Kwaliteit is een subjectief begrip

Zeg ‘literaire kwaliteit’ en automatisch volgen onbewuste associaties met ‘man’ en ‘blank’. Het leidt tot een literaire canon vol mannelijke schrijvers, en waardeoordelen waarin mensen/lezers romans van schrijfsters ervaren als iets wat los staat van de rest van de literaire wereld – zoals dat ook gebeurt in andere creatieve beroepen, zoals de schilderkunst.  Waar de grote gezaghebbende overzichtstentoonstellingen ook al naar de mannen gaan, want die zijn universeel en belangrijk, terwijl vrouwen slechts vrouwen zijn.

Auteur Meg Wolitzer brengt de patronen in de literaire wereld kaart in een must read essay voor het zondagse boekenkatern van de New York Times.

Hét beeld van de Grote Nederlandse Auteur.

Deze situatie beperkt zich niet alleen tot de V.S. In Nederland volgden na het overlijden van Mulisch speculaties wie nu de nieuwe ‘Grote Drie’ zouden worden. Alleen mannennamen kwamen voorbij. En toen kort geleden de nominaties voor de Libris Literatuurprijs 2012 bekend werden, volgde het vertrouwde beeld: een jury die op 1 persoon na uit mannen bestond, nomineerde louter boeken van mannelijke auteurs. Ook in Nederland zit de kwaliteit opvallend genoeg alleen bij een zeer specifieke bevolkingsgroep.

Wolitzer verbaast het niets. Het is alleen lastig zulke patronen te benoemen als seksisme, want we leven niet meer in de negentiende eeuw. Slechts een enkele man durft nog openlijk te zeggen dat zijn werk superieur is aan alles wat de vrouwtjes op papier zetten. Dat leidt altijd tot heftige reacties, want oeps. De meeste volwassenen weten beter en houden het op een veel subtielere strategie:

…unlike small boys who don’t yet know better than to say that girls’ books are “sappy,” serious readers, male or female, would never admit to thinking that fiction by women is inferior. Male writers and critics have learned not to express every demented thought that crosses their minds, and besides, in most cases, they sincerely believe that they don’t esteem writing according to the writer’s gender. So one searches mostly in vain for current ruminations on the subject of “why women can’t write.

Hét beeld van de Grote Engelse Auteur.

Toch blijkt keer op keer dat we als collectief, als cultuur, boeken van mannen anders beoordelen dan boeken van vrouwen. Waarbij de ene categorie een veel hogere status heeft dan de andere:

Recently, when the novelist Mary Gordon spoke at a boys’ school, she learned that the students weren’t reading the Brontës, Austen or Woolf. Their teachers defended this by saying they were looking for works that boys could relate to. But at the girls’ school across the street, Gordon said, “no one would have dreamed of removing ‘Huckleberry Finn’ or ‘Moby-Dick’ from the syllabus. As a woman writer, you get points if you include the ‘male’ world in your work, and you lose points if you omit it.”

Uitgevers, winkels en literaire bladen doen hier vrolijk aan mee. Een Amerikaanse organisatie, VIDA, houdt sinds vorig jaar precies bij welke recensenten in welke bladen welke romans beschrijven, en zag een duidelijk patroon. Mannen recenseren het werk van mannen. Vrouwen staan in een apart hoekje:

Women’s interests are specialized, they’re secondary; they’re somewhere over to the side of the serious work that’s being done. Throughout history, there have been ladies’ magazines, ladies’ journals, and for years there have been women writers who would refuse to participate in women-only sort projects because of that stigma. And you’ve got Peter Stothard at the Times Literary Supplementsaying women “are heavy readers of the kind of fiction that is not likely to be reviewed in the pages of the TLS.” He was basically saying, “Women aren’t interested in heavy issues;we do heavy work.”

De rubricering en design werken mee aan het beeld van een apart vrouwenhoekje. Amazon zet vrouwen behulpzaam in de categorie Vrouwenfictie – en hopla, daar heb je een roze ghetto waar geen mannelijke lezer zich zal wagen. De kaft speelt ook mee. Pastelkleuren, foto’s van waslijnen of een schommel, en zwierige letters vertellen de lezer dat dit een vrouwenboek is.

Hét beeld van de Grote Amerikaanse Auteur.

Romans van mannelijke auteurs krijgen een geheel andere behandeling, signaleert Wolitzer in haar essay:

Compare these with the typeface-only jacket of Chad Harbach’s novel, “The Art of Fielding,” or the jumbo lettering on “The Corrections.” Such covers, according to a book publicist I spoke to, tell the readers, “This book is an event.” […] I don’t need to remember anything about signifiers to understand that just like the jumbo, block-lettered masculine typeface, feminine cover illustrations are code. Certain images, whether they summon a kind of Walker Evans poverty nostalgia or offer a glimpse into quilted domesticity, are geared toward women as strongly as an ad for “calcium plus D.” These covers might as well have a hex sign slapped on them, along with the words: “Stay away, men! Go read Cormac ­McCarthy instead!”

Was dit altijd zo? Nee, stelt Wolitzer, een samenloop van omstandigheden zorgt er soms voor dat schrijfsters enige tijd ruimte krijgen. Zoals in de jaren zeventig en vroege jaren tachtig, toen de tweede feministische golf een sterke invloed kreeg:

It seems no coincidence that some of the most esteemed women writing today — Toni Morrison, Joyce Carol Oates, Margaret Atwood, Doris Lessing, Marilynne Robinson — came to prominence at an unusual moment in time when the women’s movement could be felt everywhere. Stories, long and short, and often about women’s lives, suddenly mattered to the cultural conversation. […] Whereas before that a lone woman might be allowed on the so-called men’s team, literary women began achieving critical mass and becoming more than anomalies.

Hét beeld van de Grote Spaanse Auteur.

Later in de jaren tachtig sloeg de deur weer dicht. De tijdgeest veranderde, het mars en venusdenken won aan kracht, en schrijfsters moeten weer vanouds werken vanuit de marge:

But though this wave of prominent authors helped the women who followed, as time passed it seemed harder for literary women to go the distance. […] …just as women are suddenly fighting anew for access to contraception, the VIDA statistics suggest that women writers are still fighting to have their work taken seriously and accorded as much coverage as men’s.

Dat romans van vrouwen soms wel degelijk in de literaire prijzen vallen, verandert niets aan hun ondervertegenwoordiging en gebrek aan culturele impact, signaleert Wolitzer. Dat verandert pas als de cultuur verandert, als normen en waarden meer inclusief worden. Een mentaliteit veranderen is lastig:

This is a tricky subject. Bringing up the women’s question — I mean the women’s fiction question — is not unlike mentioning the national debt at a dinner party. Some people will get annoyed and insist it’s been talked about too much and inaccurately, and some will think it really matters.

Hét beeld van de Grote Duitse Auteur.

Ook de betrokkenen bij de tellingen van VIDA signaleren die weerstand om het onderwerp serieus te bespreken:

What you’re talking about are people’s unconscious biases. What I’ve learned over the last couple years doing the Count is that I could have Jesus Christ himself come down and say, “Yes, the ladies are right, there is discrimination in the literary world, just as there is in every aspect of life. Gender bias is profound and woven into the fabric of pretty much every part of our lives.” And there would still be all these people in comment boxes and articles saying, “well, these numbers don’t mean anything.”

Maar het heeft zin deze discussie te voeren en bewustwording op gang te brengen. In Engeland stapten vrouwen met succes naar boekhandel WH Smith. De winkel schafte het hoekje met het label ‘vrouwenfictie’ af na klachten van lezeressen. Ook uitgevers moeten oppassen. Als ze te ver gaan met hun roze kafjes, lopen ze het risico dat auteurs gaan protesteren, of zelfs bij hen weglopen en hun heil ergens anders zoeken.

Daarnaast heeft de blanke mannelijke canon negatieve culturele effecten, die soms pas duidelijk worden als je per ongeluk een jaar lang alleen romans van schrijfsters hebt gelezen. Ten eerste mis je talloze vrouwelijke talenten. De grote blanke man met zijn sleutelroman beneemt je het zicht op die diversiteit, die veelheid van stemmen en ervaringen. Ten tweede geven mannelijke auteurs vaak een eenzijdig beeld van de wereld:

 I was noticing that whenever I opened a book by a man — whether it was a literary classic or a well-reviewed contemporary darling — I simply couldn’t find many women. With a few notable exceptions, I instead found male anxiety wrapped in a vagina. […] It’s not that white male writers are somehow inherently sexist. It’s just that their perspective is limited. Because white men, as it turns out, are not actually omniscient oracles.

Vanwege al die redenen en meer blijft de Zesde Clan doorgaan met het in kaart brengen van patronen, en protesteren tegen lijstjes met louter blanke mannen. Of het nou gaat om literatuur, of genrefictie. We zullen onder andere de komende VN Detective en Thrillergids, net als vorig jaar, aan een grondige analyse onderwerpen. Eens zien of er vooruitgang te bespeuren is ten opzichte van de editie van 2011. We komen allemaal van aarde. Mannen én vrouwen kunnen geweldige boeken schrijven. In een rechtvaardige wereld zou er erkenning voor dat feit zijn.

Meer lezen? Zie dit artikel uit The New Republic over hoe de normen en waarden van het literaire wereldje vrouwen op achterstand zetten. En:

Advertisements
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: