Nederland zit de kwaliteit opvallend genoeg alleen bij een zeer specifieke bevolkingsgroep.

Wolitzer verbaast het niets. Het is alleen lastig zulke patronen te benoemen als seksisme, want we leven niet meer in de negentiende eeuw. Slechts een enkele man durft nog openlijk te zeggen dat zijn werk superieur is aan alles wat de vrouwtjes op papier zetten. Dat leidt altijd tot heftige reacties, want oeps. De meeste volwassenen weten beter en houden het op een veel subtielere strategie:

…unlike small boys who don’t yet know better than to say that girls’ books are “sappy,” serious readers, male or female, would never admit to thinking that fiction by women is inferior. Male writers and critics have learned not to express every demented thought that crosses their minds, and besides, in most cases, they sincerely believe that they don’t esteem writing according to the writer’s gender. So one searches mostly in vain for current ruminations on the subject of “why women can’t write.

Hét beeld van de Grote Engelse Auteur.

Toch blijkt keer op keer dat we als collectief, als cultuur, boeken van mannen anders beoordelen dan boeken van vrouwen. Waarbij de ene categorie een veel hogere status heeft dan de andere:

Recently, when the novelist Mary Gordon spoke at a boys’ school, she learned that the students weren’t reading the Brontës, Austen or Woolf. Their teachers defended this by saying they were looking for works that boys could relate to. But at the girls’ school across the street, Gordon said, “no one would have dreamed of removing ‘Huckleberry Finn’ or ‘Moby-Dick’ from the syllabus. As a woman writer, you get points if you include the ‘male’ world in your work, and you lose points if you omit it.”

Uitgevers, winkels en literaire bladen doen hier vrolijk aan mee. Een Amerikaanse organisatie, VIDA, houdt sinds vorig jaar precies bij welke recensenten in welke bladen welke romans beschrijven, en zag een duidelijk patroon. Mannen recenseren het werk van mannen. Vrouwen staan in een apart hoekje:

Women’s interests are specialized, they’re secondary; they’re somewhere over to the side of the serious work that’s being done. Throughout history, there have been ladies’ magazines, ladies’ journals, and for years there have been women writers who would refuse to participate in women-only sort projects because of that stigma. And you’ve got Peter Stothard at the Times Literary Supplementsaying women “are heavy readers of the kind of fiction that is not likely to be reviewed in the pages of the TLS.” He was basically saying, “Women aren’t interested in heavy issues;we do heavy work.”

De rubricering en design werken mee aan het beeld van een apart vrouwenhoekje. Amazon zet vrouwen behulpzaam in de categorie Vrouwenfictie – en hopla, daar heb je een roze ghetto waar geen mannelijke lezer zich zal wagen. De kaft speelt ook mee. Pastelkleuren, foto’s van waslijnen of een schommel, en zwierige letters vertellen de lezer dat dit een vrouwenboek is.

Hét beeld van de Grote Amerikaanse Auteur.

Romans van mannelijke auteurs krijgen een geheel andere behandeling, signaleert Wolitzer in haar essay:

Compare these with the typeface-only jacket of Chad Harbach’s novel, “The Art of Fielding,” or the jumbo lettering on “The Corrections.” Such covers, according to a book publicist I spoke to, tell the readers, “This book is an event.” […] I don’t need to remember anything about signifiers to understand that just like the jumbo, block-lettered masculine typeface, feminine cover illustrations are code. Certain images, whether they summon a kind of Walker Evans poverty nostalgia or offer a glimpse into quilted domesticity, are geared toward women as strongly as an ad for “calcium plus D.” These covers might as well have a hex sign slapped on them, along with the words: “Stay away, men! Go read Cormac ­McCarthy instead!”

Was dit altijd zo? Nee, stelt Wolitzer, een samenloop van omstandigheden zorgt er soms voor dat schrijfsters enige tijd ruimte krijgen. Zoals in de jaren zeventig en vroege jaren tachtig, toen de tweede feministische golf een sterke invloed kreeg:

It seems no coincidence that some of the most esteemed women writing today — Toni Morrison, Joyce Carol Oates, Margaret Atwood, Doris Lessing, Marilynne Robinson — came to prominence at an unusual moment in time when the women’s movement could be felt everywhere. Stories, long and short, and often about women’s lives, suddenly mattered to the cultural conversation. […] Whereas before that a lone woman might be allowed on the so-called men’s team, literary women began achieving critical mass and becoming more than anomalies.

Hét beeld van de Grote Spaanse Auteur.

Later in de jaren tachtig sloeg de deur weer dicht. De tijdgeest veranderde, het mars en venusdenken won aan kracht, en schrijfsters moeten weer vanouds werken vanuit de marge:

But though this wave of prominent authors helped the women who followed, as time passed it seemed harder for literary women to go the distance. […] …just as women are suddenly fighting anew for access to contraception, the VIDA statistics suggest that women writers are still fighting to have their work taken seriously and accorded as much coverage as men’s.

Dat romans van vrouwen soms wel degelijk in de literaire prijzen vallen, verandert niets aan hun ondervertegenwoordiging en gebrek aan culturele impact, signaleert Wolitzer. Dat verandert pas als de cultuur verandert, als normen en waarden meer inclusief worden. Een mentaliteit veranderen is lastig:

This is a tricky subject. Bringing up the women’s question — I mean the women’s fiction question — is not unlike mentioning the national debt at a dinner party. Some people will get annoyed and insist it’s been talked about too much and inaccurately, and some will think it really matters.

Hét beeld van de Grote Duitse Auteur.

Ook de betrokkenen bij de tellingen van VIDA signaleren die weerstand om het onderwerp serieus te bespreken:

What you’re talking about are people’s unconscious biases. What I’ve learned over the last couple years doing the Count is that I could have Jesus Christ himself come down and say, “Yes, the ladies are right, there is discrimination in the literary world, just as there is in every aspect of life. Gender bias is profound and woven into the fabric of pretty much every part of our lives.” And there would still be all these people in comment boxes and articles saying, “well, these numbers don’t mean anything.”

Maar het heeft zin deze discussie te voeren en bewustwording op gang te brengen. In Engeland stapten vrouwen met succes naar boekhandel WH Smith. De winkel schafte het hoekje met het label ‘vrouwenfictie’ af na klachten van lezeressen. Ook uitgevers moeten oppassen. Als ze te ver gaan met hun roze kafjes, lopen ze het risico dat auteurs gaan protesteren, of zelfs bij hen weglopen en hun heil ergens anders zoeken.

Daarnaast heeft de blanke mannelijke canon negatieve culturele effecten, die soms pas duidelijk worden als je per ongeluk een jaar lang alleen romans van schrijfsters hebt gelezen. Ten eerste mis je talloze vrouwelijke talenten. De grote blanke man met zijn sleutelroman beneemt je het zicht op die diversiteit, die veelheid van stemmen en ervaringen. Ten tweede geven mannelijke auteurs vaak een eenzijdig beeld van de wereld:

 I was noticing that whenever I opened a book by a man — whether it was a literary classic or a well-reviewed contemporary darling — I simply couldn’t find many women. With a few notable exceptions, I instead found male anxiety wrapped in a vagina. […] It’s not that white male writers are somehow inherently sexist. It’s just that their perspective is limited. Because white men, as it turns out, are not actually omniscient oracles.

Vanwege al die redenen en meer blijft de Zesde Clan doorgaan met het in kaart brengen van patronen, en protesteren tegen lijstjes met louter blanke mannen. Of het nou gaat om literatuur, of genrefictie. We zullen onder andere de komende VN Detective en Thrillergids, net als vorig jaar, aan een grondige analyse onderwerpen. Eens zien of er vooruitgang te bespeuren is ten opzichte van de editie van 2011. We komen allemaal van aarde. Mannen én vrouwen kunnen geweldige boeken schrijven. In een rechtvaardige wereld zou er erkenning voor dat feit zijn.

Meer lezen? Zie dit artikel uit The New Republic over hoe de normen en waarden van het literaire wereldje vrouwen op achterstand zetten. En:

Leve de jaren tachtig!

De jaren tachtig zijn helemaal terug! Ook in de muziek, schrijft de VPRO. Top! Kunnen we artiesten zoals Siouxie dan ook weer terugkrijgen? Enjoy:

2012 begint slecht voor echtgenotes en exen

Relaties aangaan met een man kan heel goed gaan, maar o wee als je de relatie wil verbreken, of als er spanningen optreden en de man gewelddadig gedrag gaat vertonen. Dan ben je als echtgenote of ex al snel de klos. In tegenstelling tot Spanje, waar huiselijk geweld hoog op de agenda staat en verschillende sites bijhouden hoeveel vrouwen er nou weer vermoord zijn, lijkt dit type geweld in Nederland onder de radar te blijven. Terwijl De Zesde Clan voor de eerste drie maanden van het jaar al op  negen doden komt, voor zover gangbare media erover berichtten, plus een paar bijna-moordpartijen:

Vergeten heldinnen in de ruimte en op aarde

Valentina Tereshkova? Ooit van gehoord? Vast niet, tenzij je een voorliefde hebt voor alle details uit de geschiedenis van de ruimtevaart. Tereshkova was de eerste Russische vrouw die als burger de ruimte in ging. Haar carrière speelde zich af in de tijd dat Rusland en de V.S.met elkaar streden – wie heeft de grootste raket, en wie krijgt die raket het snelste de lucht in enzovoorts. De site Jalopnik kan het dan ook niet nalaten te vermelden dat Tereshkova de Amerikaanse ruimtevaarder Sally Ride twintig jaar voor was.

Valentina Tereshkova, eerste Russische burgeres in de ruimte.

Zowel Tereshkova als haar collega, Svetlana Savitskaya, kampten met denigrerende reacties van hun omgeving:

”Even though she was the first woman to walk in space, and her performance there on the space station Salyut 7 earned her praise from her fellow cosmonauts as being “as good as a man”, she was nevertheless presented with a floral apron and “invited” to be the hostess at their evening meal. And today, for some reason, you can buy an apron with her and her crew mates on it. Flying and living in space is hard enough, but to do it while putting up with that kind of crap takes some really massive ovaries.”

Gezien de koude oorlog zou je verwachten dat de Amerikanen grote moeite zouden doen om de gehate vijand bij te benen. Maar zoals je al kon lezen gingen er twintig lange jaren voorbij voordat een Amerikaanse vrouw de dampkring kon verlaten. Vreemd, want in de tijd van Tereshkova was er een ruimteprogramma, speciaal gericht op vrouwen. En stond er een ploeg van dertien astronauten klaar om de ruimte in te gaan. Die ambitie strandde echter: ze hadden het foute geslacht.

Margaret A. Weitekamp legde hun ervaringen vast in een interessant boek en bracht in kaart wat er gebeurde met dertien talentvolle vrouwen, die alle fysieke tests doorstonden en helemaal klaar waren voor hun ruimterit:

you light the fuse of what promises to be spectacular fireworks, stand back ready to admire—and absolutely nothing happens. No launch, no dazzle, no show. You don’t know what to make of it. Did it fizzle? Is it a dud? Is it dangerous? Will it explode without warning? What do we do with it?

Niks. De omgeving was nog niet klaar voor hen. Het speciale programma, nota bene gefinancierd door een succesvolle zakenvrouw en pilote, stierf een zachte dood. De dertien deelneemsters konden terug naar huis, de keuken in.

De verwarring over wat te doen met die ambitieuze astronauten kwam op allerlei manieren tot uiting, niet alleen in de manier waarop hun ambities in de kiem gesmoord werden, maar ook in het taalgebruik in de media:

The US played catch-up when it came to the first object in space, the first animal, the first human, the first to orbit, the first rendezvous, the first space walk, and other challenges, but when it came to matching the first woman in space, the US said it wasn’t interested. The domestic confusion over a female space traveler was evident in the weird list of euphemisms appearing in the news: “astro-nette”, “astronautrix”, “feminaut”, and the popular “space girl.”

Jaaaa, ruimtemeisje, dat klinkt gezaghebbend! Feminaut. Toe maar. Je moet er maar op komen. Het lijkt het Oude Egypte wel, waar de taal alleen het woord voor koning kende, en geen enkele term had voor koningin. Eén van de eerste vrouwelijke leiders, Hatsepsut, moest zich daarom in allerlei bochten wringen om een geschikte titel te vinden. Ze deed een beroep op een woord voor Het Grote Huis – in de zin van het koninklijk paleis – om zichzelf aan te duiden. Dit woord kennen we nu als Farao. Zo zie je maar weer, hoe de tijd kan verstrijken zonder dat het er voor vrouwen beter op wordt. Maar goed, dat is iets voor een ander artikel.

De Gereedschapskist: succesvolle tactieken om fanaten aan te pakken

Amerikaanse tactieken om vrouwen en personeel van abortusklinieken het leven moeilijk te maken, en vrouwen het recht op vrije reproductieve keuzen te ontzeggen, bereiken het Engelse continent. En in Nederland test de SGP zijn spierballen, met onder andere de oproep dat de regering van Rutte ethische kwesties aan moet pakken (geen euthanasie, geen abortus). Slecht nieuws voor vrouwen die zelf willen bepalen wat er met hun lichaam gebeurt. Het goede nieuws: je kunt er iets aan doen!

Iedere stem telt. Het allerbelangrijkste is natuurlijk stemmen op politici die de belangen van vrouwen inzien. Als vrouwen politici weghonen die hen het recht van baas in eigen buik willen ontzeggen, komen ze niet aan de macht en kunnen ze ook geen nare wetten opstellen. Maar goed, mocht de SGP met 1 zeteltje toch buitengewoon veel invloed verkrijgen, dan kun je nog veel meer doen.

Strategie 1: Wacht tot voorstanders van de baarplicht iets doms zeggen of doen, spring daar bovenop. Herhaal. Neem de Amerikaanse staat Idaho. Net als in andere staten wilden conservatieve politici vrouwen verplicht een prenatale echo laten ondergaan voordat ze hun wettelijk recht op zwangerschapsafbreking konden uitoefenen. Eén van de indieners zei daarbij dat hij vreesde dat vrouwen zouden liegen over verkrachting, om een smoes te hebben voor abortus. Die uitspraak zorgde voor een schandaal:

…the bill’s chief sponsor, state Sen. Chuck Winder, suggested last week that women use rape as an excuse for abortions. Soon, it was everywhere from Twitter to cable news to Doonesbury. Earlier this week, Republican legislators – faced with rallies, hundreds of Facebook messages, and national media attention — turned and ran from a law that, just months before, might have passed quietly. […] “One of the things that happened in Idaho was that the legislators assumed people weren’t going to pay very much attention,” says Luther, who helped organize a social-media campaign against the bill.

Precies. Door de schijnwerpers te richten op de houding waaruit dit type wetgeving voortkomt, wordt duidelijk hoe verknipt mensen denken over vrouwen die seksueel actief zijn. Als je dit lange tijd volhoudt, veranderen de cultuur en de politieke verhoudingen:

…antiabortion legislators are actually on the defensive against angry constituents for a change, which means they have to explain themselves. And that means they’re often getting themselves into trouble for being a little too honest about their misogyny, like the Alaska Republican state representative who said, “I thought that a man’s signature was required in order for a woman to have an abortion,” only then to see mockery of an “abortion permission slip” ricochet around the Internet.

Strategie 2: wetsvoorstellen voor mannen. Omdat we in een cultuur leven waarin minachting voor vrouwen gewoon is, valt seksisme niet zo op. De idiote redeneringen worden echter volkomen duidelijk als je het omdraait en mannen behandelt zoals de conservatieve politici vrouwen behandelen. Het leidde tot juweeltjes van amendementen en wetsvoorstellen rondom sperma, Viagra en andere zaken die mannen aangaan.

De uitvinder van dit wapen is Janet Howell, en Democrate uit de staat Virginia. Hier kwam een wet voor een verplichte echo op tafel. Prima, maar dan moeten we mannen ook zo behandelen, vond de politica. Als zij Viagra willen, moeten ze eerst verplicht een rectaal onderzoek ondergaan, en een hartfilmpje laten maken. Voor hun eigen bestwil uiteraard.

Een ander geniaal amendement dook op in Oklahoma, waar conservatieve politici persoonsrechten wilden toekennen aan bevruchte eicellen. Het leidde tot een ‘ieder zaadje is heilig’ amendement:

In Oklahoma the bill — like the famous Monty Python song — aims to declare that “every sperm is sacred.” Proposed by state Sen. Constance Johnson, Democrat, the measure, an amendment to an actual personhood effort, declares that “any action in which a man ejaculates or otherwise deposits semen anywhere but in a woman’s vagina shall be interpreted and construed as an action against an unborn child.”

Vreemd genoeg willen politici geen enkel voorstel van dit type aannemen. Terwijl ze daar totaal geen moeite mee hebben als het om wetgeving gericht op vrouwen gaat. Wat raar! Waarom is dat? Heeej….. Daar valt een kwartje….

Strategie 3: als anti abortusfanaten te ver gaan, geef ze dan een koekje van eigen deeg. Deze strategie is afkomstig van Todd Stave, de eigenaar van een gebouw waarin een abortuskliniek zit. Hij zat niet met protesten op zich. Volgens Stave hebben mensen recht op vrijheid van meningsuiting. Als je tegen abortus bent, is het logisch dat je in de buurt van een kliniek gaat staan.

Het bleef echter niet bij gepaste protesten. Onbekenden begonnen Stave’s persoonlijke gegevens openbaar te maken. Ze vielen zijn dochter en een familielid lastig. Ze verspreidden foto’s waarin hij werd voorgesteld als Hitler. En ze begonnen hem op te bellen. De maat was vol:

Dozens of the protestors began calling him at home, around the clock. His friends wanted to help him fight back; that’s when Stave had the brilliant idea of turning the tables on his tormentors. He began recording the names and numbers of the assholes who called, and then he gave the list of info to his friends and asked them to call these people back on his behalf. Shazam! And the really smart part was that when someone from Team Stave called, they always took the high road. He explains, ‘In a very calm, very respectful voice, they said that the Stave family thanks you for your prayers. They cannot terminate the lease, and they do not want to. They support women’s rights.’

Zoveel mensen begonnen Stave te helpen, dat het al snel uitliep op een heuse campagne. Via de site Voice for Choice, kunnen mensen informatie krijgen, zich aanmelden als vrijwilliger, of zeer onaangename ervaringen met anti abortus fanaten melden zodat Stave en zijn mensen in actie kunnen komen.

Strategie 4: Speel in op de fascinatie van conservatieven voor de vrouwelijke geslachtsorganen. Een Republikeinse politicus die vrouwen wilde verplichten tot het ondergaan van een prenatale (vaginale) echo kreeg wat hij wilde. Honderden bezoekers plakten zijn Facebookwand vol met berichten over hun vagina. Ook leuk: brei of haak een baarmoeder en stuur die op naar politici die willen reguleren wat er met je baarmoeder gebeurt. De patronen staan op internet, het is leuk, makkelijk, en je doet er een conservatieve wettenmaker een groot plezier mee.

Of stuur een gebruikte tampon op, zodat een politicus zelf kan onderzoeken of je gewoon ongesteld was, of eigenlijk stiekem van een vroege zwangerschap af wilde komen. Want:

Since life begins at conception, and a fertilized egg is a human being with all of the rights of any other citizen of the great state of Georgia, we need to make sure that all egg-deaths are properly accounted for, and that all zygote-Americans receive a proper burial and an investigation into whether their deaths were caused by foul play.

Allemaal prima acties, legaal, vrolijk, vol humor, en effectief, omdat het duidelijk maakt welke absurde toestanden conservatieven creëren met hun anti vrouwen houding. Dus, mochten mensen of partijen in Nederland aan het recht op baas in eigen buik gaan morrelen, dan hoeven we het wiel niet meer uit te vinden. We gaan gewoon effe vriendelijk opbellen.

Zonder titel

Tsja, da’s ook een manier om het probleem op te lossen

Weet u het nog? In 2010 bleek dat een nieuwe wervingscampagne om studenten uit te nodigen voor een prestigieuze studiebeurs, een afschrikwekkend effect had op studentes. Zij voelden zich niet uitgedaagd, maar geïntimideerd door de vraag van de Huygens beurs of zij wel slim genoeg waren. Dat probleem is nu opgelost. Wegens bezuinigingen van de Nederlandse regering verdween deze beurs per 1 januari. Dat was nou ook weer niet de bedoeling van de kritiek 😉

Code: niet voor meisjes.

Studenten die door de selectie heen kwamen, konden dankzij de Huygensbeurs naar een buitenlandse universiteit. Ze kregen zodoende de kans hun netwerk uit te breiden, kennis te maken met andere talen en culturen, andere studieprogramma’s te volgen, en les te krijgen van internationale wetenschappers. Een buitenkansje. En gezien het steeds toenemende aantal studentes, gekoppeld aan hun goede resultaten, zou je verwachten dat vrouwen de selectie prima door zouden komen.

In 2008 veranderde de marketing van de beurs echter. Studenten werden geconfronteerd met een indringend kijkende Einstein, uitgevoerd in zwart en oranje, en de vraag ‘are you smart enough’? Drie jaar later bleek het aantal mannelijke aanvragers te zijn toegenomen, terwijl steeds minder studentes een poging deden in aanmerking te komen voor deze beurs. Wetenschappers vonden een verklaring in de gebruikte slogan:

Uit onderzoek is gebleken dat jongens doorgaans meer zelfvertrouwen hebben dan meisjes. Ook als volwassenen schatten ze hun competenties veel hoger in. “Meisjes daarentegen zijn geneigd zichzelf te onderschatten; ze denken al gauw dat ze niet goed genoeg zijn” (Dolle-Willemsen & Verbiest, Taal in de klas). Vrouwen zullen daardoor minder snel bedenken dat ze “slim genoeg” zijn voor een internationaal talentenprogramma.

De iets vriendelijkere variant met minder zwart in het kleurenschema, maar met nog steeds dezelfde vraag die meiden flink aan het twijfelen maakt.

Ze beantwoordden de vraag dus met ‘nee’, daarbij geholpen door een lange geschiedenis van uitsluiting en een klassieke koppeling van het mannelijke met zaken als ratio en intellect. Maar goed, het hele punt is academisch geworden, want de beurs is niet meer. Bedankt, Rutte!