Drie mijlpalen voor de boekliefhebber

Heerlijk, lekker met een boekje op de bank! En daarna praten en nadenken over wat je hebt gelezen, of over de boeken zelf. Lezers komen deze tijd goed aan hun trekken, want vanwege drie jubilea wemelt het op dit moment van de beschouwingen over auteurs en hun werk. Betty Friedan publiceerde vijftig jaar geleden The Feminine Mystique (Het Misverstand Vrouw), Sylvia Plath publiceerde The Bell Jar (De Glazen Stolp), en dertig jaar geleden schudde Marion Zimmer Bradley het fantasy genre op met The Mists of Avalon (Nevelen van Avalon).

Bitch Magazine greep het jubileum rond Nevelen van Avalon aan voor een herlezing. Hoe houdt deze roman zich staande met het verloop van de tijd? Wat kunnen lezers er vandaag de dag mee? Veel, concludeert het magazine. Bitch vindt het niet vreemd dat de roman nog steeds hoog op de lijstjes van leeskringen staat:

Women! In epic fantasy! This is mildly exciting even today, but think back to the early 1980s and it’s even bigger news. By breaking into male-dominated science fiction and fantasy, and by writing woman and girl characters, Bradley and her contemporaries changed these genres in ways I value. It recasts a tale central to Western culture’s understanding of itself to focus on the traditionally-totally-flat mothers, sisters, wives, and witches. It complicates a story of Western civilization as fundamentally about manly men doing heroic stuff. This novel helped popularize a lively feminist tradition: rewriting histories, fairy tales, and other culturally-significant narratives from marginalized peoples’ perspectives.

Die bijzondere aspecten blijven lezers trekken. Wat in de jaren tachtig verfrissend werkte, maakt nu nog steeds indruk op lezers:

the primary reason Mists is seen as being “feminist” has less to do with the ideological content of the novel than it does with the fact that re-centering the King Arthur legend on the lives and experiences of women is subversive in itself. Women are rare enough in fantasy fiction in general (especially in the early 80s) to make the book remarkable for its time, and it’s still sometimes seen as a radical departure from the norm to make women the focus of stories in such a testosterone- and patriarchy-fueled genre.

Ook het jubileum van De Glazen Stolp deed veel stof opwaaien. Niet vanwege de inhoud – die is nog steeds tijdloos en even relevant als vijftig jaar geleden. Depressie blijft depressie, wie daar vijftig jaar geleden mee worstelde vindt nog steeds veel herkenning bij mensen die nu aan deze ziekte lijden of er vanuit hun beroep mee te maken hebben:

Ze geeft duidelijk weer hoe deze ziekte een geleidelijk proces is en het komt er prachtig uit dat je, ondanks de aanwezigheid van zoveel talenten, toch dood moet. De manier waarop zij over haar depressie schrijft maakt je als arts wijzer over wat zo’n ziekte met je doet. Ongrijpbaar en niet te stuiten, is de indruk die je over houdt. Het is hartverscheurend als er zoveel vóór je pleit, dat je dan niettemin zelfmoord pleegt.

Kortom, een klassieker, daar ligt het niet aan. Nee, het omslagontwerp viel verkeerd. Uitgeverij Faber besloot de jubileumeditie te tooien met het beeld van een jaren vijftig dame die lippenstift opsmeert terwijl ze in een handspiegeltje kijkt. Wel ja, hoe triviaal kun je het maken. Is het voor de vrouwtjes? Doe er dan maar een suffe cover overheen. Stop Plath maar onder de glazen stolp van het geminachte chicklit genre.

Boekomslagen toen en nu.

Het besluit past bovendien in een al wat langer bestaande trend in uitgeversland. Zo kreeg Wuthering Heights van Emily Brönte, een herontwerp a la Twilight, met veel zwart en één witte of rode bloem. Met zo’n marketing maak je het je publiek heel, heel moeilijk om schrijfsters serieus te nemen. Zulke ontwerpen creëren extra obstakels, waar mannelijke auteurs nooit mee lastig worden gevallen. Het is één van de vele redenen waarom zoveel canons bijna alleen mannelijke auteurs bevatten.

En welke invloed heeft dit op datzelfde publiek, met name vrouwen en meisjes? Welke boodschap ontvangen zij? Auteur Louise Stowell doet een gokje. Via Twitter stuurde ze het volgende commentaar de wereld in:

I think, after that Bell Jar cover, my next pitch for a kids book will be The Big Pink Book of Low Expectations For Girls. Commercial gold.

Inderdaad. Betty Friedan bleef zo’n chicklit omslag gelukkig bespaard. Bij haar gingen de jubileumartikelen weer over de inhoud. Friedan gooide een halve eeuw terug namelijk de knuppel in het hoenderhok. Al die zogenaamd gelukkige middenklasse huisvrouwen werden diep, diep ongelukkig van hun bestaan tussen stofzuigers en kinderen. Ze snakten naar een bredere horizon dan het plannen van de avondmaaltijd voor manlief de kostwinnaar. Met haar aanklacht legde Friedan de basis voor de tweede feministische golf in de Verenigde Staten. Ook inspireerde ze Joke Smit, die kort daarop Het Onbehagen bij de Vrouw schreef.

Hoe zou de inmiddels helaas overleden Friedan nu, vijftig jaar later, naar de situatie van vrouwen gekeken hebben? Zou ze iets te vieren hebben? Ja en nee, meende The Huffington Post:

Women’s Liberation gave me my voice, gave me possibility, gave me my life. Without feminism, I’m certain, my husband and I wouldn’t be celebrating our golden anniversary. If Betty Friedan were still alive, I’d send her roses with a little handwritten card: Happy Anniversary, Brave Woman, Thank you. And she’d say: Get up and email your representatives this very minute! It’s been nearly 100 years since the ERA was first proposed (1923!), but women still don’t have equal rights and equal pay in America. The Violence Against Women Act is currently up for reauthorization again, and so is the Paycheck Fairness Act.

Ook in Nederland betalen werkgevers vrouwen gemiddeld 8 procent minder salaris voor hetzelfde werk – een loonkloof die de Emancipatiemonitor beleefd ‘onverklaarbaar’ noemt, maar die gewoon duidt op seksisme. Ook in Nederland krijgt een op de 8 vrouwen te maken met een man die haar verkracht, om nog maar te zwijgen over huiselijk geweld. En gezinnen die de taken eerlijk willen verdelen, lopen nog steeds tegen zoveel obstakels aan dat de meesten vervallen tot een anderhalf verdienersmodel, waarbij de vrouw de halve uit dat model is en zichzelf financieel niet zelfstandig kan redden als het droomhuwelijk uit elkaar spat.

Kortom, we zijn er nog lang niet. Maar zoals uit het voorgaande al blijkt, is het een kwestie van een half leeg of een half vol glas. Want diezelfde anderhalf-verdienersmodel gezinnen willen in theorie de taken eerlijk verdelen. Dat houdt een enorme stap voorwaarts in. Het lukt meestal niet, maar mensen denken er wel over na. Op allerlei manieren dreunt The Feminine Mystique zodoende nog steeds na. Met vele debatten en gedachtewisselingen tot gevolg. En dat is mooi. Hoe meer dialoog, hoe beter.

BONUS: zie ook het vijftigjarig jubileum van The Golden Notebook van Doris Lessing.

De gereedschapskist: zelfhaat begrijpen

Slachtoffers van verkrachting die zichzelf de schuld geven - of van andere vrouwen de schuld krijgen. Als vrouw meisjes besnijden. Elkaar eindeloos de maat nemen op het gebied van uiterlijk en sexy gedrag. Als vrouw oproepen tot het inperken van vrouwen om mannen meer ruimte te geven (waarna andere vrouwen gelukkig protesteren.) De lijst is eindeloos. Waarom zijn vrouwen soms hun ergste vijand? Waar komt die zelfhaat vandaan? Het is een gevoelige kwestie, en de Zesde Clan heeft dan ook al weken aan dit artikel lopen schaven. Maar nu hakken we de knoop door en publiceren het als aflevering in de rubriek De Gereedschapskist. Want kennis is macht, en ieder beetje inzicht helpt om je als vrouw beter staande te houden in een vaak vijandige wereld.

Zelfhaat? O, dat wordt er bij vrouwen ingestampt vanaf de geboorte. Aldus Eve Ensler, schrijfster van de Vagina Monologen en tevens mondiale voorvechtster van vrouwenrechten. Want welke boodschappen ontvangen vrouwen eigenlijk van 1. de buitenwereld? Al te vaak: ze mogen er niet zijn, symbolisch, maar ook letterlijk. Al te vaak: mannen zijn goed, vrouwen zijn minderwaardig. Als vrouwen succes hebben, vormt dat een probleem en moeten we er iets aan doen.

Aangezien vrouwen mensen zijn, en dus sociale wezens, komen die boodschappen aan. Of we willen of niet. Wat het nog erger maakt is dat vrouwen dit soort opmerkingen al eeuwenlang naar hun hoofd geslingerd krijgen. Veel godsdiensten zitten vol neurotische vrouwenhaat. Tot minstens de ouwe Grieken aan toe was er nauwelijks plaats voor vrouwen in de ideologische en filosofische opvattingen van mannelijke geleerden. En als je in de negentiende eeuw rond wilde lopen op straat, vond de omgeving je meteen onzedig en onfatsoenlijk.

Mensen m/v worden beïnvloed door het ideologische klimaat. Ondanks verschuivingen en veranderingen krijgen vrouwen er  nog steeds van langs als ze de openbaarheid betreden, bijvoorbeeld als ze de politiek in willen. Daarbij vormen uiterlijk en seksualiteit gewilde, traditionele wapens om vrouwen te ondermijnen. Vrouwen zijn te dik, te dun, te sexy gekleed, te truttig gekleed. Als vrouw moeten we onze edele delen parfumeren en chirurgisch laten bewerken, anders zijn we te smerig voor woorden.

Naast openlijke agressie krijgen vrouwen ook te maken met subtiel seksisme. Dit type neerbuigend paternalisme is misschien nog wel schadelijker dan openlijke minachting, omdat het moeilijker te herkennen is. Iemand geeft je een compliment, bijvoorbeeld dat jij als vrouw zo goed voor kinderen kunt zorgen. Wat is daar verkeerd aan? Nou, het ondermijnt vrouwen, zoals sociaal-psycholoog Sezgin Cihangir van de Universiteit Leiden aantoonde, en zoals Joke Smit decennia daarvoor al besprak in haar beroemde essay Het Onbehagen bij de Vrouw. Want het klinkt wel positief, maar wat als we  iets anders willen dan voor kinderen zorgen? Oeps…

Die vijandigheid heeft psychologische gevolgen voor de individuele ontplooiing en het welbevinden van vrouwen. Waarbij we aankomen bij 2, de innerlijke factoren van zelfhaat. Zo signaleert de Australische therapeute Sue Austin:

‘woman’ has traditionally been constructed as ‘other’ in cultural discourse. As has been articulated extensively by feminism over the last few decades, to be ‘other’ in this way is to be at odds with one’s subjectivity. One of the common manifestations of this experience was described to me by a patient as ‘living life with one eye watching yourself on closed-circuit TV, accompanied by a ruthlessly attacking commentary from an invisible, nameless critic who has the authority of God’.

Vrouwen verinnerlijken de negatieve boodschappen die de buitenwereld op je afstuurt. Omdat je één oog permanent gericht hebt op dat ‘wat zullen ze wel niet van me vinden’-tv scherm, word je psychisch zwakker. Daardoor kun je sneller gedachten ontwikkelen of acties ondernemen die schadelijk zijn voor jezelf.

Een combinatie van inzichten uit de Jungiaanse psychologie en feministische analyse brengt de manieren in kaart waarop zo’n proces kan verlopen. In een paper over de Babylonische scheppingsmythe waarin de god Marduk (m) de godin Tiamat (v) vermoordt en uit haar lijf de wereld schept, zet Tracy Derynck van de Mount Royal universiteit in Calgary dit prachtig op een rijtje:

The above interpretation suggests three ways in which internalized patriarchy oppresses women: 1) by asking them to abandon their own judgment (Apsu and Mummu), 2) by putting them down and pressuring them when they hesitate to abandon their own judgment (Kingu and his faction), 3) by implicating them in a self-fulfilling prophecy of inferiority when they do abandon their own judgment (Marduk). The myth is thus illustrative of both inner and outer realities, and again demonstrates how the two serve to confirm and bolster one another.

Dat is één ding, maar er speelt nog iets anders mee. Te weten: 3, praktische overwegingen. Het persoonlijke is politiek. Vrouwen waren tot 1956 handelingsonbekwaam in Nederland. Je had als vrouw een man nodig om toegang te krijgen tot een maatschappelijke status en enige materiële welstand. Tot op de dag van vandaag betekent vrouw zijn in Nederland een automatische strafkorting van gemiddeld 8 procent op je salaris.

Als het ging om geld, macht en status hadden vrouwen eeuwenlang duidelijk de verkeerde sekse. Het loonde daarom om je te identificeren met, en aan de zijde te scharen van  de dominante groep, oftewel mannen:

in a patriarchal society, “male approval” translates into a form of power (albeit a limited one). Even in societies where women have access to other ways in which to attain power, girls are still encouraged from a young age to seek out and maintain male approval as a way to secure their own power in the world.

Dat kan betekenen dat je tegen je eigen belangen in gaat handelen om je eigen hachje veilig te stellen. Dit raakt aan het terrein van de patriarchale deal. Bewust of onbewust gebruik je als vrouw de middelen die tot je beschikking staan om vooruit te komen in het leven. Je kunt zo’n deal sluiten terwijl je zeer positief over jezelf denkt. Zelfhaat gaat echter een rol spelen in situaties waarbij je de negatieve boodschappen uit je omgeving in jezelf hebt opgenomen en daar naar handelt, bijvoorbeeld door jezelf een sexy uiterlijk aan te meten terwijl je eigenlijk liever in een spijkerbroek rond zou willen lopen. Dan doe je jezelf geweld aan.

Wat te doen aan al die verinnerlijkte zelfhaat? Dat is een vraag waar we een andere keer dieper op ingaan, maar voor nu een hint. Steeds opnieuw blijkt dat boze vrouwen een taboe zijn en dat vrouwen zichzelf daarom inhouden:

We are all smiley for fear of being labelled man–haters. And what is the result of this people-pleasing, ultra-feminine, crowd–sourced sexual politics? Sod all. Reasonably sitting around waiting for equality while empowering oneself with some silicone implants does not really seem to have worked wonders, does it ladeez?

Waarom? Omdat gerechtvaardigde woede enorm krachtig is. Het haalt vrouwen uit hun machteloosheid en zet aan tot acties, demonstraties, je als groep organiseren en verder bekwamen in effectief lobbyen voor verbetering. Deze activiteit kan, maar hoeft natuurlijk niet, leiden tot het feminisme ontdekken als middel om zicht te krijgen op wie je bent, wat je wilt, hoe al die hatelijke boodschappen in elkaar zitten en wat je daarmee wilt.

Mensen met privileges vinden dat eng. Ze komen verrassend snel op het punt waarop ze vrouwen bitch en mannenhater etc. noemen. Mocht het woord ‘feministe’ vallen, dan zijn deze bange mensen er als de kippen bij om de kernboodschap van het feminisme verdraaien. Ze vergeten graag dat boosheid een rationele, logische reactie op onderdrukking is.

Zij die boze feministen neersabelen, en/of vrouwen bekritiseren omdat ze boos zijn, weten ergens in hun achterhoofd donders goed dat zulke woede de eerste stap vormt op weg naar het ondermijnen van de status quo en het eisen van gerechtigheid. Woede verandert de wereld. Dus als je merkt dat mensen je minder aardig vinden, beschouw dat dan maar als een teken dat je goed bezig bent.

Verder lezen? Behalve de informatie in de links vond De Zesde Clan deze boeken zeer behulpzaam. Neem eens een kijkje in de bundel  ‘In Her Place’ van literair criticus S.T. Joshi, over vrouwenhaat. Of lees Vrouwen en Ambitie, van psychiater Anna Fels. Women don’t Ask, van economen Linda Babcock en Sara Laschever. The Creation of Feminist Consciousness van historica Gerda Lerner. Alles van Joke Smit, te beginnen met Het Onbehagen bij de Vrouw. Veel plezier op je ontdekkingsreis…

Man veegt vrouwenquotum van tafel op basis van…. ja, wat eigenlijk?

Errol Keyner werkt als adjunct-directeur en krijgt via Z24, met links via dagbladen zoals Volkskrant en Trouw, een podium om zijn afkeer van een vrouwenquotum te ventileren. Op persoonlijke titel, haast hij zich erbij te vertellen. Keyner voelt zich geprikkeld omdat Eurocommissaris Reding nu echt ernst wil maken met het invoeren van een quotum voor vrouwen aan de top. Dat kan en mag niet, vindt Keyner. De Zesde Clan besteedt graag aandacht aan zijn redenaties, want hij geeft een goed inkijkje in de mentaliteit die vrouwen op hun plek houdt.

Vrouwenquota hebben bewezen effect. Nog een reden voor Keyner om erg bang te worden….

Wat roept Keyner over vrouwenquota? Welnu, achtereenvolgens dit:

• Quota discrimineren capabele mannen ten faveure van minder competente vrouwen
• Er zijn veel meer mannen dan vrouwen die de ambitie, ervaring, kennis en talenten hebben om de rol van commissaris zinvol te vervullen
• discriminatie speelt wel een rol, maar een ondergeschikte
• Het lijkt dan een kwestie van geduld alvorens de goed opgeleide meisjes geboren rond 1960 rijp zijn voor een commissarispositie
• De top is alleen haalbaar als rücksichtslos alles wordt opzijgezet voor dat ene. [...] Op Reding na, begrijpt ieder zinnig mens dat de top vrijwel onhaalbaar is wanneer je er een decennium tussenuit piept om je grotendeels op het moederschap te richten.
• als uiteindelijk de top wordt gehaald, heeft de commissaris geen last van het stigma dat ze die positie aan quota te danken heeft.

Dat zijn nogal wat beweringen. Waarop baseert hij zich? Verder dan dat ‘ieder zinnig mens’ dit alles wel weet, komt hij niet. Onderzoeksresultaten, cijfers, uitkomsten van kwalitatieve analyses, het ontbreekt. Geen idee waar Keyner al deze wijsheden vandaan haalt. Het hoofdargument blijkt ‘ik moet er niks van hebben omdat het slecht is en ik er niks van moet hebben’. Lekkere logica van deze meneer.

Daarnaast vertoont zijn verhaal enorme gaten. Zo spreekt Keyner van keuzes zonder de context mee te nemen. Niemand maakt keuzes in het luchtledige. Culturele normen en waarden, randvoorwaarden zoals belastingstelsel en kinderopvang, de manier waarop de economie is ingericht, het speelt allemaal mee. Door dat allemaal weg te laten is het lekker makkelijk om problemen van tafel te vegen. Als er al een probleem is, is dat haar schuld, had ze maar beter moeten kiezen.

Keyner stapt ook heel gemakkkelijk over discriminatie heen. Hij erkent wel dat er iets structureels scheef zit, maar schuift dat weg als zijnde niet zo belangrijk:

Toegegeven, dat zou betekenen dat een kwart in plaats van de huidige 14 procent van de commissarissen vrouw zou moeten zijn. Discriminatie speelt zonder twijfel een kwalijke rol. Voor de goede orde: een ondergeschikte rol.

Punt. Daar houdt het op. Maakt u zich geen zorgen, dames, niks aan de hand, het valt echt reuze mee met de loonkloof tussen mannen en vrouwen, de discriminatie van vrouwen die het wagen zwanger te worden, de structurele onderwaardering van vrouwen en het vrouwelijke, de manier waarop blanke mannen blanke mannen benoemen en talentvolle vrouwen niet eens zien. Als dat en meer al een rol speelt zal dat echt niet zoveel invloed hebben op uw loopbaan, hoor.

Keyner grossiert ook in beladen taalgebruik. Minder netjes gezegd: stemmingmakerij. Zo moet Eurocommissaris Viviane Reding het ontgelden. Ze ‘heeft het op haar heupen’. Nou, als een vrouw het op haar heupen heeft, dan weten we het wel, he?!? Volgens Keyner lijdt ze ook aan ‘blind doorzettingsvermogen’ en ‘frustraties’. Keyner spreekt daarnaast van het ‘door de strot duwen’ van een quotum, bedrijven ‘het mes op de keel’ zetten. Toe maar. Het is nog net niet de Derde Wereldoorlog en de Totale Ondergang van het Bedrijfsleven.

Het is het oude liedje. We moeten vooral geduld hebben, heel veel geduld, dan komt het vanzelf wel goed. Op miraculeuze wijze. Als die domme vrouwtjes maar slimmere keuzes maken, zelf zorgen voor een echtgenoot die hen steunt, familieleden die de kinderen willen opvangen, niet zo zeuren over dat tikkeltje discriminatie, en zonder veranderingen te eisen zichzelf aanpassen aan de manier waarop je volgens Keyner carrière behoort te maken. Namelijk door alles opzij te zetten en je tweehonderd procent in te zetten voor je werk, je werk en nog eens je werk.

Keyner toont zich daarmee een conservatieve man van de oude stempel. Geen woord over de beweging om de arbeidscultuur kritisch te onderzoeken, te pleiten voor een inrichting van de economie en de maatschappij zodat mensen zorg en betaalde arbeid kunnen combineren zonder zichzelf als arbeidskracht te diskwalificeren. Iets waar feministe Joke Smit al in de jaren zeventig voor streed.

Nee, van Keyner moet alles hetzelfde blijven. Voor hem is het vanzelfsprekend dat een topfunctie alleen is weggelegd voor mensen die de vereiste tachtig urige werkweken kunnen draaien omdat er thuis iemand is die voor al het andere zorgt. Waarbij die persoon aan de top toevallig bijna altijd een man is, en degene die thuis de boel draaiende houdt geheel toevallig bijna altijd een vrouw. Toeval, echt waar.

Ondertussen, in de echte wereld. Noorwegen voerde een vrouwenquotum in en bleef gewoon bestaan. Sterker nog, het gaat economisch goed met het land. Feit.

Zesde Clan bereikt duizendste bericht

Lieve en trouwe lezers, dit is al weer het duizendste bericht op de Zesde Clan. Een mijlpaal, waar we graag bij stil willen staan. Want successen moet je vieren. Waar kwamen we vandaan? Wie inspireerden ons? Wat willen we met dit weblog? Hieronder geven we een kijkje in de keuken. Maar allereerst willen we jullie bedanken. Dank voor jullie bezoek, dank voor het lezen, dank voor jullie tips, opmerkingen, aanvullingen, complimenten en mooie inzichten. Fijn dat je er bent!

De Zesde Clan ontstond in augustus 2010 vanuit een gemis. In omringende landen wemelde het in onze beleving van de discussies, acties en berichtgeving rondom feminisme en vrouwenemancipatie. Een hele wereld van feministische blogs, opiniestukken, analyses en nieuwe inzichten. En Nederland? Zoekend naar iets vergelijkbaars kwamen we niet veel verder dan De Tweede Sekse en Fel Feminisme, beiden vanuit buurland België (hoi, zusters!).

De activiteiten van jonge, oude, verontwaardigde, humoristische, levendige, wijze feministen inspireerden de Zesde Clan om ook in Nederland een ruimte te scheppen waar vrouwen, hun prestaties, opinies, kansen en uitdagingen centraal staan. Een ruimte waar kritische geluiden mogen klinken over de Nederlandse moederschapscultus, het versteende bedrijfsleven, de angst voor het vrouwelijke, kwakdenken over mars en venus, en andere perikelen, zonder dat mensen meteen alle cliché’s over mannenhaat en harige benen uit de kast trekken om die kritische geluiden zo snel mogelijk in de doofpot te stoppen. Deze ruimte is van ons.

Sinds augustus 2010 hebben we dus dit hoekje. Best bijzonder dat zoiets kan bestaan, zoals een andere inspiratiebron, Shakesville, opmerkt. Wereldwijd bestaan er namelijk helaas heeeeel weinig van dit soort ruimten:

Nearly every other room in the world, virtual or corporeal, is less feminist than this one. Nearly every other room in the world will accommodate the demand to be free of feminist standards, of feminist politics, of a feminist lens. If less feminist is your preference, the rest of the world awaits you.

Kortom, het is een kleine oase waar we als Zesde Clan zuinig op willen zijn. Dat is de reden waarom we geen geld aannemen, niet verbonden zijn aan een instituut of politieke partij, en geen subsidies aanvragen. De Zesde Clan is vrij en onafhankelijk. We schrijven niet om een bepaalde groep te laten lezen wat ze vleiend of leuk vinden, maar omdat iets onze aandacht trekt en ons bezig houdt.

Naast al die huidige feministes inspireerden een aantal voormoeders ons. Allereerst natuurlijk onze eigen Joke Smit, de feministe die in prachtige essays en politieke analyses precies de vinger op de zere plek legde en vanaf het begin probeerde feminisme een beweging te laten zijn van iedereen, man en vrouw, zonder het verschil in macht en privileges tussen de seksen uit het oog te verliezen. De woorden ‘Zusters, weest moedig, scherpzinnig, eendrachtig’ staan in haar grafsteen gebeiteld, en die oproep neemt de Zesde Clan graag ter harte.

Mede om het motto van Joke Smit recht te doen, kozen we onze naam. De Zesde Clan bestaat namelijk echt: in Somalië, dankzij een initiatief van een vrouw voor wie het persoonlijke politiek werd:

The conflict within the clan structure took a personal toll on Asha Hagi who had married outside of her clan. Neither her birth nor her married clan accepted her because of this. Since women had no real governmental representation, she led the women in forming their own clan. In 2000, the Sixth Clan was born. This was a separate clan composed of women in response to the five traditional male-dominated Somali clans. Women from each of these five clans became part of the sixth clan.

Dan Virginia Woolf. Woolf gaf ons het concept van de kamer voor jezelf, in de zin van ruimte voor jezelf scheppen. Zo kun je ontdekken wie je bent, wat je wil, trouw blijven aan je eigen inzichten. Woolf was ook een van de eersten die expliciet, vanuit een feministisch gedachtengoed, een link legde tussen het machtsmisbruik onder het patriarchaat, en andere uitwassen van machtsmisbruik en geweld, zoals in het opkomende fascisme. Als je eenmaal begint met onderdrukken is er geen houden meer aan….

The Creation of a Feminist Consciousness van Gerda Lerner is ook een belangrijke geweest in de ontwikkeling van de Zesde Clan. Deze historica was een van de eersten die naar de geschiedenis keek met een expliciet feministische blik. Ze documenteert hoe vrouwen vanaf de vroegste middeleeuwen reageerden op een omgeving die hen omschreef in termen van zwak, duivels, vaten vol drek, en probeerden het vrouwelijke in ere te herstellen.

Gerda Lerner.

Wat Lerner mooi laat zien is dat er altijd vrouwen waren die de mannenmaatschappij bekritiseerden, maar dat zij tegen de stroom in roeiden en nauwelijks konden gedijen in een omgeving die hen zeer vijandig gezind was. Na hun dood verdween hun werk acuut in de vergetelheid, zodat vijftig jaar later een volgende enkeling opnieuw het wiel uit moest vinden en alles weer opnieuw begon. Pas met boeken als massamedium, en nu internet, wordt het makkelijker om archieven aan te leggen en het stokje aan elkaar door te geven.

Wat de Zesde Clan hier van meenam is dat kennis vastleggen, bewaren en verspreiden cruciaal is om het feminisme levend te houden en te voorkomen dat je steeds overnieuw moet beginnen. Op haar eigen bescheiden wijze wil de Zesde Clan hier, in haar eigen hoekje, aan mee helpen. Onder andere door aandacht te besteden aan onderzoeken en studies die de Nederlandse pers negeert of alleen op een verdraaide en eenzijdige manier belicht (ja, dagblad Trouw, we kijken onder andere naar jou), door patronen bloot te leggen en rode draden aan te wijzen. Voorbeeldje: het is niet één roman van één vrouw die toevallig buiten de prijzen valt. Het is een patroon van uitsluiting van de ‘verkeerde mensen’ die boeken schrijven, zodat we de literaire canon lekker blank en mannelijk houden.

Bell Hooks

Tot slot, last but not least: Bell Hooks. En Fatima Mernissi. En Nawal el Saadawi. Feministen die er terecht op wezen en wijzen dat feminisme niet iets is van blanke mevrouwen, en dat er zoiets bestaat als intersectionaliteit, oftewel een samengaan van patronen van onderdrukking, gebaseerd op factoren zoals sekse, ras, economische klasse. Wil je een einde maken aan onterechte privileges, dan moet je als feministe (m/v) breder kijken dan alleen gender. Ook iets waar de Zesde Clan zeer alert op probeert te zijn.

Voorop staat voor ons: we zijn allemaal slechts mensen. Je zoekt, je maakt fouten, je herstelt je, je krijgt een inzicht, je leest, schrijft, denkt, spreekt met allerlei mensen, en terwijl je dit allemaal doet staat bij de Zesde Clan voorop dat je vooral veel plezier hebt. Plezier in het ontmoeten, in het ontdekken van vergezichten, plezier in taal en mooie volzinnen, in grappen, humor, niet opgeven en elke dag weer klaar staan om als weldenkend mens, met gevoel en verstand, de situatie net iets beter achter te laten dan je ‘m aantreft. Want feminisme? Dat doe je samen.

Het onbehagen bij de vrouw

Leve literair tijdschrift De Gids. Ter gelegenheid van een recent themanummer over het onbehagen bij de man, zette de redactie Het Onbehagen bij de Vrouw van Joke Smit op internet. Als pdf bestand, in kleur, in de originele uitgave van 1967, toen De Gids nog 3 gulden en 75 cent kostte voor een los nummer. Grijp je kans om oog in oog te staan met de geschiedenis…

In het voorwoord bij het themanummer over de man staat de redactie stil bij de historische betekenis van dit essay:

Bijna per ongeluk verscheen het, nu vijfenveertig jaar geleden, in een aan verschillende soorten van het merkwaardige, wat vage begrip ‘onbehagen’ gewijde themanummer van dit tijdschrift; algemeen wordt het nu gezien als begin en ijkpunt van de tweede feministische golf. Dat het aan belang nog nauwelijks heeft ingeboet, zoals een van de auteurs in zijn bestandsopname betoogt, is een compliment aan Joke Smit. Maar het heeft ook te maken met haar thema, dat zowel tijdgebonden als van alle tijden is. Dat niet alleen de samenleving adresseert, maar ook vrijwel iedereen persoonlijk. Wie iets zegt over vrouwen, heeft het meestal ook over mannen. Als er onbehagen is bij de een, gaat het doorgaans ook de ander aan.

Meer lezen? Dagblad Trouw interviewde vorig jaar Elisabeth Kool (dochter van Joke Smith), over de impact van Het Onbehagen bij de Vrouw en haar kijk op de situatie in Nederland anno 2011. Vilan de Loo verwees naar Joke Smit in haar pamflet Het Nieuwe Onbehagen – op naar een derde feministische golf. Wie meer wil weten over het huidige onbehagen bij de man, kan nummer 2 van De Gids bestellen of in goede boekhandels kijken of-ie er nog ligt…

Mannen en hun angst voor een feministische dialoog

Toeval of niet? Heeft de Zesde Clan net een fel stuk getikt over de neerbuigende verhalen over vrouwen die geheel vrijwillig zelf kiezen voor onbetaald toiletten schoonmaken thuis, komt er een prachtig stuk van de mannelijke feminist Hugo Schwyzer. In de V.S. een bekende spreker, universitair docent, en medewerker van het Good Man Project. Deze laatste activiteit heeft hij echter neergelegd omdat er binnen de mannenbeweging steeds meer een sfeer ontstond van ‘boze feministen doen naar tegen mannen’. Iets waar de Zesde Clan ook op gezette tijden van wordt beticht. Net als de Zesde Clan wijst ook Schwyzer deze ‘ o wat doen die feministen naar’ houding af.

Schwyzer stopte nadat een leider van het mannenproject in eigen artikelen en Twitterberichten feministische opiniemakers neerhaalde als vijandige vrouwen die mannen verbaal in elkaar zouden slaan. Zonder met echte argumenten te komen. Toen vrouwen kritisch reageerden, sprak de site al snel van The Wrath of the Feminists, een taalgebruik waarbij apocalyptische beelden opdoemen, van schuimbekkende dragonders die met opgeheven zwaard op je af stormen etc. Het is oorlog! Die enge wijven zijn aan de winnende hand! Mannen, zoek dekking!!!

(Terzijde: in het echte leven is het eerder andersom. Een vrouw schrijft iets op internet en wordt stelselmatig, aantoonbaar en bewijsbaar bedolven onder de shit van internettrollen. Dat is nog eens intimidatie, inclusief bedreigingen en oproepen tot het verkrachten van de schrijfster. Ook dit geweld houdt vrouwen tegen om zich te uiten. Zie verder: men call me things)

Schwyzer, en met hem andere kritische geesten, zien iets heel anders. Zij herkennen in het vrouwen behandelen mannen zo naar-verhaal van het Good Men Project de retorische truc van gaslighting. Dat is een term om te omschrijven dat iemand hem onwelgevallige argumenten onder de tafel probeert te vegen, te neutraliseren, door de ander af te schilderen als overgevoelig en/of hysterisch. Zo, ze is te boos naar onze smaak, haar toon is verkeerd, ze is gek! Klaar, discussie gesloten. Schwyzer ziet dit terug bij zijn inmiddels ex-collega’s van het Good Man Project en moet er niks van hebben:

There’s a conscious purpose to this sort of behavior.  Joking about getting pelted (or putting on the football helmet) sends a message to women in the classroom – and online: “Tone it down.  Take care of the men and their feelings.  Don’t scare them off, because too much impassioned feminism is scary for guys.”  And you know, as exasperating as it is, this kind of silencing language almost always works. Time and again, I’ve seen it work to silence women in the classroom, or at least cause them to worry about how to phrase things “just right” so as to protect the guys and their feelings.  It’s a key anti-feminist strategy, even if that isn’t the actual intent of the men doing it — it forces women to become conscious caretakers of their male peers by subduing their own frustration and anger.   It reminds young women that they should strive to avoid being one of those “angry feminists” who (literally) scares men off and drives them away

Inderdaad.Het is een van de redenen waarom het feminisme zo’n slecht imago heeft gekregen en waarom je zo vaak van een vrouw hoort ‘ik ben geen feministe hoor, maar…’ en dan volgt er iets wat superfeministisch is, zoals de eis om hetzelfde salaris te ontvangen voor hetzelfde werk. Anno 2011 nog steeds geen vanzelfsprekendheid, niet in Nederland en niet daarbuiten.

De strategie is extra naar omdat iemand die bepaalde privileges heeft, dat zelf niet altijd ziet. Degene die buiten gesloten werd, ziet de ongelijkheid echter des te scherper. Dat heeft gevolgen voor discussies over feminisme, signaleert Schwyzer:

…when men and women argue about gender justice, women are more likely to have insights that men have missed.  Here’s the basic axiom: power conceals itself from those who possess it. And the corollary is that privilege is revealed more clearly to those who don’t have it.  When a man and a woman are arguing about feminism – and the women involved happen to be feminists and the man happens to be an affluent white dude – the chances that he’s the one from whom the truth is more obscured is very high indeed.

Schwyzer ziet een uitweg. Het tegenovergestelde van een man is naar zijn mening niet een vrouw, maar een jongen. Volwassen mannen moeten wat hem betreft ophouden zich kinderachtig en verongelukt te gedragen, en hun verantwoordelijkheid nemen. Alleen dan kunnen ze loskomen van de ‘enge feministen zeggen nare dingen’ mentaliteit:

I believe we live in a culture where too few adult males assert the grown-up virtues of self-control, responsibility, and manifested empathy.  Being “manly” is less about traditional machismo than it is about what the Apostle Paul calls the putting away of childish things.  And one of those childish things adult men put away is the need to deflect, belittle, or exaggerate women’s anger.

Wat zal 2012 een prachtig jaar worden, als meer mannen deze volwassen houding aan kunnen nemen. Kritisch naar zichzelf kijken, kritisch opletten hoe ze vrouwen behandelen, niet verkrachten, niet slaan, en eens een keer luisteren naar wat een vrouw zegt, omdat de kans groot is dat als het gaat om gender en machtsverschillen, zij daar meer over weet dan hij. Dan kunnen we de idealen van de Man Vrouw Maatschappij van Joke Smit en collega’s ook uit de schuur halen, afstoffen en glimmend en wel in onze huiskamer zetten, naast de kerstboom, zodat iedereen er plezier aan beleeft.

Fijne en vredige kerstdagen allemaal!

 

Dertig jaar na Joke Smit

Dertig jaar geleden overleed Joke Smit, de oermoeder van de tweede feministische golf. Hoe staat het nu met haar gedachtengoed en de doelen die ze wilde bereiken? E-Quality organiseert op 24 september een symposium met workshops, plenaire discussies en presentaties om deze en andere vragen te onderzoeken. In, hoe kan het ook anders, de Joke Smitschool aan de Reijnier Vinkeleskade 62 in Amsterdam.

Vanaf 13.00 uur begint in dit schoolgebouw een bruisende middag. Allerlei prominenten maken hun opwachting. Zoals politica Hedy d’Ancona, Marja Vuijsje, die de biografie over Joke Smit schreef, Roos Wouters, auteur van het boek ’Help, ik ben een feministe’ en de bekende hoogleraar Eveline Tonkens. Wie mee wil discussiëren kan zich opgeven via een digitaal formulier. Kenniscentrum E-quality publiceert het definitieve programma later in augustus op haar website.

Tien manieren om een feministe te zijn

De Zesde Clan kijkt altijd over de grenzen van Nederland heen, omdat er zoveel interessants te lezen valt op nieuwssites en weblogs uit andere landen. Eén van de vaste bronnen vormt Ms, hét feministische tijdschrift van de Verenigde Staten, inclusief bijbehorend weblog. Dat weblog gaf eerder deze week ruimte aan Amy Klein. Zij zette allerlei manieren op een rijtje waarmee je actief uiting kunt geven aan je feministische overtuiging.

Er zit niets onhaalbaars of groots bij. Met kleine, alledaagse handelingen kun je al subversief zijn. Inspiratie opdoen? Lees vooral het oorspronkelijke bericht, maar vertaald naar Nederland en het Nederlands ziet haar top tien er als volgt uit:

1. Stop met het maken van grapjes over verkrachting. Klein zet dit in haar top tien omdat komieken in de Verenigde Staten en Engeland er de laatste tijd een gewoonte van maken verkrachting af te doen als iets vreselijk grappigs. Toevallig zijn al die komieken blank en mannelijk, en toevallig zijn ze zelf nooit verkracht.
2. Let op privileges en gebruik die bewustwording om privileges ongedaan te maken of het effect ervan te verminderen. Wie feministisch is, verzet zich tegen racisme, homohaat en de vanzelfsprekendheid waarmee blanke mannen gezien worden als de maat aller dingen. We zijn op de eerste plaats mensen en we zouden dezelfde kansen en mogelijkheden moeten krijgen om iets van het leven te maken.
3. Steun de vrouwen om je heen. Klein ziet dat vrouwen nog te vaak tegen elkaar uitgespeeld worden, en dat mensen verwachten dat vrouwen bijna ‘van nature’ vijandig tegenover elkaar staan. Geef niet toe aan die patronen en geef vrouwen om je heen steun. Met een welgemeen compliment, of door in een vergadering een vrouw te noemen als mogelijke kandidaat voor een project, etc etc. Netwerken is ook erg handig.
4. Wees je ervan bewust dat dé vrouw niet bestaat. Voor Klein betekent dit: vrouwen zijn mensen en mensen komen in allerlei vormen en maten. Wat voor de één goed is, hoeft niet goed te zijn voor een ander.
5. In geval van verkrachting en huiselijk geweld: het is niet jouw schuld. Klein signaleert dat vrouwen zich vaak schuldig voelen nadat ze te maken hebben gekregen met huiselijk geweld of verkrachting. De samenleving doet daar graag aan mee: vrouwen zouden hun agressieve partner meteen na de eerste klap hebben moeten verlaten, vrouwen zouden niet verkracht worden als ze zedige kleding zouden dragen, enzovoorts. De dader verdwijnt uit het zicht en lijkt geen rol meer te spelen in het geheel. Heel raar. Doe er niet aan mee, voel je niet schuldig…
6. Kies je eigen weg. In de praktijk betekent dit dat je stil staat bij je eigen wensen en verlangens, en iets doet omdat jij dat zelf wil, niet omdat een ander of de omgeving je tot iets dwingen.
7. Lees, lees, lees! Als feministe zwem je meestal tegen de stroom in, dus dan is het extra belangrijk dat je de geschiedenis van je voormoeders kent. De eerste, tweede en derde feministische golf hebben stapels boeken opgeleverd. De biografie van Joke Smit, plus haar verzamelde werk. Els Kloek en haar cultuurgeschiedenis van de Nederlandse huisvrouw. Teveel om op te noemen. Die boeken bieden inspiratie en inzicht.
8. Stop met het aanduiden van vrouwen als… bitches, schrijft Klein, maar in Nederland zou je daar een andere lijst van kunnen maken. Chickies, hoertjes, stelletje wijven…. Doe dit niet en spreek als je durft anderen erop aan als ze denigrerend over vrouwen praten.
9. Doe vrijwilligerswerk waar vrouwen mee gesteund worden.
10. Gebruik internet!  Internet geeft feministen de mogelijkheid zelf aan de slag te gaan. De Zesde Clan is hier een voorbeeld van: maak je eigen nieuwskanaal, breng het andere nieuws. Je kunt ook aansluiten bij sites van de vrouwenbeweging, of een persoonlijk weblog beginnen met jouw eigen ervaringen, pagina’s op Facebook beginnen om aan te geven waarom je feministe bent, de mogelijkheden zijn eindeloos.

Het leuke is dat de commentatoren van deze post op het Ms Weblog zelf met nog meer manieren komen. Zoals: steun mannen die een activiteit ondernemen die gezien wordt als typisch vrouwelijk. Want het doorbreken van rolpatronen vergt moed, of het nou een man of een vrouw is die tegen de stroom in gaat. Zulke voorvechters kunnen wel wat aanmoediging gebruiken.

Zelf aanvullingen of ideeen? Ervaring met iets wat goed werkt en effect heeft? De Zesde Clan hoort het graag…

Debat over mannenkabinet zwelt aan

Voortuitgang! Dertig jaar geleden had niemand opgekeken van een uit voornamelijk blanke mannen bestaande regering. Maar Nederland leeft niet meer in de jaren vijftig, en steeds meer mensen, mannen en vrouwen, schrijven en debatteren over de ontstane situatie. Dat er een regering kan komen met drie vrouwelijke ministers envoor de rest louter oudere blanke mannen valt slecht. Dat roept om een herlezing van het werk van feministe Joke Smit .

Het vorige kabinet.

Natuurlijk waren er relschoppers die betoogden dat het maar goed ook was, weinig vrouwen aan de macht. Want het zijn zulke onstabiele wezens, met hun mysterieuze hormoonschommelingen, dat meer vrouwen al snel zou leiden tot minder stabiliteit. Maar direct daarna volgden de opiniestukken en kritiek. Alsof mannen zoveel stabiliteit brengen, schamperde Anneke van Doorne-Huiskes in Trouw. Diezelfde krant signaleert bezorgd dat Nederland afglijdt in de wereldranglijst van landen waar mannen en vrouwen een gelijkwaardige positie innemen. ‘En dan is de samenstelling van het huidige kabinet nog niet eens meegenomen. De vrouwenemanicpatie in Nederland stokt, concludeert de krant.

De Volkskrant heeft Evelien Tonkens, en die veegt de vloer aan met het belegen mannenkabinet van Rutte. Ze maakt ook korte metten met de lieden die de keuzes van Rutte rechtvaardigen door een paar vrouwen op te noemen wiens politieke bestaan niet zo succesvol was:

”Rutte maakt een bewuste keuze voor oude vertrouwde bekenden. Rutte zoekt het avontuur niet in de ploeg, stelt ook deze krant. Ron Meerhof heeft daar zelfs begrip voor en somt vrouwelijke bewindslieden op met wie het slecht afliep (Ten eerste, 12 oktober). Alsof je zo’n lijstje niet voor mannen zou kunnen maken. Tegenover elke De Faria staat een Heinsbroek.”

Bovendien komt er nu al kritiek op de keuze voor bepaalde mannen in het kabinet. Zo eist de SP opheldering over de benoeming van Ben Knapen als staatssecretaris. Knapen zat eerder in de raad van bestuur die PCM Uitgevers volgens onderzoek van de ondernemerskamer naar de rand van de afgrond leidde. Vervolgens streek hij volgens Emile Roemer een vertrekbonus op van 1,5 miljoen euro. En dat is dan volgens Rutte de beste kandidaat en een voorbeeld van kwaliteit? 

Dan zijn daar nog de internetpolls. Zoals die van het AD. Deze krant koos voor een stelling: ‘er komen te weinig vrouwen in het kabinet’. 42% (5970 kiezers) was het met die stelling eens en 58% (8083) oneens. Dat houdt elkaar aardig in evenwicht en levert weer voer voor verdere discussies en debatten.

Het leuke bij dit alles is, dat verschillende opiniemakers de naam Joke Smit laten vallen. Deze voorvechtster van meer mogelijkheden voor vrouwen schreef in 1972 al over vrouwen en kwaliteit, en dat kwaliteit bijna nooit aan ‘vrouw’ wordt gekoppeld. Dat Rutte zegt te kiezen voor de beste kandidaten, en alleen met oudere mannen op de proppen komt, valt op.

Toch maar weer eens het werk van Joke Smit herlezen, bedenkt Tonkens in De Volkskrant. Want dat blijkt anno 2010 nog net zo hard nodig als in 1972. En gelijk ook maar eens even nadenken over de plek van allochtonen in dit debat. Want díe discussie is nog niet op gang gekomen, terwijl zowel de dames als de heren waarover nu gesproken wordt  lelieblank zijn.