Dikke pillen voor de pandemie

Zodra duidelijk werd dat het land op slot ging, sprintte de Engelse journalist Nick Duerden niet naar de supermarkt om rollen wc papier te hamsteren, maar naar zijn plaatselijke boekhandel. Als fervent lezer had hij voorraad nodig voordat zijn favoriete dealer de deuren zou sluiten. Hij is niet de enige. De VPRO biedt literaire hulp bij Corona, op sociale media tippen boekenwurmen elkaar over goede titels, en ook ik laat mij niet onbetuigd. Na een lijstje met romans die ingaan op epidemieën, nu een special over dikke pillen. Ze zijn minstens 350 pagina’s ”lang”. Maar het gaat natúúrlijk om de kwaliteit…

Wat is er heerlijker in tijden van onzekerheid dan met een dik boek op de bank te kruipen? Romans waar je uuuuuren mee zoet bent en die je stof tot nadenken geven, of juist naar andere werelden transporteren. Gezien de verkoopcijfers hebben veel mensen de dikke pillen van de Zeven Zusters serie al ontdekt. Bijzonder, want zoals magazine Opzij signaleert, kreeg het eerste deel geen enkele recensie in de Nederlandse dagbladen. Lezers tipten elkaar en de rest is geschiedenis. Daarnaast hebben veel lezers hun weg al gevonden naar De Reiziger serie van Diana Gabaldon en de Cromwell trilogie van Hilary Mantel. Ik kies daarom wat minder bekende boeken, die vaak al wat langer geleden gepubliceerd zijn en die wat mij betreft een tweede kans verdienen.

Wil je groots en meeslepend lezen, probeer dan eens een roman van de Spaanse auteur Almuneda Grandes. Zij grossiert in historische romans van 600 pagina’s of meer, en de meesten kregen een vertaling in het Nederlands. Bijvoorbeeld Het IJzig Hart, over de impact van de Spaanse Burgeroorlog op de verschillende leden van een familie. Of haar meest recente, De Patienten van Dokter García, waar ze een literaire prijs mee won (de Premio Nacional de Narrativa). In dat boek verhaalt ze van een smokkelnetwerk dat na de tweede wereldoorlog hooggeplaatste nazi’s hielp ontsnappen naar het fascistische Spanje van generaal Franco. Tip: Julia Navarro is een andere Spaanse schrijfster die dikke pillen schrijft. Ik persoonlijk vindt Grandes net wat beter, maar laat dat je niet weerhouden.

Als Engels geen bezwaar is, tip ik graag Green Dolphin Country van Elizabeth Goudge. Ze publiceerde deze vuistdikke roman in 1944, maar het boek beleefde gelukkig diverse herdrukken. Ik heb de versie uit 2009, uitgegeven door Capuchin Classics (767 pagina’s). In Nederland beschikken we alleen over een vertaling van één van haar jeugdboeken, Het Witte Paardje. Green Dolphin Country is echter bedoeld voor volwassenen en sleept je mee in de tragische liefdesgeschiedenis van twee zussen, die dezelfde man achterna reizen naar Nieuw Zeeland.

Nog een vergeten meesterwerk: Almanac of the Dead van de Indiaanse schrijfster Leslie Marmon Silko, uit 1991. Een tour de force over de ingewikkelde situatie in de Amerikaans-Mexicaanse grensstreek. Drugskartels, vermiste kinderen, de clash tussen de inheemse en de blank-Amerikaanse cultuur, geweld tegen vrouwen, alles komt langs in 763 pagina’s. Het laatste hoofdstuk heeft de titel ‘thuis’, dus hoe erg het ook wordt, Silko sluit af met een voorzichtig gevoel van hoop.

Van Nederlandse bodem: Wie Scheep Gaat van Rascha Peper/Jenneke Strijland. De Groene Amsterdammer noemde Peper in een recensie van dit boek de koningin van de ingehouden hartstocht en die beheersing benut ze ten volle in een verhaal over een vrouw die het ruime sop kiest, de vrijheid tegemoet, maar omkomt als haar bootje zinkt – of niet? Peper volgt vijf nabestaanden bijna vijfhonderd pagina’s lang en brengt op een gevoelige manier in beeld wat zo’n verdwijning doet met de achterblijvers. Tot op het einde blijft bovendien raadselachtig wat er nou precies op zee gebeurde.

Van Nederlands-Somalische bodem: Yasmine Allas. Ze schreef verschillende romans en daarnaast ook een essaybundel over de manier waarop ze zich de Nederlandse cultuur eigen maakte (of juist niet ;)) Van de romans is De Blauwe Kamer de dikste, iets meer dan vierhonderd pagina’s. De hoofdpersoon vraagt een goede vriendin of zij haar levensverhaal wil opschrijven. De vriendin stemt toe en valt tijdens de gesprekken van de ene verbazing in de andere.

Warm aanbevolen en ruim vijfhonderd bladzijden: Een Halve Gele Zon van Chimamanda Ngozi Adichie. Het is een historische roman in de zin dat het gaat over de burgeroorlog die Nigeria in de jaren zestig trof, maar bovenal is het een portret van een samengesteld gezin uit de middenklasse en hoe de verschillende personages reageren op de toenemende politieke spanningen, hongersnood, het geweld en het verlies van idealen.

Tot slot – ik heb me ingehouden want bovenstaande titels vallen allemaal in categorieën zoals ‘literatuur’ of ‘historische roman’ of ‘politiek’. Geen enkele science fiction of fantasy roman. MAAR als je jezelf wil verliezen in een dikke pil, biedt dit genre veel moois. Daarom toch heel beknopt twee tips. Absoluut geniaal blijft de debuutroman van Susanna Clarke: Jonathan Strange & mr. Norrell, in het Nederlands vertaald door uitgeverij Vassalucci. Het is een soort fantasy Jane Austen met een briljant gebruik van voetnoten. En ruim negenhonderd pagina’s sfeervolle magie.

Voor een dik boek met politiek beladen science fiction adviseer ik A Memory Called Empire van Arkady Martine. Deze historica bestudeerde het Byzantijnse rijk en verwerkte haar kennis in een debuutroman over een diplomate die afreist naar het Teixcalaanli rijk. Daar belandt de ambassadrice al snel in levensgevaarlijke situaties. Je zou bij alle spanning en sensatie bijna vergeten dat Martine in dit boek complexe thema’s behandelt, zoals identiteit, kolonialisme, de rol van cultuur en waar beschaving uit bestaat.

Tot zover mijn aanbevelingen. Veel leesplezier!

Corona: zorgen om huiselijk geweld nemen toe

Overal waar de COVID-19 epidemie aanleiding geeft tot maatregelen om mensen binnen te houden, begint huiselijk geweld op te spelen. Deze vorm van agressie kent een sterke gender-component. Het zijn in meerderheid mannen die vrouwen mishandelen, en vrouwelijke slachtoffers lijden onder ernstiger geweld dan mannelijke slachtoffers. Overal zien hulpverlenersorganisaties de problematiek toenemen. In Frankrijk stelt de regering inmiddels hotels open voor vrouwen die hun mishandelaar moeten ontvluchten.

Voor vrouwen is thuis vaak een onveilige plek. Het is de locatie waar mannen incest plegen, en vrouwen en kinderen slaan. Binnen blijven betekent voor vrouwen vaak dat ze thuis opgesloten zijn met hun mishandelaar en, in extreme gevallen, hun moordenaar. Zoiets als een epidemie vergroot spanningen. Thuis opeens je kinderen moeten scholen betekent extra spanningen. Niet even een ommetje kunnen maken als er ruzies dreigen, vergroot spanningen. In die situatie krijgen mannen die toch al gewend waren om uit te halen, nog meer dan anders de neiging zich af te reageren op de vrouwen en kinderen in hun omgeving. Niet vreemd dus dat de alarmsignalen toenemen naarmate een al dan niet ‘intelligente’ lockdown voortduurt.

In Nederland ziet de politie meer gevallen van huiselijk geweld sinds het begin van de Corona uitbraak. Cijfers zijn nog niet voorhanden, maar professionals maken zich zorgen. Slachtoffers en omstanders die zich zorgen maken kunnen bellen met Veilig Thuis (ook anoniem) via 0800-2000. Verder roept Veilig Thuis Groningen mensen op om bij twijfel een signalenkaart in te vullen, vindbaar via www.signalenkaart.nl. Op die manier kun je wat gerichter een melding doen als je het idee hebt dat het mis is bij de buren. Dat is geen klikken, dat is zorgen voor elkaar en erger voorkomen.

In andere landen houden overheden wél gericht cijfers bij. Zo kent Spanje een speciaal ministerie voor Vrouwenzaken, geldt gendergerelateerd geweld als prioriteit, en houden instanties de trend bij. Een door de overheid ingestelde hotline kreeg 270 procent meer telefoontjes over huiselijk geweld dan voor het begin van de Corona epidemie. Het percentage meldingen van huiselijk geweld steeg met 18%. Daarnaast vermoorden agressieve mannen ‘hun’ vrouwen. In 2020 betreurde het land tot nu toe 17 dode vrouwen. Spanje houdt femicide bij vanaf 2003, en vanaf dat jaar tot nu staat de officiële teller op 1050 dode vrouwen. Dat is alsof iemand iedereen op Vlieland heeft uitgemoord, zodat het eiland leeg en ontvolkt achterblijft.

Om het tij te keren proberen allerlei landen maatregelen te nemen. Volgens de Amerikaanse krant Washington Post stelde de regering van Groenland bijvoorbeeld een verbod op alcohol in, in een poging de agressie van mannen te verminderen. In Frankrijk krijgen vrouwen niet alleen een plekje in een hotel, maar zijn er ook hulpposten ingericht in supermarkten. Vrouwen die in nood verkeren, kunnen daar een wachtwoord zeggen en krijgen dan hulp aangeboden. Maar overal is de teneur hetzelfde: de beschikbare hulpverlening was ontoereikend en blijft ontoereikend:

“The supports aren’t working,” said Renata Field, a coordinator for Domestic Violence NSW in Australia. “So why would they work during a crisis?” Her organization has recorded a 40 percent increase in requests for court advocacy services in recent weeks.

Corona heeft invloed op baas in eigen buik

Het Coronavirus heeft op allerlei terreinen gevolgen, ook op het recht van baas in eigen buik. Landen gaan heel verschillend om met het recht op een vrije keuze. Conservatieve staten in de V.S. grijpen de epidemie aan om abortus tot niet-essentiele zorg te bestempelen en klinieken te proberen te sluiten. In Engeland versoepelde de regering de wetgeving juist. In Argentinië kwam de strijd stil te liggen. In Nederland grijpen conservatieve groepen hun kans om het virus uit te roepen tot een straf van God, onder andere vanwege abortus. MET UPDATES onderaan dit artikel

Om met dat laatste te beginnen: Nederland kent een sterke onderstroom van Christelijk fundamentalisme. Niet zo vreemd dus dat het Reformatorisch Dagblad in een hoofdredactioneel commentaar de huidige epidemie aangrijpt om onder andere tegen het afbreken van zwangerschappen en tegen het feminisme (genderideologie) te ageren. De krant schrijft o.a.:

Christenen belijden dat ziekte en gezondheid hun niet toevallig overkomen. Niet corona heerst, maar God regeert. Het coronavirus is slechts een tweede oorzaak, een middel in Gods hand. Hij zendt ziekte zoals ooit de plagen in Egypte, om de mens tot inkeer te brengen. Christenen hoeven daarvoor niet te verwijzen naar China, Iran of Italië. Ze hoeven ook geen verwijten te maken aan een overheid die abortus en euthanasie verdedigt of Nederland een genderideologie opdringt. Laten ze de hand in eigen boezem steken en zichzelf onderzoeken.

In Nederland valt abortus onder noodzakelijke gezondheidszorg. Klinieken blijven dan ook gewoon open, meldt het Nederlands Genootschap van Abortusartsen. De NGvA benadrukt dat medewerkers de richtlijnen van het RIVM volgen.

In Argentinië zijn ze nog niet zo ver. Dat land beleefde twee jaar geleden een felle strijd om abortus legaal te maken. Een conservatieve regering wees een voorstel tot legalisering af. Vorig jaar won echter een progressievere man de verkiezingen: Alberto Fernández. Hij beloofde van het recht van baas in eigen buik een prioriteit te maken en stond op het punt om een wetsvoorstel in te dienen om dat recht werkelijkheid te maken. En toen sloeg de pandemie toe. Alles stokte. Dat betekent dat Argentijnse vrouwen, geconfronteerd met het verlies van werk en inkomen, de gezondheidsrisico’s en de onzekere toekomst, gedwongen moeten baren of het risico van een onveilige, illegale abortus moeten nemen.

In de Verenigde Staten hebben vrouwen nog het recht op het afbreken van een zwangerschap, maar verschillende conservatieve staten grepen het virus aan om klinieken te belagen. Onder andere Ohio, Texas en Alabama redeneerden dat alleen noodzakelijke medische zorg doorgang mag vinden, om schaarse middelen zoveel mogelijk aan te wenden voor slachtoffers van Corona. Abortus is geen essentiële zorg, oordeelden de door mannen geleide overheden. Vrouwen moeten zonder doen tijdens de epidemie. Ze dreigden klinieken met hoge boetes en andere maatregelen, als ze toch door gingen met hun werk.

Inmiddels hebben rechters hier een stokje voor gestoken: vrouwen kunnen niet wachten en deze medische zorg is voor hen van levensbelang, in alle betekenissen van het woord. Klinieken verkeerden echter ruim een week in onzekerheid en zegden afspraken af. Voor vrouwen had dit grote gevolgen. Zo vertelde een vrouw dat ze gestresst rond ging bellen en uiteindelijk in Denver terecht kon, 12 uur rijden van haar huis vandaan. Omdat ze er snel bij was, kon ze pillen innemen. De eerste in de kliniek, de tweede thuis. Dat werd voor haar een race tegen de klok:

We have 10 and a half hours to go. I feel like I’m in a race against time. I have to take the second drug in 24 hours for my abortion to actually work. So that means that we need to hurry up. We don’t have time to take breaks or rest. Otherwise, I’ll be having my abortion in the car.

Niet fijn. Andere landen namen maatregelen om het makkelijker te maken zo’n abortus met pillen te krijgen. Engeland versoepelde de regels bijvoorbeeld. Normaal gesproken moeten vrouwen naar een kliniek reizen. Dat betekent een risico lopen op besmetting, tijdens de reis en tijdens het bezoek aan de arts. Niet aanbevolen als de regering iedereen oproept zoveel mogelijk thuis te blijven. Zolang de epidemie woedt, mogen vrouwen daarom een beroep doen op een internetconsult, en kunnen ze de abortuspillen thuis ontvangen en innemen, besloot de regering. Heel verstandig. Ook hier blijven de klinieken gewoon open om vrouwen die verder in hun zwangerschap zijn de juiste zorg te geven.

In Australië is iedereen van goede wil, maar leveren de grote afstanden problemen op. Artsen vliegen normaal gesproken naar de locaties waar ze hun werk doen, maar de Australische regering heeft reizen aan banden gelegd en op verschillende plekken strikte quarantaines ingesteld. Dat betekent dat de artsen niet naar hun werkplek kunnen reizen. Organisatie Marie Stopes waarschuwt dat de levens van vrouwen hierdoor gevaar lopen, met name als het gaat om late abortussen. Die vinden vaak plaats omdat er sprake is van ernstige medische problemen, die urgent ingrijpen vergen. Uitstel kan zeer gevaarlijk zijn.

UPDATE 1: de ontwikkelingen gaan snel. Zoals gezegd besloot de Amerikaanse staat Texas abortus te classificeren als onnodige medische zorg die je uit moet stellen in deze tijd van crisis. Nadat een rechter die maatregel opschortte, ging de staat in beroep. Een hoger gerechtshof stelde het bestuur in het gelijk. Met een twee tegen één uitspraak keurden rechters het misbruiken van de COVID-19 epidemie goed om vrouwen noodzakelijke medische zorg te onthouden. Klinieken kunnen nu alleen nog een beroep doen op het Supreme Court, waar president Trump net heeft gezorgd voor een meerderheid van conservatieve fundamentalisten die zijn anti abortus standpunt uitvoeren. Dus het ziet er niet goed uit voor Amerikaanse vrouwen.

UPDATE 2: In Nederland hebben Women on Waves en Bureau Clara Wichmann een open brief gestuurd naar de Nederlandse regering, om te pleiten voor een betere toegang tot abortuszorg. Beide organisaties pleiten voor de Engelse lijn, en roepen de overheid op om vrouwen in de gelegenheid te stellen vanuit huis abortuspillen en begeleiding van een arts via internet te krijgen. Nu moeten vrouwen nog naar een kliniek voor het met pillen afbreken van een zwangerschap in een vroeg stadium. Dat lukt niet als vrouwen bijvoorbeeld in quarantaine zitten.

Vrouwen schrijven over pandemieën

In tijden van het Coronavirus kun je psychologisch gezien verschillende kanten op: troost zoeken en het virus negeren, het virus gedoseerd toelaten, of voluit in het fenomeen pandemie duiken. Dat geldt algemeen, maar ook voor lezen. Juist in tijden van zelfisolatie kan een goed boek wonderen doen. Daarom een post met werken van schrijfsters die het gevaar recht in de ogen keken en mooie romans over besmettelijke ziekten schreven.

Vrouwen begonnen al vroeg met het publiceren van verhalen waar epidemieën een ravage aanrichten. Eén van de vroegste voorbeelden, uit 1826, komt van Mary Shelly. Ze is vooral bekend vanwege haar roman Frankenstein, maar met  ‘The Last Man‘ mag ze ook de eer claimen om als een van de eersten dystopische sf te hebben geschreven. Het verhaal draait om Lionel Verney, die als enige een epidemie overleefde en de laatste mens op aarde wordt.

Op sociale media zoals Twitter noemen mensen op dit moment regelmatig het boek Station Eleven van  Emily St. John Mandel (in het Nederlands vertaald als Station Elf ). De auteur toont in flashbacks wat er gebeurde toen een dodelijke griep de bevolking decimeerde, maar richt zich vooral op het leven na de ramp. Hoe ga je verder, waar kun je vreugde aan ontlenen, welke menselijke waarden blijven overeind?

Ling Ma grijpt een epidemie in haar debuutroman Severance aan om een scherpe satire op het kapitalisme af te leveren. Als er een besmettelijke ziekte uitbreekt en het dodental snel oploopt, zoekt hoofdpersoon Candace Chen naar manieren om zich staande te houden. Ze sluit zich aan bij een groepje mensen om van New York naar Chicago te reizen, een stad waar het veiliger zou zijn, en probeert ondertussen door te werken als journalist en vlogger.

Ook Margaret Atwood benutte het thema van een plaag voor een flinke dosis dystopische science fiction. In haar MaddAddam trilogie zorgt genetische manipulatie, samen met een grote onderklasse vol arme mensen die geen goede gezondheidszorg kunnen betalen, voor een catastrofale ziekte die de beschaving grotendeels ten onder laat gaan. Uitgeverij Prometheus zorgde voor een goede Nederlandse vertaling, van Oryx en Crake, Het jaar van de vloed en MaddAddam, dus grijp je kans.

Een andere goede keuze is Connie Willis. De Nederlandse vertaling van haar roman Doomsday Book is alleen nog duur tweedehands verkrijgbaar, maar gelukkig betaal je voor de e-boekversie van Zwarte Winter ”maar” vijf euro, dus dat is te overzien. Het verhaal draait om Kivrin Engle, een vrouw die verbonden is aan een futuristische versie van de universiteit van Oxford. De faculteit Geschiedenis heeft ontdekt hoe je kunt reizen door de tijd, en stuurt studenten en medewerkers naar het verleden om zo verschillende tijdperken beter te bestuderen. Helaas gaat er iets mis, waardoor Kivrin in een verkeerde periode aankomt: Engeland, op het moment dat de Zwarte Dood uit is gebroken en de massale sterfte begint.

Heet van de naald, want gepubliceerd op 3 maart, komt Katie M. Flynn met haar debuutroman The Companions.Flynn’s verhaal draait om de Amerikaanse staat Californië, waar een dodelijke ziekte is uitgebroken. De levenden zitten in quarantaine, en het bewustzijn van de stervenden wordt gedownload in een programma en in een kunstmatig lichaam geplaatst. Zo ontstaan companions, ”mensen” die de levenden gezelschap kunnen houden. Welgestelden doen dat vrijwillig zodat ze bij hun familie kunnen blijven, maar armen lopen het risico dat ze in een soort slavenbestaan terecht komen. Met alle sociale, politieke en economische gevolgen vandien.

Nederland laat zich ook niet onbetuigd. In Concept M voert Aafke Romeijn een ziekte op die mensen kleurloos maakt en broze botten en slechte longen geeft. Hoofdpersoon Hava lijdt aan deze ziekte en kan alleen min of meer normaal functioneren als ze een door farmaceutische bedrijven belachelijk duur gehouden medicijn slikt. Renate Dorrestein laat in haar roman Weerwater in het midden wat voor soort ramp Nederland trof, maar het komt er in ieder geval op neer dat inwoners van Almere compleet geïsoleerd raken van de rest van de wereld. In een totaal isolement moeten ze het zien te redden met de middelen, mensen en materialen die de stad biedt.

Diverse auteurs spelen met wat als scenario’s. Wat als een epidemie of een andere ramp alle of bijna alle mannen of vrouwen uit zou roeien? Hoe zou de wereld er uit zien als er slechts één sekse bestond? Het is opvallend dat er maar weinig werken zijn die ingaan op een wereld waar alleen mannen overbleven. Misschien komt dat omdat science fiction decennia lang gedomineerd werd door mannelijke auteurs, die in hun verhalen vooral mannelijke personages opvoerden en met hun mannenverhalen de prijzen wonnen en de lijstjes met beste sf boeken domineerden. In die zin zou je zwart-wit kunnen stellen dat talloze SF romans sowieso alleen over mannen gaan, als standaard situatie.

Wellicht vanwege die lange dominantie van mannen in het genre bestaan er relatief weinig romans waarin de auteur een reden verzint voor de afwezigheid van vrouwen en speelt met wat-als scenario’s rond werelden zonder vrouwen. Voorbeelden zijn Betram Chandler’s A Spartan Planet uit 1969, en Lois Bujold’s roman Ethan of Athos, uit 1986. Bujold liet zich inspireren door de Griekse mannenkloosters op het eiland Athos. In haar roman verandert het verboden-voor-vrouwen eiland in een planeet waar alleen mannen leven. Dat levert echter problemen met de reproductie op, dus de planeet stuurt hoofdpersoon Ethan de wijde wereld in op een queeste naar eierstokken. Achtervolgingen, vuurgevechten en rampzalige sociale interacties volgen.

Werelden waar alleen vrouwen leven, domineren het genre van één sekse. Die traditie gaat ver terug. Denk aan klassieke verhalen over de Amazones, of utopische romans zoals Herland van Charlotte Perkins Gilman uit 1915. De ene keer scheiden vrouwen zich van mannen af en stichten hun eigen staat, zoals in  The Gate to Women’s Country van Sheri S. Tepper. Vrouwen leven in deze roman in stadstaten en geven hun zonen in hun puberteit de keuze: vreedzaam bij de vrouwen blijven, of vertrekken en op het land bij militaristische mannen gaan wonen.

Andere keren roeien ziektes alle mannen uit. Zoals bij Ammonite, de debuutroman van Nicola Griffith. Een commercieel bedrijf stuurt hoofdpersoon Marghe naar een planeet die door de mensheid gekoloniseerd werd. Alle mannen stierven echter tijdens een epidemie. Marghe gaat als antropoloog onderzoeken hoe de vrouwen de draad oppakten en hoe hun samenleving nu functioneert. Ook zal ze een vaccin tegen de ziekte testen. Onnodig te zeggen dat deze op zich simpele opdracht al snel gecompliceerd wordt door allerlei tegenslagen, moeilijke situaties en loyaliteitsconflicten.

Eervolle vermeldingen: The Old Drift van Namwali Serpell. Geen echte epidemieroman, maar in de levens van verschillende generaties van dezelfde familie speelt Aids een grote rol. En Jane Eyre, van Charlotte Brontë, waarbij de hoofdpersoon een epidemie in een meisjesinternaat overleeft.

Vrouwen in tijden van het Corona virus

Wat er ook gebeurt rond de Corona epidemie, één ding is zeker: de gevolgen treffen vrouwen harder dan mannen. Dat heeft allerlei oorzaken, die samenhangen met de positie die veel vrouwen in veel culturen hebben. Vrouwen zijn in meerderheid degenen die de dagelijkse praktische zorg voor zieken op zich nemen. Als kinderen thuis moeten blijven, zijn moeders als hoofdverantwoordelijke degenen die aan de bak moeten. Daarnaast bevinden vrouwen zich vaker in onveiligere situaties dan mannen. Wat als je lijdt onder huiselijk geweld, of als een mannelijke huisgenoot/gezinsgenoot zich aan de kinderen vergrijpt? Dan kan verplicht binnen blijven knap ingewikkeld worden.

Verschillende onderzoeken en reportages geven inzicht in het effect van gender op omstandigheden rond het Corona virus.

BBC journaliste Lara Owen schreef een interessant artikel over de manier waarop vrouwen in Aziatische landen getroffen worden door de epidemie. Als het gaat om China signaleert ze dat vrouwenorganisatie Weiping drie keer meer telefoontjes over huiselijk geweld ontvangt dan normaal. Daarnaast kampt verpleegkundig personeel met een groot tekort aan maandverband en tampons – er was temidden van de crisis niet aan gedacht dat vrouwen menstrueren en daarvoor hygiënische producten nodig hebben.

Hong Kong levert volgens Owen een ander probleem op: hier werken veel vrouwen uit o.a. de Filipijnen als huishoudelijke hulp. Deze migranten-werknemers hebben een onduidelijke verblijfsstatus, en de huishoudens die hen voor een mager loontje lange dagen laten doorbikkelen, voorzien hen niet van beschermende middelen of toegang tot handzeep.

Het Coronavirus levert ook extra stress op voor zwangere vrouwen. Volgens de universiteit van Harvard is er bijzonder weinig bekend over het effect van Corona op zwangerschappen – het virus is domweg te nieuw en er zijn nog geen onderzoeken op basis waarvan je iets zinnigs kunt zeggen. Je kunt hooguit terugvallen op de algemene kennis rond besmettelijke ziekten, en de ervaring uit het verleden leert dat ziekte meestal niet goed samengaat met zwangerschap. Zo kan mazelen bij zwangere vrouwen een ernstiger verloop krijgen dan gewoonlijk, en levert het zikavirus gevaar op voor de foetus – circa zes procent van de baby’s van besmette vrouwen werd geboren met afwijkingen, zoals microcefalie.

Daarnaast speelt de verdeling van betaalde en onbetaalde zorg een grote rol. In veel landen, ook Nederland, verrichten vrouwen meer huishoudelijke arbeid dan mannen en zijn ze vaker de hoofdverantwoordelijke voor het verzorgen en opvangen van de kinderen in het gezin. Als meer mensen thuis moeten blijven, maken ze meer vies en moeten vrouwen vaker wassen en poetsen. Als kinderen thuis onderwijs moeten krijgen omdat scholen sluiten, zijn het vaker de vrouwen die opeens een onderwijstaak erbij krijgen. Ms Magazine schrijft:

“The challenge of the emergency really puts additional strain on existing inequalities,” said Laura Addati, a policy specialist in women and economic empowerment for the International Labor Organization. “If there’s not already an egalitarian sharing of child care or housework, it will be women who are responsible for remote school, for ensuring there’s food and supplies, for coping with this crisis.”

Wat betreft werkgelegenheid ligt het er een beetje aan welke sekse de grootste klappen krijgt. Luchtvaartmaatschappijen hebben veel werkneemsters die nu massaal op straat komen te staan, omdat bijvoorbeeld de KLM banen schrapt. Aan de andere kant schreeuwt Nederland om verzorgend personeel, en dat zijn merendeels vrouwen. Dus daar is de vraag naar medewerkers op dit moment juist weer groter dan het aanbod. De tijd zal het leren.

Oscars blijven wit en mannelijk

Wil je zien hoe machtsbolwerken zichzelf in stand houden? Dan hoef je niet verder te kijken dan de Oscars. De veelal witte, mannelijke stemmers nomineerden vooral witte mannen, en sloegen vrouwen opnieuw over voor de hoofdprijs van beste regisseur, de Oscar waarmee Hollywood haar filmgenieën eert en de canon in stand houdt. Van de nominaties voor acteursprijzen ging er slechts eentje naar een persoon met een gekleurde huid: Cynthia Erivo, voor haar rol in “Harriet.”

De Oscars leveren gemengde gevoelens op bij onder andere Dana Stevens, de vaste filmrecensent van webmagazine Slate.com. Ja, de nominaties zijn een Hollywood incrowd feestje. Als regisseur kun je misschien meer genieten van complimenten van de bezoekers die naar de bioscoop gaan om jouw werk te zien. Aan de andere kant, zo benadrukt Stevens, kun je er niet omheen dat de Oscars nog steeds betekenis hebben. De prijzen bepalen welke werken de officiële filmcanon waardig zijn en geven aan welke verhalen we als cultuur belangrijk vinden.

Daarom is het volgens Stevens extra schrijnend dat films van regisseuses wel nominaties kregen in categorieën zoals beste film en beste actrice, maar opnieuw genegeerd werden toen het aankwam op de nominaties voor beste regisseur:

2019 was a year in which the number of mainstream films made by women started to reach critical mass: Lorene Scafaria’s Hustlers, Lulu Wang’s The Farewell, Kasi Lemmons’ Harriet, Marielle Heller’s A Beautiful Day in the Neighborhood, Olivia Wilde’s Booksmart, Joanna Hogg’s The Souvenir, Claire Denis’ High Life, Céline Sciamma’s Portrait of a Lady on Fire, and Mati Diop’s Atlantics were all either well-reviewed, successful at the box office, or both, and several of them were recognized in Monday morning’s nominations in categories other than directing. To respond to a year like that with the studious exclusion of anyone female from the award that above all others confers authorship and authority, the one that attributes a film’s success to the unifying vision of an individual, starts to look like nothing else but rank condescending sexism.

Het overslaan van regisseuses leidde tot cynische commentaren van het kaliber ‘denken mensen soms dat films zichzelf regisseren?’ Dat kaboutertjes, in plaats van vrouwen zoals Greta Gerwig, een meesterwerk zoals Little Women vorm gaven? Time Magazine ziet een eenvoudige reden voor het negeren van vrouwelijk talent. Degenen die bepalen wie de nominaties voor de Oscars krijgen, zijn nog steeds veelal man en wit. Zij herkennen talent en kwaliteit blijkbaar alleen als het in een witte mannelijke vorm verschijnt. De uitzondering bevestigt de regel dat alleen mannen en het mannelijke tellen:

it’s certainly worth pointing out that men can vote for female-directed films. But historically, they have not. Bigelow remains the only woman ever to win Best Director, and she won for Hurt Locker, a war movie that stars primarily men, delves deeply into the male psyche and fits neatly into a long line of Academy-anointed films on that particular topic.

De mannen die de nominaties voor beste regisseur bepaalden, gaven dit jaar opnieuw blijk van die interesse voor verhalen van mannen, over mannen. Kanshebbers zijn Martin Scorsese, “The Irishman”, Todd Phillips, “Joker”, Sam Mendes, “1917”, Quentin Tarantino, “Once Upon a Time in Hollywood” en Bong Joon Ho, “Parasite”. Als Bong Joon Ho zou winnen, is hij de tweede niet-witte man ooit die deze eer te beurt valt. De beste regisseur is en blijft een witte man, volgens de Oscars.

Behalve in Parasite spelen vrouwen geen rol van betekenis in de werken van deze genomineerde meesterregisseurs. 1917 is een door mannen gedomineerde oorlogsfilm met 1 (korte) scene waar een burger in voor komt. Dat is een vrouw en zij treedt vooral op als verzorgster van een baby die niet de hare is. In The Irishman heeft de enige actrice, Anna Paquin, zeven woorden tekst in de hele rolprent. Once Upon a Time draait om mannen en telt wat meer vrouwenrollen, maar die zijn stuk voor stuk problematisch. De vrouwelijke personages dienen respectievelijk als vijand om in elkaar te slaan en in brand te steken, als middel om de mannelijke hoofdrolspeler aan te moedigen zijn vak weer serieus te nemen, en als object om naar te kijken, tevens beloning voor de mannelijke hoofdrolspelers (de mannen verdelgen het kwaad en mogen dan bij haar aanschuiven voor een gezellig diner).

In Joker dienen de paar vrouwenrollen opnieuw vooral als middel om de mannelijke hoofdpersoon motieven voor zijn handelen te geven, of als contrast – hij verdient sympathie omdat hij psychische aandoeningen heeft, maar zijn moeder, die ook duidelijk psychisch niet in orde is, blijft een tweedimensionale karikatuur, de Slechte Moederfiguur die je openlijk mag haten omdat ze haar zoon verpestte. Daarnaast presenteert de film een man die een vrouw stalkt als iets onschuldigs en romantisch. Yikes. Het is opvallend hoeveel mannelijke filmrecensenten blind bleven voor het seksistische gehalte van deze film. Ze prezen Joker de hemel in, terwijl vrouwelijke filmrecensenten met afschuw reageerden. Zij zijn echter zodanig in de minderheid, dat de mening van de mannelijke recensenten domineert.

Tot slot Parasite. Dit is de enige film van een man met een gekleurde huid/nietwesterse achtergrond, en ook de enige film waarin vrouwen volwaardige rollen spelen. De actrices spelen personages met een eigen identiteit, een eigen verhaal. Ze hebben hun eigen problemen en handelen op eigen initiatief. Het is niet voor niets dat de Alliance of Women Film Journalists Parasite uitriep tot beste film van 2019.

Al met al kun je opnieuw stellen dat de leden van de organisatie die de Oscarnominaties bepaalt, geen zin hebben in verhalen met, over of van vrouwen. Ze hebben ook geen zin in mensen m/v/x met een andere huidskleur. Dieptriest.

De Gereedschapskist: Double Bind

Een double bind. De klos als je het doet, de klos als je het niet doet. Allemaal namen voor hetzelfde fenomeen: wat je ook doet, het pakt negatief voor je uit. Als gediscrimineerde groep komen vrouwen opvallend vaak terecht in zulke catch-22 situaties.

Een paar voorbeelden. Journalistes ervaren routinematige seksuele agressie tijdens hun werk. Bedreigingen met verkrachting online vloeien al te vaak over in seksuele intimidatie, aanranding en verkrachting in de echte wereld. De meeste journalistes zwijgen hier echter over:

When asked why she spoke out, Logan said that she wanted to break the silence “on what all of us have experienced but never talk about.”One key reason that many journalists do not speak out is the fear of being pulled out of reporting because of their gender or sexual orientation. “It’s a catch-22,” said Rageh to participants. “I don’t want to reinforce this idea of who I am or what I am is going to curtail my ability to cover the story, but of course there’s an issue that needs to be addressed,” she continued.

Journalistes zijn bang dat werkgevers hen geen opdrachten meer geven, en dat ze alleen nog achter hun bureau persberichten over mogen tikken, als ze openlijk praten over de risico’s van seksueel geweld. Maar als ze zwijgen, blijft de agressie voortbestaan en blijven journalistes het slachtoffer worden. Catch-22: seksueel geweld of gemarginaliseerd worden op je werk. Een dilemma op dinsdag, maar dan totaal niet grappig.

Stelselmatige discriminatie aan de kaak stellen zorgt eveneens voor een Catch-22 voor vrouwen. Zoals de Lezeres des Vaderlands op haar inmiddels opgeheven weblog samenvatte als het gaat om de structurele ondervertegenwoordiging van recensentes en schrijfsters in boekenbijlagen:

De redeneringen van Grunberg en Van Mersbergen – en vrees ik, ook van Sicking – plaatst vrouwen in een Catch-22: je mag het niet over de maker achter het boek hebben want dan doe je aan ‘slachtofferdenken’ en ‘groepsdenken’ en negeren van ‘literaire kwaliteit’, en ondertussen is er een groep individuen die consequent twee keer zo weinig besproken wordt in de boekenbijlagen en ook twee keer zo weinig zelf de pen ter hand neemt in die bijlagen.

De recente discussies over de loonkloof bieden ook een mooi voorbeeld. Zodra de onderbetaling van vrouwen aan de orde komt, roepen teveel mensen veel te gemakkelijk dat vrouwen gewoon assertiever moeten zijn en beter moeten onderhandelen. Natuurlijk kunnen vrouwen dat doen, maar uit onderzoek blijkt dat de omgeving in dat geval negatief op hen reageert. Vrouwen die assertief en vakkundig over hun salaris onderhandelen, komen te boek te staan als moeilijke bitches, arrogante types die een toontje lager moeten zingen. Als vervolgens promotie in zicht komt, geven werkgevers de voorkeur aan de toffe peer Jan dan die naast haar schoenen lopende bitch Jannie. Double Bind: als je niet assertief voor je recht op komt word je onderbetaald, kom je wel op voor je recht dan krijg je sociaal straf.

Het enige wat helpt is structurele verandering (en meer feminisme ;)). Pas als mensen hun mentaliteit updaten naar 2020, organisatieculturen ruimte bieden voor meer mensen dan allleen gezonde, heteroseksuele witte mannen, en de maatschappij vrouwen gelijkwaardig gaat behandelen, kunnen we vrouwen verlossen van de knellende double bind.  Hopelijk biedt het komende decennium duidelijk zichtbare vooruitgang!

2020 wens: minder agressie tegen vrouwen

Gelukkig nieuw jaar lieve lezeressen van dit weblog! En als ik één wens mag uitspreken voor 2020, dan is het deze: minder agressie tegen vrouwen. Verbaal, psychologisch, fysiek, seksueel, het maakt niet uit, maar laat 2020 het jaar worden waarin we allemaal beseffen dat vrouwen mensen zijn, met gevoel en verstand. Als we keer op keer gebombardeerd worden met vijandigheden, doet dat iets met ons. Het tast ons gevoel van eigenwaarde en veiligheid aan. Dus, kan het een onsje minder?

Voor agressie tegen vrouwen hoef je de krant maar open te slaan of radio te luisteren, of de minachting slaat in je gezicht. Loonkloof of te weinig vrouwen aan de top? ‘Vrouwen, kom van die yogamat af en ga presteren‘, aldus de vette kop in dagblad Trouw van 18 december 2019. Of mediapersoonlijkheid Jort Kelder, die in zijn programma op radio 1 beweert dat vrouwen zich zodanig aan hem opdringen, dat ze er om vragen om verkracht te worden. Of het vrouwenvoetbal, waarbij ondanks de behaalde successen teveel mensen, opvallend vaak mannen, het niet konden laten om te benadrukken dat zij geen ‘echt voetbal’ spelen, maar een inferieure variant van de sport beoefenen. Wijvenvoetbal, waar mannen niet naar kunnen kijken omdat het teveel gebreken vertoont. Zo verschrikkelijk slecht, dat het nergens op slaat.

Deze verbale agressie, waarbij vrouwen worden afgeschilderd als respectievelijk ambitieloze trutjes, wezens met zaadvragende ogen, of inferieure types die niet kunnen voetballen (of andere activiteiten beoefenen op het hoogste niveau) gaat hand in hand met discriminerende praktijken zoals vrouwen onderbetalen, afserveren zodra ze zwanger worden, over het hoofd zien bij de erkenning van kwaliteit en het uitdelen van de lof, eer en prijzen. Deze verbale agressie en discriminatie gaan ook hand in hand met fysieke en seksuele agressie tegen vrouwen.

Zo is het veelzeggend dat de algemene misdaadcijfers een dalende trend vertonen, behalve als het gaat om geweld tegen vrouwen. Zo kwamen er in vergelijking met piekjaar 2017 minder mannen om het leven door geweld, maar bij vrouwen blijft het cijfer al jaren stabiel hangen rond de 43 moorden per jaar. In driekwart van de gevallen kenden deze dode vrouwen hun moordenaar: het was de partner of ex-partner. Hun eigen huis is voor vrouwen de gevaarlijkste plek die je maar kunt bedenken: ”Gedode vrouwen zijn veelal in hun eigen woning met een steekwapen of door wurging omgebracht”, meldt het Ministerie van VWS, in passief taalgebruik waarbij de mannelijke dader zorgvuldig buiten beeld blijft.

Als het gaat om seksuele intimidatie, straatintimidatie, aanranding en verkrachting hebben we niet eens betrouwbare cijfers, want de meeste vrouwen melden de misdaad niet. Wangedrag zoals straatintimidatie was decennia lang iets waar vrouwen in stilte mee moesten dealen. Zedenzaken blijven in overgrote meerderheid ongeteld – slechts zestien procent van de verkrachte vrouwen doet bijvoorbeeld aangifte, becijferde onderzoeksbureau Regioplan in 2017. De zaken die wél naar de rechter gaan, duren lang en zorgen vaak voor verdere traumatisering van het slachtoffer. Hulp zoeken na seksueel geweld is lastig, want de net opgezette centra voor seksueel geweld kampen met geldnood, een probleem waar de Nederlandse regering niets aan wil doen.

Kortom, vrouwen raken beschadigd door verbale, fysieke en seksuele agressie. Kunnen we daar in 2020 beter op letten? Mannen, spreek je maten aan als die vrouwen naroepen op straat of op het werk ongepast gedrag tegenover hun vrouwelijke collega’s vertonen. Mannen die moeite hebben met grenzen en begrippen zoals instemming, lees deze eenvoudige tips om verkrachting te voorkomen. Mensen m/v/x, laten we stoppen met vrouwen beschrijven in termen van ambitieloze trutjes die niet genoeg hun best doen, inferieure stuntelaars en leeghoofden die erom vrágen om door types zoals Keldert of Baudet ‘overweldigd’ te worden. Het is niet onschuldig of grappig of prikkelend. Het zijn vormen van vrouwenhaat, en zulke verbale minachting schept de mindset die daarna de weg vrij kan maken voor escalatie (en daarna: het slachtoffer de schuld geven.)

Ik wens iedereen een vredig, respectvol, veilig 2020!

Straatintimidatie: vrijheid van meningsuiting of veiligheid en vrijheid van beweging?

Orange the World, een campagne om geweld tegen vrouwen tegen te gaan, is nog niet afgelopen, of meisjes en vrouwen in Nederland krijgen al weer tegenslag te verduren. Gemeenten mogen straatintimidatie niet strafbaar stellen, oordeelde het gerechtshof van Den Haag. Het is namelijk in strijd met de vrijheid van meningsuiting. Alleen de staat mag dat recht inperken. Zodoende staat Nederland nu voor een keuze. Wat vinden we belangrijker? Dat mannen op straat vrouwen mogen naroepen en nasissen, of de veiligheid en bewegingsvrijheid van vrouwen?

Het Haagse hof boog zich over de kwestie naar aanleiding van acties van de gemeente Rotterdam. Die deed onderzoek naar straatintimidatie en besloot het naroepen en bepotelen van vrouwen strafbaar te stellen. Nadat de gemeente de eerste boetes uitdeelde, bogen de kantonrechter en daarna het Gerechtshof in Den Haag zich over de Rotterdamse regels.

Wie oppervlakkig leest kan in de uitspraak van het Haagse gerechtshof een vrijbrief zien om naar hartelust meisjes en vrouwen na te fluiten, kushandjes toe te wuiven, te sissen en na te roepen. Uit het vonnis blijkt echter overduidelijk dat het gerechtshof zich concentreerde op een juridisch-technische zaak. Welke onderdelen van de overheid hebben het recht om maatregelen te nemen. In dit geval is dat recht volgens de rechtbank voorbehouden aan de Eerste en Tweede Kamer:

Kernvraag in dit proefproces was of het de gemeentelijke wetgever is toegestaan om – op de wijze zoals in de APV van Rotterdam is gebeurd – dergelijk gedrag (taalgebruik en gedragingen) strafbaar te stellen of dat alleen de wetgever in formele zin (de Tweede en Eerste Kamer) daartoe bevoegd is, omdat daarmee mogelijk een inbreuk wordt gemaakt op de vrijheid van meningsuiting. De conclusie van het hof is dat alleen de wetgever in formele zin daartoe bevoegd is.

In bredere zin toonde het gerechtshof juist sympathie voor de gemeente Rotterdam. Het hof erkent in haar uitspraak dat Rotterdam de verruwing van de omgangsvormen op straat tegen probeerde te gaan en stelt dat te respecteren. Alleen de manier waarop de gemeente dat probeerde te doen, klopte volgens het gerechtshof niet.

Die handreiking is mooi, want vrouwen en meisjes in Nederland worden al decennia lang in hun grondwettelijke rechten beperkt. Onderzoeken uit Nederland en andere landen wijzen uit dat straatintimidatie niet onschuldig is. Het lijkt leuk of grappig, als de spreekwoordelijke bouwvakker roept waar die mooie benen naartoe lopen, maar het probleem is dat het geen losse incidenten zijn. Als je keer op keer die zogenaamd leuke of vleiende opmerkingen hoort, wordt dat behoorlijk irritant.

Volgens onderzoek van de gemeente Rotterdam, uitgevoerd door de Erasmus Universiteit, vindt 50% van de vrouwen het intimiderend. De helft. Bovendien kunnen vrouwen geen gedachten lezen. Het Rotterdamse onderzoek meldt dat vrouwen veel energie kwijt zijn aan het goed managen van de situatie – je wil geen klappen krijgen, maar je wil ook niet als mak schaap alles over je heen laten komen. 74% loopt zo snel mogelijk door. 51% van de vrouwen maakt een afwerend gebaar of kijkt afkeurend naar de dader, waarna van die groep 12% scheldkannonades of erger naar hun hoofd geslingerd krijgt door de dader(s). Het Rotterdamse rapport:

Vrouwen geven aan dat geen enkele reactie in alle situaties goed werkt en er dus altijd onzekerheid is over de gevolgen van de eigen reactie.

Kortom, het wangedrag van jongens en mannen levert bakken met stress op, en kan vrouwen in gevaarlijke situaties brengen. Vrouwen wéten dat. En dus passen ze hun gedrag aan. Vrouwen kleden zich bedekter, trekken makkelijke schoenen aan zodat ze weg kunnen rennen, ze mijden bepaalde locaties, blijven na het donker binnen, of gaan alleen op stap met anderen. De daders blijken blind voor deze schade die ze aanrichten:

Plegers van seksuele straatintimidatie geven volgens vrouwen en professionals, maar ook zelf aan dat ze het gedrag juist vertonen uit respect voor de vrouw en dat ze er van overtuigd zijn dat vrouwen het op prijs stellen. Daarmee ontkennen ze de schade die hun gedrag bij veel vrouwen aanricht.

Wil je druk uitoefenen op de landelijke overheid om eindelijk maatregelen te nemen tegen straatintimidatie? Teken de petitie om te komen tot een burgerinitiatief. Stuur een brief naar kamerleden. Kijk op de site van stichting Straatintimidatie wat je verder nog kunt doen om wangedrag van jongens en mannen in te perken. Prima als gemeenten geen maatregelen mogen nemen tegen straatintimidatie, maar dan is de landelijke overheid nu verplicht om in actie te komen. Meisjes en vrouwen willen vrij op straat kunnen zijn, en gewoon ongestoord hun ding kunnen doen, zonder lastig gevallen te worden door mannen die zich allerlei vrijheden veroorloven.

Chileens feministisch protest gaat viraal

Overal duiken ze op. In Londen, in Mexico Stad, Berlijn, zelfs al in Amsterdam: groepjes vrouwen die op een strakke technobeat danspassen maken en een krachtige tekst tegen verkrachting spreek-zingen. De bron? Een Chileens feministisch collectief, LaTesis Colectivo, uit Chili. Inmiddels een week geleden voerden circa 200 vrouwen de performance voor het eerst uit op diverse plekken in de hoofdstad Santiago. Hun protest tegen geweld tegen vrouwen gaat de hele wereld over. Hier is het origineel waar het allemaal mee begon:

De Chileense krant La Tercera sprak met de vier vrouwen die aan de basis staan van de protestactie. Dat zijn theatermaaksters Daffne Valdés Varga, Sibila Sotomayor Van Rysseghem, Paula Cometa Stange en Lea Cáceres Díaz, uit de havenstad Valparaíso. Ze worden dagelijks geconfronteerd met agressie tegen hun seksegenoten, van straatintimidatie tot aan verkrachting en moord, en zagen hoe het geweld piekte tijdens de protesten die onder andere de hoofdstad Santiago de laatste weken in hun greep hielden.

Die protesten begonnen in oktober dit jaar, nadat de metro maatschappij de prijzen voor de kaartjes verhoogde, maar mondden al snel uit in een algemeen, landelijk protest tegen armoede en een neoliberaal beleid waardoor de prijzen van drinkwater, elektriciteit en gas de pan uit rijzen. De overheid greep hard in, met doden tot gevolg. Onder de honderden opgepakte demonstranten bevinden zich veel vrouwen, en al snel bleek dat agenten, militairen en andere ordehandhavers hun macht onder andere gebruikten om die vrouwen massaal aan te randen en te verkrachten.

Varga, Van Rysseghem, Stange en Díaz besloten dat ze dat seksuele geweld niet pikten – het politiegeweld was de druppel die de emmer over liet lopen – en bedachten hun protest zang en dans. De groep kreeg overal steun en kon bij haar debuut op 25 november rekenen op een grote groep medestandsters, die samen de tekst instudeerden en samen de straat op gingen om te betogen tegen het seksuele geweld. Voor de inhoud van de tekst gingen de vier oprichters van het collectief te rade bij analyses van wetenschappers, waaronder feministe en antropologe Rita Segato. Vandaar ook de naam LaTesis Colectivo – tesis betekent in het Spaans onder andere scriptie, of (wetenschappelijke) stelling.

Al snel klikten duizenden mensen op Youtube filmpjes met de performance. LaTesis Colectivo kreeg binnen een paar dagen navolging in allerlei landen. De tekst van de protestdans is zelfs al vertaald in gebarentaal, en CQ magazine publiceerde de handleiding met de tekst in het Spaans en in de Engelse vertaling, zodat iedereen de dans en zang makkelijk kan leren. Per land passen vrouwen de tekst aan. Voor ‘politie’ gebruiken Chilenen het woord ‘Paco’, ‘los Pacos’. In Mexico gebruiken ze het woord ‘tira’, als in ‘La Tira’, dus vervingen ze los Pacos door la Tira en dan klopte het voor het land waar vrouwen de protestdans uitvoeren.

Raak je geïnspireerd? Alles wat je nodig hebt zijn een groep vrouwen, zin/wil, en iemand die een technobeat op een trommel kan slaan….

Partnermoord verloopt volgens vast patroon

Huiselijk geweld treft vrouwen zes keer vaker dan mannen, en soms loopt het geweld uit op moord. Het aantal vermoorde vrouwen blijft, ondanks dalende algemene misdaadcijfers, nagenoeg stabiel. Volgens het CBS vermoordden mannen vorig jaar 43 keer hun partner of ex-partner, in 2017 gebeurde dat 46 keer. Die weg, van een slechte relatie naar moord, verloopt volgens een vast patroon, ontdekte de Engelse wetenschapster Jane Monckton Smith van de universiteit van Gloucestershire. Mannen die vrouwen vermoorden zijn geen natuurramp of onvermijdelijk verschijnsel a la de zwaartekracht. We kunnen iets doen.

Criminologe Monckton Smith analyseerde 372 moorden, waaronder ook een paar van mannen die hun mannelijke partner doodden. In bijna alle gevallen betrof het echter een man die een vrouw vermoordde. Uit de analyse blijkt dat het proces van kennismaken met een vrouw, tot aan de stap om haar te doden, in acht fasen verloopt. Dat zijn de volgende:

  • Voor aanvang van de relatie heeft de toekomstige dader al een geschiedenis van stalken, mishandeling en/of seksuele agressie
  • De romance ontwikkelt zich razendsnel tot een serieuze relatie
  • De relatie kenmerkt zich al snel door dwingende controle
  • Er komt een ‘trigger’ – een gebeurtenis die dient als katalysator voor nog meer dwang en controle. Monckton Smith noemt voorbeelden zoals de aankondiging van de partner dat hij/zij de relatie wil beëindigen. Of het stel krijgt te maken met financiële problemen
  • Escalatie – een toename in de intensiteit en frequentie van de controletechnieken van de toekomstige dader. De man gaat bijvoorbeeld dreigen dat hij zelfmoord zal plegen als de vrouw iets niet doet of juist wel doet. Of de partner begint de andere partner te stalken
  • De dader bereikt een beslissend punt. Hij verandert zijn manier van denken en slaat de weg in van wraak en/of moord
  • Planning – de dader koopt wapens, verkent het terrein, zoekt naar mogelijkheden om het slachtoffer alleen aan te treffen
  • De dader vermoordt zijn of haar partner, en kan daarbij ook anderen schade toebrengen of vermoorden, zoals de kinderen van het slachtoffer

In een interview met de BBC, op 28 augustus 2019, vertelde Monckton Smith dat ze inmiddels Engelse politieagenten traint, evenals advocaten en medewerkers van de reclassering. Ze hoopt dat meer mensen hun voordeel doen met deze kennis:

She hopes that now the study has been published in the Violence Against Women Journal, the model can be rolled out more widely. “As soon as they see it, victims and professionals are able to say, ‘Oh my God, I’ve got a case at stage three’, or ‘My relationship is at stage five’,” she said. “Police have been incredibly receptive, and recognise the steps in cases they are working on, because it speaks to their experience and makes an order out of the chaos that is domestic abuse, coercive control and stalking,” she added.

De Engelse wetenschapster ziet ook aanknopingspunten om iets te doen. Meer bewustwording bij de politie en hulpverleners helpt zulke professionals om een betere risico-inschatting te maken en sneller te herkennen dat een vrouw in gevaar verkeert. Als financiële stress kan leiden tot escalatie, helpt het bijvoorbeeld als gemeenten de schulddienstverlening goed op orde hebben en stellen sneller kunnen helpen. En als vrouwen kennis nemen van deze zogenaamde ‘homicide timeline‘ – het tijdpad naar moord- kunnen ze hulpverleners beter uitleggen wat er aan de hand is en waarom ze dringend hulp nodig heeft.

Vrouwenstemmen zijn vaak gericht aan dovemansoren

Vrouwen die praten? Uh oh. Zo’n vrouw zegt het verkeerde. Ze gebruikt verkeerde woorden. Ze heeft de verkeerde stem. Ze komt slecht over. Ze gebruikt die bloedirritante Gooise r. Haar stem is schril. Of nee, ze praat te snel. Of wacht, misschien zou het beter zijn als ze gewoon niet zo véél zou praten, want ze kakelt, kletst of roddelt. Wat ze precies zegt? Geen idee. Ze is vrouw. Ze klinkt irritant. Laat maar zitten.

Vrouwen en hun stemmen, ’t is al een probleem sinds de oudheid. In haar mooie bundel over krijgskoninginnen merkt schrijfster Antonia Fraser op dat mannelijke tijdgenoten al struikelden over wat deze vrouwen deden en zeiden. Ze hielden zich niet aan de destijds geldende vrouwenrol. Ze namen het bevel over legers op zich en als ze iets zeiden, leverden mannen dat over in termen van ‘kil’ en ‘onvrouwelijk’. Ook historica Mary Beard signaleert in haar manifest Vrouwen en Macht een directe lijn van opvattingen van de oude Grieken en Romeinen, over wie mag praten en wie niet, naar het huidige vrouwvijandige klimaat zodra een vrouw in het openbaar het woord neemt.

Eeuwen later en mensen schrikken nog steeds van vrouwen die het woord nemen in het openbaar. Het commentaar is vervolgens niet van de lucht. In de Verenigde Staten fungeert ‘vocal fry‘ als de steen des aanstoots van dit moment. Het gaat dan om mensen die een soort kraakje in de stem hebben, meestal omdat ze op een lagere toon praten dan de toon die hun stem van nature heeft. Oh gruwel!! roepen mensen nu. Totaal verkeerd, het klinkt voor geen meter, vrouwen, hou er asjeblieft mee op om zo te praten.

De ironie bij dit alles is dat vrouwen vaak expliciet het advies krijgen om een lager toonregister te gebruiken, zodat ze overtuigender overkomen. Maar je moet dat advies blijkbaar niet te ver doorvoeren, anders krijg je óók kritiek. Waardoor er een verlies-verlies situatie ontstaat:

Sommigen zeggen dat Thatchers stem een volle octaaf naar beneden is gegaan. Dat berust op een misverstand. Wel kreeg zij stemcoaching […]. Velen vonden haar stem te schel, waarop haar toenmalige adviseur Gordon Reece lessen regelde bij het Royal National Theathre. []… cruciaal waren zijn adviezen om haar stem daadwerkelijk te verlagen en langzamer en meer in de microfoon te spreken. Hiermee zou haar stem schor, intiemer en vooral minder intimiderend overkomen.

Nog een ironie: bij mannen komt dat kraakje in de stem even vaak voor, maar niemand schrijft krantenkolommen vol over hoe irritant dat is, dat mannen hun stemgebruik moeten veranderen, dat ze andere dingen op een andere manier moeten zeggen omdat ze anders een modderfiguur slaan en vooral irritatie opwekken. De pijlen van kritiek richten zich louter op vrouwen. Hetzelfde geldt voor de Gooise r. Vooral vrouwen kregen kritiek op dat foute accent.

Da’s zo seksistisch als wat en maakt duidelijk dat het niet gaat om wat er hoe gezegd wordt, maar wie aan het woord is. Vrouwen moeten eigenlijk hun kop houden. Dan pas is het goed. Maar omdat niemand dit expliciet zegt, en in plaats daarvan met ‘verklaringen’ komt waarom een bepaalde vorm van stemgebruik verkeerd is, gaan vrouwen zelf óók twijfelen over wat ze zeggen en hoe ze dat zeggen. Al die kritiek blijft niet zonder gevolgen. Het tast het zelfvertrouwen van vrouwen aan.

Regisseuze Jill Soloway meent dat deze zelftwijfel nog een andere oorzaak heeft. Niet alleen verliezen vrouwen hun zelfvertrouwen als ze zoveel kritiek krijgen op hun stemgeluid (en de onderwerpen waar ze over willen praten), maar daarnaast is de man het subject, de norm. Vrouwen zijn vaak de vreemde Ander, de afwijking. Ook dat heeft negatieve effecten:

I just want all the female creators to keep an eye out for that thing that says don’t do it, it’s not good enough, it’s not ready and you’re not right, and know that that’s the uninvited guest that’s always going to be there in your unconsciousness. That’s a product of growing up other, of growing up as not the subject. You think there’s something wrong with your voice all the time.

Vrouwen opereren in een giftige omgeving. Er is moed en veel inzicht voor nodig om het woord te nemen en te praten over onderwerpen waar je warm voor loopt of belang bij hebt. Maar ondanks al het ongemak rond vrouwenstemmen zit er niets anders op dan toch stug door te praten. En de onderliggende patronen aan het licht te brengen en te bekritiseren. De ervaring leert dat mensen kunnen wennen aan situaties, en zich aanpassen. Dus hoe meer vrouwen aan het woord komen, hoe gewoner het wordt en hoe minder gezeur over vrouwenstemmen er ontstaat.

Werkgevers en regering aan zet bij dichten loonkloof

Mannen nemen jaarlijks gemiddeld 5000 euro meer loon naar huis dan vrouwen, bleek uit een nieuwe editie van het Nationaal Salaris Onderzoek van Intermediair en de Nyenrode Business Universiteit. Ophef alom, maar er is een heel simpel antwoord op die kloof: bedrijven houden zich aan de wet en betalen gelijk loon voor gelijk werk. Kijk maar naar gemeenten: die houden zich aan de CAO, hanteren een transparant stelsel van schalen en stappen binnen een schaal, en voilà, man en vrouw verdienen nagenoeg evenveel, blijkt uit de personeelsmonitor van het A+O fonds.

Het A+O fonds constateert dat de situatie bij gemeenten al jaren redelijk gelijkwaardig is. Het totale personeelsbestand bestaat ruwweg 50-50 uit mannen en vrouwen. Vrouwen maken rond de 40% uit van de leidinggevenden, en als het gaat om het gemiddelde bruto maandsalaris ligt het een beetje aan de schommelingen bij in- en uitstroom van medewerkers of mannen danwel vrouwen iets meer verdienen. Zo liet de monitor van 2016 zien dat mannen gemiddeld 87 euro meer kregen dan hun vrouwelijke collega’s (gecorrigeerd voor allerlei factoren zoals parttime werken). In 2017 verdienden vrouwen 26 euro meer dan mannen, terwijl de balans in 2018 weer licht in het voordeel van de mannen uitviel.

Omdat de situatie op te lossen is als je je gewoon aan de wet houdt, is het beschamend dat Nederland nog steeds vrouwenwerk onderwaardeert, zodat de zogenaamde vrouwenberoepen veel minder loon opleveren voor een medewerker dan een baan in een zogenaamd mannenberoep. En dat er, gecorrigeerd voor die tweedeling in de arbeidsmarkt, en factoren zoals leeftijd, ervaring en omvang van het dienstverband, nog steeds een ”onverklaarbare” kloof is van circa 6% in het voordeel van mannen.

Het zorgwekkende is dat de trend negatief is. De kloof blijft niet alleen hardnekkig bestaan, hij is de laatste twee jaar toegenomen, concludeert het salarisonderzoek. En de toekomstige vooruitzichten blijven positiever voor mannen dan voor vrouwen:

Van 61,2 procent van de mannen is sinds 2017 (het vorige NSO) het salaris gestegen, tegen 52,2 procent van de vrouwen. Onder vrouwen liep 8,3 procent tegen een salarisverlaging aan, onder mannen was dat 5,5 procent. Overigens geldt ook: hoe hoger de voltooide opleiding, hoe meer respondenten aangeven dat hun salaris de voorbije twee jaar is gestegen. Kortom, ben je man en ook nog eens hoogopgeleid, dan heb je grootste kans op salarisverhoging.

Maar de link tussen een hogere opleiding en een hoger salaris bestaat alleen voor mannen. Vrouwen hebben het nakijken:

De salariskloof blijkt zelfs breder te worden naarmate de gevolgde opleiding hoger is. De groep vrouwen met een hbo-opleiding verdient gemiddeld 40.394 euro, de groep mannen met hbo 48.750 euro: een verschil van ruim 8 duizend euro.

Zoals ik en vele feministen en wetenschappers met mij betogen: de loonkloof is niet onverklaarbaar. Die kloof ontstaat door discriminatie. En een gebrek aan handhaving van de overheid. We hebben in Nederland wel een wet Gelijke Behandeling, maar de regering doet niets om bedrijven te straffen die er een potje van maken. Ik heb in mijn leven nog nooit gemerkt dat de premier expliciet en met gepaste felheid het standpunt inneemt dat dit echt niet kan, op het acht uur journaal acties aankondigt, en dat bedrijven vervolgens in het nieuws komen omdat ze hun medewerksters miljoenen achterstallig loon moeten betalen.

Het enige wat ik zie zijn tips om bijvoorbeeld als individuele vrouw beter te leren onderhandelen. Iets wat vrouwen allang doen, maar waar werkgevers hen vervolgens vaak negatief voor beoordelen – oftewel: vrouwen krijgen sociale straf als ze brutaal worden – waarna de bedrijven vrouwen niet geven wat ze vragen. Vrouwen krijgen ook wel eens de tip om hun successen op te schrijven zodat ze sterker staan als ze om salarisverhoging vragen, of de ondernemingsraad in te schakelen, of hun zaak aan te kaarten bij het College voor de Rechten van de Mens om een oordeel vellen. En dan houdt het in wezen op.

Op die manier krijgen vrouwen de verantwoordelijkheid voor de loonkloof in hun mik geschoven en moeten ze, iedere keer per persoon, in hun uppie uitzoeken dat ze achtergesteld zijn, alleen onderhandelen, als individu naar het CVRM stappen, waarna er een individueel oordeel komt en een bedrijf misschien voor die ene vrouw een hoger salaris moet uitbetalen. Die eventuele persoonlijke successen veranderen niets aan de structurele achterstelling van vrouwen.

Of het recent aangekondigde Actieplan tegen discriminatie hoop biedt, valt nog maar te bezien. Dat plan voorziet vooral in voorlichting, verkennend onderzoek, en meer personeel voor de Inspectie SZW om te analyseren hoe bedrijven personeel werven, en of dat eerlijk gaat. Als ik dit lees zakt de moed me al in de schoenen. Het klinkt allemaal boterzacht, met eventuele maatregelen die pas na al die verkenningen en onderzoeken misschien over tien jaar wellicht een beetje merkbaar worden voor bedrijven, maar nu in ieder geval nog niet.

Dit alles in een situatie waarbij we dondersgoed weten wat er gebeurt en dus helemaal niet meer zoveel hoeven te onderzoeken. Vier Nederlandse hoogleraren zetten op hun site Athena’s Angels alles op een rij over vooroordelen, vrouwendiscriminatie en hoe dat in elkaar zit. Iris Bohnet schreef met What Works de definitieve gids om organisaties zo in te richten dat man, vrouw, witte mensen en mensen met een gekleurde huid gelijkwaardig behandeld worden en gelijke kansen krijgen – inclusief gelijk loon voor gelijk werk. Organisaties als het Amerikaanse kenniscentrum Catalyst beschikken over talloze inzichten, rapporten en adviezen om situaties zoals de loonkloof uit te bannen. Toch blijft iedereen maar verkennen en onderzoeken en bedenken hoe die loonkloof toch zo hardnekkig kan blijven bestaan, en tja, misschien moeten vrouwen gewoon beter onderhandelen over hun salaris….? Toch?

Bedrijven wéten dat ze vrouwen minder loon kunnen betalen en bij zwangerschap straffeloos op straat kunnen zetten, zeker als het gaat om werkneemsters met flex- en tijdelijke contracten. Het scheelt ze per jaar miljoenen. Waarom extra geld uitgeven als dat niet hoeft? Zolang bedrijven nauwelijks risico lopen als ze vrouwen discrimineren, kunnen we er op rekenen dat toekomstige salaris onderzoeken opnieuw dezelfde of een ergere loonkloof laten zien. Hoe lang accepteren we dit nog?

Mannen profiteren van de glazen lift

Mannen worden volgens Van Eck vaker gevraagd voor leidinggevende en beleidsfuncties in het onderwijs en ze worden eerder gekozen als ze er op solliciteren. “Mannen in het basisonderwijs, dat wordt toch vaak als bijzonder gezien en dat geeft ze net een streepje voor op andere kandidaten.”

Dat schreef de NOS in een artikel over mannen in het onderwijs. De omroep interviewde onder andere Edith van Eck, senior onderzoeker van het Kohnstamm Instituut. Wat zij beschrijft noemen feministen de glazen lift: de structuren en opvattingen die ervoor zorgen dat mannen baat hebben bij hun sekse om in het werk vooruit te komen. En dat gebeurt niet alleen bij mannen in het onderwijs.

Onlangs kon het brede publiek kennis maken met nieuw onderzoek dat het bestaan van deze glazen lift bewijst. Onderzoek uitgevoerd in opdracht van het Financieel Dagblad wijst uit dat recruiters mannen veel vaker benaderen dan vrouwen, ongeacht de sector op de arbeidsmarkt. Het nieuws haalde alle landelijke media.

Maar het is geen nieuws. Intermediair schreef twee jaar geleden al over de voorkeur voor mannen (- en vroeg in één adem door wat vrouwen moeten doen om uit de dode hoek te komen. Alsof vrouwen het probleem zijn en zelf voor een oplossing moeten zorgen.) Nog eerder, in 2011, toonde  Marieke van den Brink al aan hoe mannen andere mannen benaderen en voordragen voor hoogleraarsfuncties. Vrouwen konden op hun kop staan, maar kwamen er niet tussen.

De omgeving schat de ervaring en kennis van mannen ook stelselmatig hoger in dan dat van vrouwen, ontdekte Julia Wouters in haar studie De Zijkant van de Macht. Ook als uit objectieve feiten blijkt dat hij eigenlijk minder ervaring heeft dan zij, zien anderen hem tóch als sterker en beter. Het is een soort collectieve verdwazing, die voortvloeit uit de status van de man als de Eerste Sekse.

Dat heeft allerlei effecten. Beroemd en berucht zijn wat dat betreft onderzoeken waarbij de betrokken wetenschappers dezelfde cv’s versturen, en alleen de naam veranderen. Keer op keer blijkt dan dat mensen de fictieve mannelijke kandidaat liever aannemen dan de fictieve vrouw. Daarnaast bieden ze de mannelijke kandidaat (nogmaals: op basis van hetzelfde cv) structureel een hoger startsalaris en betere secundaire arbeidsvoorwaarden. Deze praktijk zet vrouwen op achterstand en vergroot de loonkloof.

Zelfs als je een plekje aan tafel verovert, wil dat niet zeggen dat je als vrouw eindelijk gezien wordt. Zo merkten hoog opgeleide, assertieve, vrouwelijke stafleden van president Obama dat ze niet werden uitgenodigd voor belangrijke vergaderingen en dat ze, bij de vergaderingen waar ze wel aan deelnamen, niet gehoord werden door de mannelijke deelnemers. Ook dit is een veel vertoonde dynamiek, waar meerdere onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken het bewijs voor leveren. Vrouwen niet zien en horen, ongeacht hoe ze iets zeggen en wat ze doen om gehoord te worden, is zo’n wijd verbreid fenomeen dat er zelfs een cartoon over bestaat:

Wat helpt is om te beginnen om de juiste woorden te gebruiken. Mannen bonuspunten geven, puur en alleen omdat ze een man zijn, is seksistisch. Vrouwen niet zien, overslaan, en achterstellen, is discriminatie, en daar hebben we in Nederland wetten voor omdat het niet mag. Als opnieuw blijkt dat wij als land nog steeds seksistisch zijn, vooroordelen hebben en zodoende vrouwen benadelen, moeten we actie ondernemen. Niet door vrouwen op te zadelen met nog meer werk, maar door als recruiter, als werkgever, en als overheid, op te treden en de structuren zodanig te veranderen, dat vrouwen gelijke kansen krijgen.

Verder moeten recruiters, werkgevers en organisaties aan de bak. Die moeten hun houding veranderen en vrouwen beter in beeld krijgen. Want het gaat niet alleen om recruiters. Ook op andere manieren komen banen veel vaker bij mannen dan bij vrouwen terecht – en soms kunnen vrouwen dat niet weten en kunnen ze er (dus) ook weinig aan doen. Zo discrimineren algoritmes vrouwen, zodat vacatures alleen op het scherm van mannen verschijnen.  Amazon schrapte bijvoorbeeld eind 2018 een programma, omdat het vrouwen oversloeg bij het geautomatiseerd zoeken naar geschikte kandidaten voor ict functies:

In effect, Amazon’s system taught itself that male candidates were preferable. It penalized resumes that included the word “women’s,” as in “women’s chess club captain.” And it downgraded graduates of two all-women’s colleges, according to people familiar with the matter. They did not specify the names of the schools. […] The Seattle company ultimately disbanded the team by the start of last year because executives lost hope for the project, according to the people, who spoke on condition of anonymity.

Meer weten? Het College voor de Rechten van de Mens deed verschillende onderzoeken naar de discriminatie van vrouwen op de arbeidsmarkt – waaronder de loonkloof, zwangerschapsdiscriminatie en andere zaken – en heeft vast en zeker aanbevelingen om dit aan te pakken. De vier hoogleraren van Athena’s Angels verzamelden talloze onderzoeken die mensen kunnen lezen om zichzelf te scholen in gender, seksisme en de manieren waarop bewuste en onbewuste vooroordelen mannen sterken en vrouwen achterstellen. En laten we de achterstelling van vrouwen aub eens wat harder aanpakken, met boetes, in plaats van steeds maar weer te zeggen dat bedrijven zichzelf moeten reguleren. Dat doen ze niet – zie de beschamende resultaten van het beleid om dertig procent vrouwen in topfuncties te bereiken. Zelfs de Sociaal Economische Raad wil nu een hard quotum met sancties, wat dit onderwerp betreft.

‘Dark Fate’ heeft een vrouwvriendelijk, politiek hart

De nieuwste Terminator film Dark Fate draait in de bioscopen en als SF fan moest ik die natuurlijk zien: drie vrouwen in de hoofdrollen! En, volgens Amerikaanse recensenten, de beste uit de reeks sinds Terminator 2. Bekeken door een politieke- en genderlens biedt deze Hollywoodproductie een verrassend scherp randje. Om daarover meer te zeggen zijn SPOILERS onvermijdelijk. Dus, wil je erheen maar heb je de film nog niet gezien, wacht dan met het lezen van dit artikel.

SPOILER ALERT

Ok je bent er nog? Mooi. Dark Fate komt creatief gezien uit de koker van mannen. Tim Miller regisseerde een verhaal van mannelijke scenaristen, waaronder James Cameron, bekend van de eerste twee Terminator films. Alleen bij het screenplay komt een vrouwennaam voor, namelijk Gale Anne Hurd. Zij speelde als producer en schrijver een belangrijke rol bij de eerste twee Terminator films en is gewend om in mannenbolwerken te functioneren. Zo zei ze in een interview voor het blad The Verge dat ze het etiket ‘bitch’ omarmt, omdat het betekent dat ze haar werk goed doet:

“I embrace being a bitch. No guy would be called that. You’ve got to remember that,” she stressed. “There is no equivalent term for a guy. So it’s really not being a bitch. It is standing up for yourself, defending yourself, and speaking out.” The trick, Hurd said, is being fastidious and prepared, both to take advantage of opportunities when they arise, but also so mentors and allies can go to bat when bias gets in the way

Hurd, Cameron en Miller gaven in aanloop naar de film aan dat ze alle films na Terminator twee zouden negeren, en het verhaal zouden oppakken waar Terminator 2 eindigde. En ook al domineren mannen het creatieve deel, ze geven ruim baan aan vrouwen. In Dark Fate blijkt dat Connor de toekomst niet definitief heeft kunnen veranderen aan het slot van T2. Een ander bedrijf heeft een ontwikkeling op gang gebracht die uiteindelijk leidt tot het ontstaan van robots die de mensheid uit willen roeien. Cue de klassieke scenes met aanzwellende windvlagen, elektrische ontladingen, witte lichtbollen waar naakte mensen uit tuimelen, en de jacht kan beginnen op iemand die in het hier en nu een bedreiging voor de robots vormt.

Het scenario biedt diverse genderomdraaiingen. MacKenzie Davis neemt met het personage Grace de rol op zich die Michael Biehn in de allereerste Terminator film speelde. Zij is de moedige soldaat uit de toekomst, die haar leven geeft om de hoop van de mensheid te redden. Ze maakt haar entree naakt – volgens de Terminator regels kun je niks meenemen uit de toekomst. Op geen enkel moment vertoont de cameravoering hijgerige trekjes. De beelden seksualiseren haar niet. Ze is ook geen mannelijke fantasie van een rondborstige krijgsheldin. Dat was een bewuste keuze, vertelt de actrice in een interview met Vulture, de cultuurbijlage van New York Magazine:

I know it was a real concern of Tim’s — and [for] me, too, and I’m sure with all of us. I was privy to conversations about me and my costuming and the way I looked. He didn’t want it to be sexy, and he didn’t want it to be a sweaty male version of a warrior. He was like, “I don’t want it to be filtered in that way. I want her to look like a soldier.” I really think we did that.

Degene die gered moet worden om de mensheid een kans te geven tegen de killer robots is deze keer geen jongen, zoals John Connor, afgekort J.C. (jawel), maar een jonge vrouw met een gekleurde huid, Dani Ramos (gespeeld door Natalia Reyes). Daarover later meer, maar eerst Linda Hamilton. Grace en Dani’s eerste confrontatie met een moordende Terminator dreigt verkeerd af te lopen, maar redding komt in de vorm van Sarah Connor. Zo krijgen we eindelijk Linda Hamilton weer te zien in haar iconische rol. Ze krijgt een geweldige entree:

Hoe vaak zie je een zestig-plus actrice in zo’n scene? Bij mannen is dit doodgewoon – Sylvester Stallone, Nicolas Cage, Liam Neeson, de lijst oudere actiesterren is behoorlijk lang. Als het daarentegen gaat om actrices, lijkt het wel alsof Hollywood gelooft dat vrouwen na hun dertigste niks meer voorstellen. Oudere vrouwen in actierollen komen zelden voor. Helen Mirren had veel lol met grote geweren in de Red films, maar dan heb je het ook wel gehad. Daarom is het een welkom gezicht om Hamilton, 61, fit, strijdbaar en krachtig op te zien treden. Samen met Mirren doorbreekt ze de symbolische vernietiging waar vrouwen algemeen, en oudere vrouwen in het bijzonder, vaak onder lijden als het gaat om onze cultuur.

Ook als het gaat om de reddersrol speelt de film met gender. Een tijdlang – nogmaals: SPOILER ALERT – speelt het script met onze verwachtingen. In de eerste twee afleveringen van de Terminator reeks draaide alles om de zoon die Sarah zou baren en, eenmaal geboren, moet beschermen. Het lijkt erop alsof dit ook voor Dani Ramos geldt – dat zij de moeder wordt van degene die de robots de pas af snijdt. Pas vrij laat bekent supersoldate Grace dat het geen moer uitmaakt wat er met haar baarmoeder gebeurt. Het gaat om haarzelf. Zij, Ramos, een jonge vrouw, zal zich ontwikkelen tot de leider van het verzet. De robots willen haar vermoorden omdat zij persoonlijk hun ondergang zal bewerkstelligen.

Met dit gegeven doet de film niet alleen iets leuks met gender (de vrouw als mens! De vrouw als leider! Een Mexicaanse die ons redt!) maar levert ook indirect commentaar op het politieke klimaat in de V.S. Sinds zijn campagne van 2016 heeft president Trump het gemunt op buitenlanders, waaronder Mexicanen en breder, Latino’s. Hij spreekt regelmatig over Mexicanen als een horde uitvreters, die de V.S. willen overspoelen om werk af te pakken en witte vrouwen te verkrachten. Ook doet hij er alles aan om voldoende fondsen te verzamelen voor het bouwen van een muur op de grens met Mexico. Een muur die de Mexicanen zelf zouden moeten betalen, als het aan hem ligt.

De schandalen rond de muur haalden niet altijd de Nederlandse media, maar we konden hier in ons land wél meelezen met de excessen van Trump’s immigratiebeleid. De concentratiekamp achtige faciliteiten, waar brute bewakers baby’s en kleine kinderen van hun ouders scheidden en iedereen opsloten in kooien, haalden breed het nieuws. In die context is het opvallend dat één van de actiescenes plaats vindt in zo’n detentiekamp voor immigranten, en dat de redder van de wereld een Latina is. Dat is een politiek statement, zoals onder andere het blad Rolling Stone in een recensie van de film schrijft:

You can feel the movie occasionally poking at stuff outside the multiplex, especially when it stages an early set piece inside an immigration detention center along the Tex-Mex border. (A major blockbuster making a Latinx woman the savior of humanity at this particular moment in time is a political statement, whether you care to recognize it as such or not.)

Met dit alles toont Dark Fate een politiek, vrouwvriendelijk hart. Niet slecht voor een commerciële Hollywoodproductie 😉

De Gereedschapskist: ‘aversive sexism’ en de empathie-kloof

Twee begrippen voor de prijs van één. Aversive sexism, oftewel ‘Vermijdend seksisme’ en de empathie-kloof. In beide gevallen gaat het om termen die sociologen in eerste instantie gebruikten voor kwesties die te maken hebben met racisme en andere vormen van discriminatie op basis van etniciteit. Maar ze zijn ook prima toepasbaar op genderkwesties.

De empathiekloof heeft te maken met beeldvorming. Wiens verhalen vinden we belangrijk, wie horen we niet of nauwelijks? Als je een witte man bent zie je vooral jouw verhalen terug in films, romans en videogames. Je kunt je makkelijk identificeren als de hoofdrol wordt vertolkt door iemand die veel op jou lijkt. Komt er opeens een ander perspectief, dan is het flink slikken. Je bent dat niet gewend, het voelt vreemd aan, misschien zelfs wel ongemakkelijk.

Die empathiekloof stak bijvoorbeeld de kop op in heisa om vrouwelijke voetbalcommentatoren. In landen als Engeland en Duitsland, waar vrouwen WK wedstrijden live versloegen, liepen vooral mannen te hoop tegen hun optreden. Ze vonden de stemmen van vrouwen te schril, wat wisten zij nou van voetbal, en konden die vrouwen niet beter thuis in de keuken blijven en vrouwendingen doen, zoals vloeren dweilen? Kortom nul sympathie voor deze hardwerkende professionals.

Vermijdend seksisme (aversive sexism) steekt de kop op bij mensen die zichzelf liberaal en eerlijk vinden. Ze keuren seksisme in principe af. Als ze iemand anders openlijk seksistische dingen horen zeggen, zoals ‘vrouwen zijn te hysterisch om een land te regeren’, stuit dit hen tegen de borst. Maar stiekem vinden ze vrouwen aan de top ook he-le-maal niks.

Feministisch blad Ms publiceert regelmatig stukken over de analyses van de Gender Watch, en voegt daar eigen analyses aan toe. Zo meent Melanye Price dat een vorm van ontkennend seksisme een rol speelt bij de intense haat die Clinton bij teveel mensen oproept. Ms geeft drie checks om te achterhalen of vermijdend seksisme een rol speelt bij je afkeer van een vrouwelijke leider of een andere vrouw die ergens opduikt waar ze volgens seksistische normen niet thuishoort:

  • Val je haar hard aan maar vind je een mannelijke leider die precies dezelfde dingen deed en zei nog steeds een toffe gast? Zo ja, dan kan vermijdend seksisme een factor zijn in je hekel aan de vrouw die macht heeft of macht wil
  • Haatte je haar eerst en zocht je pas daarna naar argumenten om die haat te rechtvaardigen? Zo ja, dan kan vermijdend seksisme een factor zijn.
  • Reken je haar genadeloos af op beslissingen, waar je andere politici die precies hetzelfde besloten allang voor vergaf? Zo ja, dan kan vermijdend seksisme een factor zijn.

Het kost moeite om je kunstmatige haat af te leren. Russ Belville kan erover meepraten. Hij begon pas kritisch over zijn eigen houding na te denken nadat hij een vraag las aan iemand die Hillary Clinton aanviel toen zij streed om het presidentschap. Wat had ‘die bitch Hillary’ de klager eigenlijk aangedaan? Belville, die zijn artikel publiceerde voordat Ms Magazine de analyse van vermijdend seksisme op internet zette, vertelt over zijn houding en noemt daarbij precies de soorten irrationele weerzin die het feministische blad opsomde. Hillary afrekenen op kwesties waar anderen net zo goed een aandeel in hadden. Van iedere mug een olifant maken:

Maybe Hillary Clinton is what she is because only those qualities and decisions would propel a woman far enough against the current of institutionalized sexism to make it to the presidency. Maybe the grandstanding lies and the political calculations only seem so heinous when they’re done “backwards and in heels”. Hillary Clinton is still not a politician I can say I like, but I think I’m beginning to see her now as simply a compromised corporate-owned centrist Democrat (like a lot of them) and not as evil incarnate.

Je ziet het vermijdend seksisme ook terug in de huidige Democratische race, waar kandidaat Elizabeth Warren gestaag meer steun verzamelt. In 2016 betreurden veel mensen het feit dat Hillary Clinton de Democratische kandidaat voor het presidentschap was geworden. Ze wezen op allerlei minpunten en haastten ze zich om te zeggen dat ze niets tegen een vrouwelijke kandidaat hadden, maar Clinton… Waarom niet iemand anders gekozen, zoals Elizabeth Warren? Die was veel sympathieker en toegankelijker en vriendelijker.

Nu, drie jaar later, doet Warren mee en zoals gezegd doet ze het tot nu toe goed in de race om de Democratische afgevaardigde voor de presidentsverkiezingen te worden. Prompt staan diezelfde mensen op om te betreuren dat Warren kans maakt. Ze hebben op zich niks tegen vrouwelijke kandidaten, maar Warren…. was er nou echt geen andere vrouw? Journalist Ashton Pittman verzamelde een hele reeks voorbeelden van politici, opiniemakers en andere influencers die zich op deze manier in bochten wringen. Ze zijn niet tegen vrouwen, alleen deze ene vrouw. Zo houden ze hun zelfbeeld intact, terwijl ze vrouwen in machtsposities nog steeds in de praktijk afkeuren. Geen enkele vrouw is in hun ogen goed genoeg.

Doe er je voordeel mee…

Ontkennen van vooroordelen heeft averechts effect

Wie ontkent dat hij of zij vooroordelen heeft over vrouwen (en mannen), gedraagt zich daarna seksistischer dan mensen die zich wel rekenschap geven van vooroordelen. Dat blijkt uit onderzoek van een team Franse onderzoekers, geleid door Isabelle Régner en Pascal Huguet van de Aix-Marseille Université. Ze namen sollicitatiecommissies onder de loep en telden hoeveel vrouwelijke kandidaten een baan kregen. Hoe sterker commissies van zichzelf dachten open en eerlijk te kiezen, hoe minder vrouwelijke kandidaten ze benoemden.

Eerdere studies naar de rol van sollicitatiecommissies richtten zich vooral op fictieve situaties. Of testten de rol van vooroordelen door bijvoorbeeld cv’s te laten beoordelen, waarbij boven het ene CV toevallig de naam van een man stond, en bij de andere een vrouw. Die onderzoeken lieten al zien dat mensen de voorkeur geven aan mannen. Degenen die bijvoorbeeld kandidaten voor een baan bij een laboratorium moesten beoordelen, namen bij precies hetzelfde CV vaker de man aan. Dat niet alleen, maar ze boden deze fictieve man ook een hoger startsalaris, mentoring en betere secundaire arbeidsvoorwaarden aan, dan de keren dat ze de fictieve vrouw aan wilden nemen.

De Franse studie bestudeerde echter wat er in de praktijk gebeurt, met echte sollicitaties en echte kandidaten. Ze bestudeerden de besluiten van commissies die bepalen welke wetenschappers een elite onderzoeksplek krijgen bij the National Committee for Scientific Research (CNRS). In twee jaar tijd vond die afweging veertig keer plaats. Wat bleek? Hoe meer leden van sollicitatiecommissies meenden dat ze volledig neutraal en eerlijk waren, hoe meer mannen ze aannamen voor de prestigieuze baan bij de CNRS. Commissies die zich wel bewust waren van de seksistische obstakels die vrouwen tegen komen, namen vaker een vrouw aan.

De studie schetst zodoende een profiel van mensen waar je als sollicitante bij voorbaat al 1-0 achter staat. Wie het bestaan van vooroordelen ontkende, ontdekten Isabelle Régner en Pascal Huguet, onderschrijft vaker theorieën dat vrouwen gewoon beter hun best moeten doen en dan komt alles goed. Ook leefden bij de leden van die commissies een duidelijker beeld van vrouwen die nou eenmaal minder ambitieus zijn en meer aandacht hebben voor kinderen. Vervolgens gaven ze vaker de voorkeur aan een man.

Commissies die zich wél bewust waren van eigen vooroordelen, hadden scherper zicht op obstakels waar vrouwen mee te maken hebben, en deden hun best om vrouwen gelijke kansen te geven. Vervolgens namen ze mannen aan, maar ook vrouwen, en meer vrouwen dan de commissies die zich van geen kwaad bewust waren.

In interviews verklaarde Régner dat de uitkomst van het onderzoek haar niet verbaasde, en dat het hoop biedt. Namelijk dat bewustwording effect heeft. Het helpt mensen vooroordelen te overwinnen en vrouwen een eerlijke kans te geven:

“We were not surprised by the result since we already knew that such implicit gender stereotypes are present in the general population. As women are underrepresented in science, we inherently conclude that science is simply not for women,” says Régner. “The result does bring with it a solution though — when we realize that we have an intrinsic bias, we will make a conscious effort to block this bias.” Régner and colleagues point out that education and training is required to overcome such biases. “We must train evaluators and not simply inform of the existence of discrimination and intrinsic bias,” she says. “We need to explain to them that their behaviour involves memory, and how they themselves are victims of this so that they can effectively counteract it.”

Anti abortus activisten vormen een verstrengeld groepje

Als je kijkt wie achter anti-abortus campagnes zit, komen sommige namen steeds terug. VBOK (Verenging ter Bescherming van het Ongeboren Kind). Namen van de politieke partijen SGP en Christen-Unie. En verbanden die inzichtelijk maken hoe zo op het oog neutrale partijen, zoals verzekeraar Zilveren Kruis, christelijke anti abortus takken onder zich hebben. Belangrijk om hier wat meer zicht op te krijgen, nu voorstanders van de baarplicht in november alle huishoudens ongevraagd een anti abortus folder toe willen sturen om hun standpunten kracht bij te zetten. Als je een folder wil, kun je beter hier kijken.

De folderactie maakt onderdeel uit van de zogenaamde Week van het Leven, een initiatief van platform Zorg om Leven. Voor de duidelijkheid: wie het leven lief heeft, is voor het recht van vrouwen om een ongewenste zwangerschap af te breken. Verbied je dit, dan stopt abortus niet, maar krijg je in plaats daarvan dode en verminkte meisjes en vrouwen, ”moeders” van 11 jaar oud, en loop je het risico dat vrouwen na een miskraam jaren de gevangenis in gaan omdat ze van abortus verdacht worden. Met liefde voor het leven heeft dat niets te maken, het aantal doden, gewonden en gekwetsten stijgt alleen maar.

Geen wonder dat de folderactie omstreden is. De PvdA wil een debat om te bespreken of zoiets kan, mag en wenselijk is. De ChristenUnie noemde dat debat meteen ‘doodeng’, want stel je voor dat we kritisch bespreken wat Christelijke partijen doen. Zo heeft de SGP banden met platform Zorg voor Leven. Kijk maar naar het beleidsplan 2019 van de stichting. Per 13 februari heeft het platform de volgende kerndeelnemers:

  • Guido de Brès-Stichting Studiecentrum SGP
  • Juristenvereniging Pro Vita
  • Nederlands Artsenverbond
  • Nederlandse Patiënten Vereniging
  • Pro Life Verzekeringen
  • Prof. dr. G.A. Lindeboominstituut
  • Stichting Recht Zonder Onderscheid
  • Reformatorisch Maatschappelijke Unie

Op de webpagina waar het platform aandacht besteedt aan de campagne Week van het Leven staat ook de Christenunie vermeldt, evenals organisaties zoals CMF, Helpende Handen, Stirezo Pro Life en Schreeuw om Leven.

Kijk je wat beter naar de diverse deelnemers, dan valt op dat daar een verzekeraar tussen zit. Pro Life Verzekeringen blijkt onderdeel te zijn van het Zilveren Kruis. Daarnaast komt het Christelijke Lindeboominstituut terug in informatie over de adviesraad van Pro Life Verzekeringen:

Welke vergoedingen zijn christelijk verantwoord? En welke nieuwe ontwikkelingen passen daar wel of niet bij? Deze vragen beantwoordde het Lindeboom Instituut voor ons in het het rapport: Naar een christelijk-ethisch kader voor een verantwoord zorgverzekeringspakket. Het rapport is de basis van onze verzekeringen.

In de raad van de verzekeringsmaatschappij zitten mensen zoals de heer H.J. van der Ven, directeur uitvaartverzekeraar, oud- directeur VBOK en Katholiek Nieuwsblad, S. Groenewoud, gezondheidswetenschapper en ethicus bij IQ healthcare, Radboudumc te Nijmegen, oud-directeur van het Prof. Dr. G.A. Lindeboominstituut (heeeej, daar heb je Lindeboom weer), of de heer A.A. Teeuw, theoloog, specialist ouderengeneeskunde bij verpleeghuis Salem.

Een andere actieve deelnemer aan de anti abortus campagne is CMF. Dat staat voor Christian Medical Fellowship. Op haar site omschrijft de organisatie zichzelf als ”de vereniging van artsen en geneeskundestudenten die vanuit hun christelijke overtuiging hun medisch denken en handelen vorm willen geven”. De voorzitter, secretaris en penningmeester zijn allen witte mannen, waaronder anesthesioloog Paul Lieverse. Lieverse komt terug op de website van Pro Life Verzekeringen. De zorgverzekeraar nam namelijk het initiatief voor een onderscheiding, de Christelijke Zorg Award:

Met De Christelijke Zorg Award bedanken wij een persoon of een organisatie.  De winnaar heeft zich op een bijzondere manier nuttig gemaakt voor christelijke zorg in Nederland. Op een manier die tot duidelijke positieve resultaten heeft geleid. De persoon of organisatie werkt vanuit Bijbelse normen en waarden.

Lieverse won ‘m in 2014.

Zo verstrengeld zit het allemaal in elkaar. Dezelfde namen en organisaties komen steeds terug, en regelmatig duiken SGP en ChristenUnie op, of aan deze twee politieke partijen verbonden denktanks zoals Guido de Brès-Stichting Studiecentrum SGP. In eerdere artikelen had ik ook al aandacht besteed aan de innige banden die SGP en ChristenUnie onderhouden met de VBOK en zogenaamd neutrale hulporganisatie Siriz. Beide anti-keuze organisaties waren tot voor kort verbonden aan de campagne Week van het Leven en het platform, maar trokken zich begin dit jaar terug. Wat niet wil zeggen dat ze nu opeens het recht van baas in eigen buik omarmen.

Gezien deze politieke verstrengeling met allerhande anti abortus organisaties en verzekeringsinstanties, is het heel goed dat de PvdA een debat wil over bijvoorbeeld die dubieuze folderactie. Vrouwen en artsen hebben jarenlang felle strijd gevoerd om abortus te legaliseren. We willen niet terug naar de tijd van de kleerhangers en totaal vermijdbare sterfgevallen.

Onzichtbare vrouwen wint belangrijke prijs

De Royal Society, een van de oudste academische organisaties in Engeland, heeft feministe en auteur Caroline Criado Perez geëerd met de prijs voor het beste wetenschappelijke boek van 2019. Ze versloeg vier mannelijke genomineerden met haar boek Onzichtbare Vrouwen, over het gebrek aan data en feiten over de situatie van vrouwen, en de vaak zeer schadelijke gevolgen van die blinde vlek. Aan de prijs is een bedrag verbonden van 25.000 pond.

De jury loofde haar boek omdat het een enorm probleem in kaart brengt. Stel je voor dat je in een wereld woont waar je telefoon niet in je hand past, aldus de Society op haar website. Waar je arts je pillen voorschrijft die niet effectief zijn voor jouw lijf, dat je bij een auto-ongeluk 47% meer risico loopt om ernstig gewond te raken, waar je iedere week uren lang in touw bent met werk wat geen waardering krijgt, nou, grote kans dat je dan een vrouw bent. Perez laat precies zien hoe de wereld een gevaarlijk, discriminerend oord wordt als overal de man als norm geldt en we geen idee hebben wat er met vrouwen gebeurt.

Behalve slecht hanteerbaar gereedschap, slecht zittende werkkleding, onveilige auto’s en software die moeite heeft met een vrouwenstem, kost die blinde vlek letterlijk levens. Zo sterven meer vrouwen dan mannen aan bijwerkingen van medicijnen en sturen artsen vrouwen naar huis terwijl ze midden in een hartaanval zitten, omdat artsen vooral de symptomen van mannen herkennen. Het is niet voor niets dat in Nederland een cardiologe als Angela Maas erop staat dat artsen beter opgeleid worden en gaan herkennen hoe ziektes zichtbaar worden in een vrouwenlijf. Ze publiceerde het boek Hart voor Vrouwen zodat vrouwen beter bewapend met kennis de spreekkamer in kunnen lopen. En hopelijk een hartaanval wat vaker overleven. Zo hoog is de nood, zo erg de schade als deskundigen geen idee hebben wat er aan de hand is zodra het niet in mannelijke vorm voor hun neus staat.

In interviews vertelde Perez dat ze zeer goed weet dat ze met haar werk een knuppel in een hoenderhok gooide. Ze kwam weerstand tegen:

When she began writing, she said, she gave a talk at the launch of the women’s health all-party parliamentary group, during which she said “very innocuous things that are very well-known, like how women are more likely to be misdiagnosed with a heart attack, how female animals are not being included in studies, how women are having adverse drug reactions”. She received an angry response from some of the male doctors present.“It was a real shock to me. As someone who doesn’t have a science background, I’ve always looked up to scientists as objective and rational. Even though I knew there was this bias in medical science, I thought that hearing the evidence, they would react in a ‘We need to fix this’ kind of way rather than a ‘What is this stupid woman talking about?’ kind of way,” she said.

Ze is daarom extra blij met de prijs van de Royal Society. Het is een blijk van erkenning van de wetenschappelijke wereld en een steun in de rug om veranderingen te bereiken.

Mona Eltahawy: woede is slechts het begin

Woede. Deze bij vrouwen alom sociaal afgekeurde emotie beleefde de afgelopen tijd een feministisch eerherstel. Verschillende auteurs, zoals Soraya Chemaly, Rebecca Traister en Brittney Cooper, publiceerden kort na elkaar boeken waarin ze vrouwen opriepen boosheid te omarmen en te gebruiken als energie voor verandering. Nu komen daar zes noodzakelijke zonden bij, uit de koker van auteur Mona Eltahawy. Want woede is niet genoeg, stelt ze. Wil je als vrouw knellend seksisme doorbreken, dan heb je meer nodig. Zoals ambitie, lust en vulgariteit.

Eltahawy’s nieuwe boek De Zeven Noodzakelijke Zonden voor Vrouwen, verschijnt deze week en is in zekere zin een vervolg op haar eerdere werk, in het Nederlands vertaald met de titel Hoofddoek en Maagdenvlies. In haar boek over de Arabische Lente en een broodnodige seksuele revolutie, stelde Eltahawy dat zulke bewegingen vrouwen vaak in de kou laten staan, omdat die vastzitten in een drietrap van patriarchale systemen: de staat, de straat, en thuis.

Op al die terreinen botsen vrouwen aan tegen taaie structuren die hun stem smoren, hen kansen ontnemen, hun vrijheid beknotten, en veel persoonlijk leed veroorzaken, bijvoorbeeld in de vorm van huiselijk en seksueel geweld. Wil je op die drie terreinen iets bereiken als vrouw, dan heb je drie D’s nodig: ”defy, disobey, and disrupt”, zoals ze het zo mooi samenvat in magazine Electric Literature. Oftewel: weerstaan, overtreden, en verstoren.

In haar nieuwe boek doet Eltahawy een beroep op de getallen zeven en acht. Inclusief woede ziet Eltahawy zeven noodzakelijke zonde voor vrouwen, om, geconfronteerd met die drietrap van onderdrukking, meer vrijheid af te dwingen. Inderdaad, dwingen, want Eltahawy denkt dat noodzakelijke revolutie voor vrouwen niet vanzelf op gang komt.

Zo krijgen vrouwen vaak te horen dat ze met een zachte stem, lieve glimlach en veel geduld vanzelf zullen bereiken wat ze willen. Waarna vrouwen decennia vastzitten in gesprekken die niets opleveren, wachten, wat ook niets oplevert, en toenemende frustratie, waar je geen uiting aan mag geven want dan verander je in een enge boze heks en meppen mensen je terug in je hok als je niet uitkijkt. Zie de taaie strijd voor het vrouwenkiesrecht, voor een voorbeeld van die dynamiek. Op een gegeven moment was het genoeg en moesten vrouwen wel over gaan tot hardere acties, om een democratisch basisrecht te veroveren.

Eltahawy stelt in interviews dat dat moment voor het feminisme nu ook (weer) gekomen is. Ze is klaar met geduld, lief zijn, en wachten. Het is wat haar betreft hoog tijd voor het inzetten van zeven emoties of eigenschappen, die samenlevingen meestal veroordelen in vrouwen. Zoals de zonde van vulgariteit. Vrouwen behoren beleefd te blijven en rekening te houden met gevoelens van anderen. Schelden en vloeken kan écht niet, foei! Op die manier werkt de eis van lief/beleefd zijn als een knevel, die voorkomt dat vrouwen openlijk zeggen wat ze bedoelen en met de vuist op tafel slaan als het moet. Omarm je vulgariteit, dan kan dat alles veranderen, stelt Eltahawy in een opiniestuk voor NBC News:

…whenever I stand at a podium to give a lecture, I begin with my declaration of faith: “F**k the patriarchy.” Whether I am lecturing on feminism in Lahore, Pakistan or Dublin, Ireland or Johannesburg, South Africa or New York City, my declaration never changes. […] In my experience, almost nothing can match the power of profanity delivered by a woman at a podium, unapologetically. Because how many women — not to mention women of color — are ever even invited to the podium? And of those, how many, when they get on stage, still begin almost as if they are asking for permission to speak? I say f**k to honor the power of “radical rudeness,” as perfected by Ugandan scholar and feminist Stella Nyanzi.

Die kracht en duidelijkheid zijn hard nodig, want het patriarchaat is hardnekkig. Eltahawy ziet dat stelsel als een octopus, met acht verschillende tentakels. Die tentakels hebben namen zoals racisme, homofobie en kapitalisme, maar ze komen voort uit hetzelfde zenuwcentrum, het patriarchaat, signaleert ze.

Dit soort verbanden, tussen patriarchaat en andere onderdrukking, is al langer bekend. Daarom zijn vrouwen ook zo boos, signaleert auteur Kate Harding:

everybody just keeps acting like all of this is brand new, because they don’t want to listen to women. Which is, in a nutshell, why we’re so angry.

En waarom mensen zoals Eltahawy blijven proberen de situatie open te gooien en verandering te bewerkstelligen. Dan ga je vanzelf patronen herkennen. Zoals bijvoorbeeld de link tussen vrouwenhaat en rechts-extremisme.  Of neem een conservatieve populist zoals Bolsonaro in Brazilië, die vrouwenhaat, vermengd met racisme, inzet om het Amazonegebied vrij te geven voor mijnbouw, houtkap en grootschalige commerciële landbouw. Smaakjes verschillen, maar de mannelijke leiders van dit soort regimes hebben met elkaar gemeen dat ze vrouwen niet voor vol aanzien en hun baarmoeder willen beheersen, signaleert Eltahawy. Leiders uit totaal verschillende landen en culturen vinden elkaar bijzonder makkelijk, om ‘echtgenotes van’ te beledigen of geweld tegen vrouwen makkelijker te maken.

Weerstaan, overtreden en verstoren is een gepaste reactie, als je geconfronteerd wordt met zo’n octopus.

Naar Nederlandse begrippen kan haar boodschap overkomen als ‘te radicaal’. Eltahawy heeft in ons land geen goede pers gekregen, bijvoorbeeld toen ze in april dit jaar een debat in De Balie afzegde. De Balie vond dat ze dat om verkeerde redenen deed, en op Twitter piekten de anonieme trollen die het etiket ‘aandachtshoer’ op haar voorhoofd plakten. Wat columniste Meredith Greer tot de opmerking bracht dat het wel erg vreemd is, dat alleen vrouwen uitgescholden worden voor aandachtshoer. Ons land telt allerlei mannen die aandacht willen en ophef veroorzaken, maar over hen geen onvertogen woord:

Mona Eltahawy wil aandacht. Ze schrijft boeken en gaat daarmee op tournee. Slavoj Žižek schrijft ook boeken en wil ook aandacht. Jordan Peterson ook. Brett Easton Ellis ook. Wat is dan het verschil tussen een aandachtshoer en iemand die aandacht wil? […] …geen van die mannen kreeg er een standje voor. Geen van hen hoefde in rare kronkels te wringen om maar aardig en bescheiden over te komen. Niemand heeft Theo van Gogh bijvoorbeeld ooit een aandachtshoer genoemd.

Kortom, een dubbele moraal. Om dan te kunnen zeggen ‘fuck the patriarchy’ kan een enorme opluchting zijn. En ja, ook in Nederland hebben we dat nodig. In Nederland morrelen Christelijke partijen aan het zwaar bevochten recht van baas in eigen buik. Hebben we rechtspopulisten zoals Geert Wilders en Thierry Baudet, die vrouwen vooral zien als instrument om tot hun witte, mannelijke heilstaat te komen. Plaatsen partners, werkgevers en familieleden vrouwen onder zware sociale druk om zich te schikken in de rol van halve in het anderhalfverdienersmodel. En beschikken we nog steeds niet over een goede aanpak van seksueel geweld. Zo blijft verkrachting zo vaak onbestraft, dat je kunt stellen dat daders vrij spel hebben. En neem je in het openbaar ruimte in, dan krijg je spreekkoren van het type ‘daar moet een piemel in’.

In zo’n klimaat is een stevigere reactie absoluut gepast. In Nederland en in de rest van de wereld. De eerste recensies van de Zeven Noodzakelijke Zonden voor Vrouwen zijn dan ook lovend. Kirkus Review noemt het boek bijvoorbeeld ‘A striking anti-patriarchal manifesto‘. Dus, neem eens een kijkje in je plaatselijke boekhandel. En uitgeverijen, zorg aub voor een vertaling in het Nederlands. Wat je ook van Eltahawy vindt, haar boodschap is prikkelend, uitdagend en taboedoorbrekend. Je zult je niet vervelen met haar boek 😉