De Gereedschapskist: discourse analyse

Taal vormt ons en geeft ons een manier om de wereld om ons heen te beschrijven. Daarom is het analyseren van teksten een machtig wapen. Woorden kunnen namelijk aangeven wie de macht heeft, taal drukt uit wat we belangrijk vinden en wat niet. Omdat zoveel denkbeelden vrouwen beperken en reduceren, is het voor feministen extra belangrijk om duidelijk voor ogen te hebben wat er speelt. Dat geeft bewustwording. Het mooie is: jij kunt het ook. Aan de hand van discours analyse.

Wat is discourse analyse? Dat  is:

een interdisciplinaire stroming die op het einde van de jaren 60 en in het begin van de jaren 70 van de vorige eeuw is ontstaan als een kruisbestuiving tussen linguïstiek, literatuurstudie, antropologie, semiotiek, sociologie, psychologie en communicatiewetenschap (Van Dijk, 1988). In discoursanalyse worden taaluitingen bestudeerd en gerelateerd aan een ruimere context. Zowel gesproken woord (radioteksten, interviews, groepsgesprekken) als geschreven tekst (krantenartikels, dagboeknota’s, beleidsbrieven) worden daarbij als vindplaats van discours beschouwd.

Het gaat dus niet om een of andere super abstracte taaltheorie, maar om wat mensen in het echt zeggen en schrijven. Die uitingen kun je gericht analyseren. Welke woorden gebruikt iemand? Welke elementen in het verhaal krijgen de nadruk? Welke aspecten verdwijnen uit beeld? Gebruikt de auteur vergelijkingen en metaforen en zo ja, wat zeggen die over de ideologische kleur van de tekst? Hoe verhouden de resultaten van zo’n discourse analyse zich tot jezelf en andere kwesties die in de samenleving spelen?

Een van de manieren om een discourse analyse te verrichten is om de gebruikte woorden in kaart te brengen. Zo onderzocht een Amerikaan met softwareprogramma Word Cloud de termen die reclamemakers gebruiken om speelgoed te verkopen aan jongens en meisjes. De verschillen in woordgebruik spraken boekdelen. Voor meisjes:

Voor jongens zag deze ‘taalwolk’  er heel anders uit, namelijk zo:

Door woordgebruik te analyseren zie je precies hoe reclamebureau’s en commerciële bedrijven bestaande rolpatronen bevestigen en versterken. Meisjes zijn, jongens doen. Meisjes houden zich bezig met liefde, jongens met vechten. Meisjes bevinden zich in een magische wereld waar ze lekker kunnen kletsen, jurken showen en voor babypoppen zorgen. Jongens bouwen, veroveren en wedijveren met elkaar wie de sterkste is. Dat is nogal wat. Ben je zes jaar, slaat de commercie je al om de oren met rolpatronen uit de jaren vijftig.

Taal zegt ook iets over machtsverhoudingen. Een mooi voorbeeld van de toepassing van discoursen analyse in langere teksten staat in de afstudeerscriptie ‘Macht en Kennis in de discoursen rondom het Nederlandse Emancipatiebeleid‘  van Maartje Meuwissen. Meuwissen analyseerde onder andere teksten uit de Emancipatiemonitor. Deze monitor besteedt aandacht aan allerlei kwesties, waaronder geweld. Bij dit hele hoofdstuk over huiselijk geweld, verkrachting, prostitutie etc, zeggen de auteurs vooral veel over de slachtoffers. Er ontbreekt iets in het discourse. Meuwissen:

[Zoals]… de Nota zelf al concludeert, speelt bij geweld ‘de sekse van het slachtoffer respectievelijk de dader een rol’. Opvallend is dan ook dat Nota alleen ingaat op het feit dat vrouwen slachtoffers zijn en niet op het feit dat mannen daders zijn, zoals de hoofddoelstelling van het hoofdstuk al aangeeft: ‘geweld tegen vrouwen’. Hierdoor komt het discours rondom veiligheid tot stand. De titel had ook kunnen luiden ‘geweld door mannen’.

Waarom is dat? De onderzoekster hoorde van haar gesprekspartners later dat het weglaten van mannen een bewuste keuze was:

Haar verklaring voor het feit dat mannen in het narratief over geweld ontbreken is de volgende: ‘Het is belangrijk je terminologie zo te kiezen dat je mensen niet voor het hoofd stoot en toch de essentie weergeeft’.

Mannen identificeren als dader is problematisch in een samenleving waarin mannen meer macht hebben dan vrouwen. We hebben een kabinet vol mannelijke ministers die het misschien niet zo leuk vinden als hun sekse in verband gebracht wordt met seksueel geweld. Dat kan bedreigend zijn, onaangenaam, en een verdedigende reactie oproepen. Wil je voor elkaar krijgen dat de overheid geld geeft voor projecten en organisaties die de slachtoffers helpen, dan is het strategisch gezien slim en beter om de rol van de man te verdoezelen en een boodschap te brengen die acceptabeler is: er zijn slachtoffers en die hebben hulp nodig.

Hoe begrijpelijk ook, dit discourse is problematisch. Het past namelijk in een patroon waarbij de focus ligt op de vrouw en de man uit beeld verdwijnt. Neem bijvoorbeeld de dominante verhalen over vrouwen die op de een of andere manier (mede) schuldig zouden zijn aan hun eigen verkrachting. Vrouwen hadden iets wel moeten doen, zoals zich netter moeten kleden, of iets niet moeten doen, bijvoorbeeld naar een café gaan.

Deze boodschap zit er zo diep ingeramd dat de helft van de Britse vrouwen desgevraagd aangaf dat het de eigen schuld van vrouwen is als ze verkracht worden. Bijna een kwart van de vrouwen zou zelf nooit aangifte doen van verkrachting. Uit schaamte, en uit schuldgevoel omdat ze deze misdaad waarschijnlijk zelf uitgelokt had. Over de mannelijke dader ondertussen geen woord.

Net als bij het discourse van de emancipatiemonitor ligt de focus ook in deze verhalen op het slachtoffer, de vrouwen. In beide gevallen blijven mannen buiten beeld. Het gaat niet om hen, we zien niet wat zij doen, en daardoor weten we ook niet precies hoe we de situatie van mannen moeten analyseren. Terwijl zij toch echt de basis van het probleem vormen. Het zijn in overgrote meerderheid mannen die vrouwen en andere mannen molesteren. In Nederlandde V.S., etc.

Als je dit ziet, kun je vragen gaan stellen. Wat maakt dat mannen buiten beeld blijven? Wat houdt ons tegen mannen aan te spreken op hun gedrag en hun rol in het geheel te onderzoeken?  Zulke vragen leiden tot inzichten, en inzichten leiden tot bewustwording. Vrouwen kunnen zich dan makkelijker losmaken van de dominante verhalen. Dat kan erg bevrijdend zijn. Als  de man een misdaad begaat, waarom moet de vrouw dan boeten? Wie sloeg hier eigenlijk, wie ging over tot verkrachting? Dat maakt het voor vrouwen hopelijk makkelijker te vertellen wat hen overkwam en aangifte te doen.

Meer lezen? Zie onder andere dit stuk over strijkbouten voor mannen en meisjes, en met welke boodschap fabrikanten dit voorwerp aan de man/vrouw brengen. Of lees dit artikel over de principes van discourse analyse, van Teun van Dijk van de Universiteit van Amsterdam. De krant lezen zal nooit meer hetzelfde zijn 😉

Advertenties
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Reacties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: