Boek 1001 Vrouwen nu al toe aan tweede druk

Het boek 1001 Vrouwen is nog niet uit, of uitgeverij VanTilt kan al een tweede druk van de persen laten rollen. Het project van historica Els Kloek om vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis aan de vergetelheid te ontrukken, is aan alle kanten een succes. Crowdfunding bracht 76.000 euro in het laatje om het boek te bekostigen. Behalve een tweede druk verschijnen bovendien zes vrouwenportretten op een serie speciale postzegels.

De postzegels tonen de ontdekkingsreizigster Alexandrine Tinne, de schrijfster Belle van Zuylen, de Utrechtse heldin uit de Tachtigjarige Oorlog Trijn van Leemput, de schilderes Maria van Oosterwijck, de landsvrouwe Maria van Bourgondië en de theologe Anna Zernike. Prinses en straks koningin Máxima neemt het eerste setje zegels in ontvangst.

Dat iemand als Máxima de postzegels ontvangt, tekent de populariteit en de hoge aaibaarheidsfactor van 1001 Vrouwen. Niet alleen kan projectleidster Els Kloek rekenen op steun in woord en daad van talloze donateurs, maar het project biedt ook een explosie aan creativiteit. Zo zijn de postzegels een ontwerp van Roosje Klap, terwijl Irma Boom tekende voor het bijzondere design van het boek. Zij bedacht onder andere het gebruik van licht roze gekleurd papier en de bijzondere belettering op de rug van het boek.

1001 Vrouwen zorgde ook voor een uitstapje naar de mode. Mensen kunnen bijvoorbeeld een speciale editie van het boek kopen, die je als een handtasje mee kunt nemen. Bovendien ontwierpen Arlette van Laar en Yolet Wefers Bettink een aantal papieren jurken op basis van het ontwerp van boek en expositie.

Wie meer wil weten kan tot en met 14 mei 2013 terecht bij een serie lezingen van Els Kloek en collega’s, in steden zoals Amsterdam, Nijmegen en Bergen. Sprekers behandelen thema’s zoals vrouwen in de politiek, of individuele vrouwen, zoals architecte Margaret Staal Kropholler (13 mei 2013) en verzetsheldin Kenau Hasselaar, over wiens leven momenteel een film in de maak is. De tentoonstelling 1001 Vrouwen loopt nog tot 20 mei 2013 (Bijzondere Collecties, Oude Turfmarkt in Amsterdam).

1001 Vrouwen brengt geschiedenis tot leven

Ontroerend: een klein potlood met een de boodschap dat vrouwen óók moeten kunnen stemmen bij verkiezingen. Misschien niet zo spectaculair als de versierde show-BH van Mata Hari, maar wél een mijlpaal in de geschiedenis. Want met het stemrecht kregen vrouwen eindelijk toegang tot het democratische proces. Het kiespotlood is te zien in een expositie rondom het boek 1001 vrouwen, bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, aan de Oude Turfmarkt. Tentoonstelling en boek prikkelen de geest. Els Kloek, pionier van de vrouwengeschiedenis in Nederland, kan tevreden zijn.

Ooit van Teuntje Straetmans gehoord? Deze Culemborgse kwam als koloniste terecht in Brazilië en voer daarna naar New York. Trijn Rembrandts dan? Heldin die tijdens het beleg van Alkmaar in 1573 de stad verdedigde. Maria Margaretha van Os? Schilderde stillevens. 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis brengt het ene na het andere onbekende verhaal. De portretten bieden unieke inkijkjes in het leven van eeuwen terug en brengen ten onrechte vergeten vrouwen terug in de belangstelling.

Door het boek bladerend vallen vanzelf patronen op. De middeleeuwen staan in het teken van religie en adel, met veel oorlog. Veel vrouwen vallen in een van de drie categorieën die daar mee te maken hebben. Als ze iets doen wat niet behoort tot kerk, politiek en oorlog, zijn vrouwen vooral te vinden in de handel, of treden ze op als weldoenster.

In de zeventiende eeuw verschuiven de classificaties. Nederland beleefde een Gouden Eeuw en ook voor vrouwen lagen hier opeens mogelijkheden. Veel portretten uit dit tijdvak vallen in de categorie beeldende kunst of dicht- en letterkunde. Politiek komt op een goede derde plaats. Nederland was immers een republiek geworden, en vrouwen uit de elite konden soms ook een rol spelen, bijvoorbeeld als regentes. Opvallend: de eerste actrices doen hun intrede, en vrouwen verkleden zich als man om op avontuur uit te gaan. Dat zullen ze daarvoor en daarna ook nog gedaan hebben, maar in de zeventiende eeuw blijkbaar vaker dan anders.

In de achttiende eeuw vormen schrijvende vrouwen de meerderheid, terwijl ‘kerk en godsdienst’, zo alomtegenwoordig in de middeleeuwen, nagenoeg uit beeld verdwijnt. In de negentiende eeuw gaan vrouwen zich voor het eerst actief organiseren om op te komen voor armen en verdrukten. Hier en daar dringt tot sommige vrouwen het pijnlijke besef door, dat zijzelf ook tot de armen en verdrukten horen. Er beginnen voorzichtig geluiden te klinken die je zou kunnen omschrijven als vroeg-feministisch. Vrouwen blijven ook actief schrijven en dichten in deze periode.

De twintigste eeuw brengt de eerste vrouwen die daadwerkelijk, als zelfstandig individu, mee kunnen doen met de maatschappij. Voor het eerst bereiken vrouwen op eigen kracht functies in de politiek. Film, toneel en muziek rukken op, vrouwen mogen studeren en officieel wetenschap bedrijven, en drukken met een eerste en tweede feministische golf een stempel op de samenleving.

Aan de verschuivingen van de rubriek waarbinnen 1001 vrouwen de portretten kan plaatsen, zie je precies hoe de maatschappij verandert en op welke terreinen vrouwen kansen kregen – en grepen. Dan merk je ook hoe ver we gekomen zijn. Tot na 1900 waren vrouwen formeel buitengesloten van instituties als bestuur, kerk, leger, universiteit en handelsbeurs. Ondanks die uitsluiting levert het boek vrouw na vrouw die toch naam wist te maken en invloed uitoefende op een bepaald gebied. Zodra ze wel toegang kregen tot springplanken naar de macht, drongen vrouwen prompt door tot het landsbestuur, de media, de wetenschap, enzovoorts. Het is heel mooi om dat te zien.

Tot 20 mei 2013 kun je dat bescheiden stempotloodje nog zien, plus het pistool van Hannie Schaft, en boeken en dichtbundels van geleerde dames uit de Nederlandse geschiedenis. En als je dan het bijbehorende boek meeneemt kun je daar nog wekenlang in bladeren en kennis maken met talloze voormoeders. Nog meer? De digitale tegenhanger van het boek, het Vrouwenlexicon, biedt alle relevante secundaire literatuur en nieuwe toevoegingen aan de reeks biografieën. Aanbevolen!

Adopteer een vrouw

Een unieke sponsoractie brengt de uitgave dichterbij van een boek met portretten van Nederlandse vrouwen uit het verleden. Historica Els Kloek maakt gebruik van internet en sociale media om de publicatie te bekostigen door middel van crowdfunding. Veertig procent van het benodigde bedrag is al binnen. Nu de resterende zestig procent nog. Jij kunt ook meedoen. Adopteer een vrouw, wordt haar peter of meter, en draag bij aan de uitgave van het boek waar haar biografie in staat!

Judith Leyster zoekt een peter of meter… Word jij dat?

Het boek 1001 Vrouwen zou je kunnen zien als de schriftelijke weerslag van jaren historisch onderzoek voor een digitaal Vrouwenlexicon. Onder leiding van Kloek werkten 250 deskundige auteurs aan profielen van vrouwen die op de een of andere manier een rol speelden in de politiek, de kunsten en de economie en wetenschap. De website voorziet zodoende in unieke kennis over een vergeten deel van de Nederlandse geschiedenis.

Supporters die het project en het bijbehorende boek steunen, sponsorden al een aantal vrouwen. Met motivaties als:

“Zij trok zich niets aan van conventies en ging geheel haar eigen weg.”

“Het werk van haar is schitterend, leerzaam en een pioniersactiviteit.”

Zij heeft veel voor de ontwikkeling van de kinderpsychologie betekend en in de oorlog joodse kinderen verborg en daarmee bewees dat zij stond voor bepaalde principes.”

“Omdat Judith Leyster een belangrijke vrouwelijke kunstenaar uit de Hollandse 17e eeuw is en nog teveel in de schaduw staat van haar mannelijke collega-schilders.”

Kortom, allemaal vrouwen die erkenning verdienen. Je kunt de publicatie van 1001 vrouwen al steunen vanaf vijftien euro, en krijgt dan als dank een uitnodiging voor de boekpresentatie en gratis toegang tot een bijbehorende tentoonstelling.

Media doen mee aan schoonmaakpropaganda

Hmmmm, keuzes, keuzes… Een dik wetenschappelijk verantwoord boek waarin Cordelia Fine uiteenzet hoe onzinnig en cultuurgebonden verhalen over ‘aangeboren’ mannelijke en vrouwelijke eigenschappen zijn. Of juichende zie je wel verhalen in de kranten met koppen als Vrouwen willen van nature schoonmaken. Bah, geen zin in moeilijk gedoe, doe mij die smeuïge Telegraafkop maar.

Okee, maar waar komt dit schoonmaaknieuws vandaan? De Zesde Clan zocht en googelde, maar alle artikelen zeggen hetzelfde. Blijkbaar is er ergens een persbericht de deur uit gegaan over een Ajax Schoonmaakonderzoek van 2009? Uitgevoerd door Insight Culture? Hoe is het onderzoek opgezet? Wie deden er aan mee? Hoe representatief is een studie onder blijkbaar alleen vrouwen van een fabrikant van schoonmaakmiddelen? Nergens valt de originele tekst van dit onderzoek te vinden.

Daarentegen valt er genoeg informatie te vinden over de maatschappij van Nederland door de eeuwen heen. Zoals historica Els Kloek aantoonde in haar voor een onderscheiding genomineerde boek over de Nederlandse huisvrouw, hadden vrouwen eeuwenlang geen enkele status als zelfstandig mens. De samenleving vond dat vrouwen maar één functie hadden in het leven: moeder en huisvrouw. Zij moest trouwen met een man en een huishouden voeren, inclusief veel en zwaar schoonmaakwerk. Pas in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw gingen wet en overheid vrouwen zien als zelfstandige mensen, en ontsloeg de Nederlandse overheid vrouwen niet meer zodra ze in het huwelijksbootje stapten.

Dat is krap vijftig jaar geleden. In die korte tijd kunnen mensen hun mentaliteit niet aanpassen. Zodoende is de link tussen vrouw en verantwoordelijk voor een schoon huis nog zó ingebakken in de normen en waarden van mensen, dat ook anno 2010 vrouwen nog steeds gezien worden als degene die het poetsen en boenen voor haar rekening ‘moet’ nemen. Is ze daar niet blij mee, dan zeurt ze. Vanwege dit soort vaak onuitgesproken overtuigingen, komen mannen en vrouwen vaak weer in enorm traditionele patronen terecht zodra ze gaan samenwonen of een kind krijgen, toonde arbeidssociologe Stephanie Wiesmann aan. Ze bestudeerde onder andere de manier waarop stellen in huis de taken verdelen, en promoveerde op onderzoek naar wat er gebeurt als het eerste kind ter wereld komt.

Wat is dan de reden dat de media dit Ajax ‘onderzoek’ aangrijpen om breed te etaleren dat vrouwen zo graag en van nature zouden willen schoonmaken? Cordelia Fine adviseert in zo’n situatie eens goed te kijken naar wie belang heeft bij de voorstelling van zaken. Zelfs het Ajax onderzoek kan niet verhullen dat het schoonmaken veel vrouwen een gevoel van frustratie geeft, want het werk stopt nooit en het effect van je inspanningen is zo weer verdwenen. Maar de schoonmaakmythe geeft vrouwen het idee dat er niks aan te doen is: zij maken schoon en zo hoort het ook. En mannen kunnen helemaal gerust gesteld lekker iets voor zichzelf gaan doen. Want zij hebben dat  schoonmaak-gen niet, dus zij hoeven niet aan de slag met schrobber en stofdoek.  Ahaaaa……

Huisvrouw werpt lange schaduw

Els Kloek staat op de longlist voor de Libris Geschiedenisprijs 2010 voor haar boek De Vrouw des Huizes, een cultuurgeschiedenis van de Hollandse huisvrouw. Wat mij betreft wint ze, want ik heb zelden zo’n gedegen en tegelijkertijd toegankelijk geschreven geschiedenisboek gelezen over zo’n belangrijk onderwerp.

Kloek probeert de vroegste sporen van de huisvrouw terug te vinden, maar dat is moeilijk. Net als nu zien veel mensen het als iets volstrekts vanzelfsprekends dat vrouwen de toiletten schoonmaken en de was doen. Daar praat je niet over, het is niet belangrijk. Dé huisvrouw komt pas in historische bronnen naar voren vanaf de zestiende eeuw, als Nederland zich langzaam begint te vormen. Vrouwen beginnen dan aangeduid te worden als huisvrouw, om aan te geven dat zij getrouwd waren.

Anna Fels zou het werk van Kloek met instemming lezen, want Kloek geeft nauwkeurig weer hoe vrouwen zich volgens de samenleving dienden te gedragen. Of de stem nu van de kansel kwam, of van de wetgever, de boodschap was hetzelfde: vrouwen moesten trouwen en zich opofferen voor man en gezin. Wat zijzelf wenste was niet belangrijk. Veel onderwijs was ook niet nodig, want ze zou toch trouwen. De wet erkende haar alleen als een soort inwonend huishoudster in dienst van de heer des huizes. In de praktijk viel het soms wel mee met die ondergeschiktheid, maar zodra er problemen ontstonden had de vrouw niks in de melk te brokkelen.

Pas in de negentiende eeuw beginnen vrouwen zich luid en duidelijk te verzetten tegen het bestaan van huisvrouw. Het verzet komt uit bepaalde kringen: ongetrouwde vrouwen die geen kant op kunnen in de heersende gezinsideologie, en vrouwen uit eerst welgestelde maar nu verarmde families, voor wie het niet respectabel was om betaald werk te verrichten maar die dat toch moesten doen omdat het gezin anders verhongerde.

Zo stichtten vrouwen als Anna Barbara van Meerten Schilperoort een kostschool voor meisjes, die in de eerste helft van 1800 uitgroeide tot een gerenommeerd instituut. Ook ontstonden toen verenigingen als Arbeid Adelt, met verkoop tentoonstellingen van vrouwenarbeid. Op die manier konden vrouwen anoniem handwerk verkopen en een klein inkomen verdienen, zonder dat iedereen schande sprak van hun activiteiten.

Rond 1900 begon de strijd om het stemrecht voor vrouwen. Die kwestie was al eens besproken in 1793, toen Nederland eindelijk bevrijd was van de Franse overheersing en er een Nationale Vergadering kwam. Mannen met een bepaald inkomen mochten stemmen, maar vrouwen niet. Want, zo zei de eerste voorzitter van deze nieuwe club, de jurist Pieter Paulus: politieke rechten waren voorbehouden aan ieder onafhankelijk lid van de samenleving, en daar behoorden vrouwen niet toe.

Plus, er waren nog andere redenen om vrouwen buiten de deur te houden: vrouwen zouden de vergaderingen veranderen in vrolijke bijeenkomsten en met hun geflirt de mannen kunnen beïnvloeden ‘in hun zo serieuze afwegingen’. [Noot van de Zesde Clan: ook in 1793 heerste er dus al angst dat vrouwen de kwaliteit van het werk omlaag zouden halen. Alleen de argrumenten verschillen. Er is niets nieuws onder de zon, Groene Amsterdammer!]

Enfin, vrouwen kregen uiteindelijk na veel strijd het kiesrecht. Na de eerste en tweede wereldoorlog, tijdens de wederopbouw, beleefde de huisvrouw nog een moment van glorie. Zij was het fundament van de samenleving en vormde het hart van het herstel. Niets leek erop te wijzen dat een deel van de vrouwen opnieuw of nog steeds tabak had van het geïsoleerde leven als vrouw des huizes. Totdat Joke Smit in 1967 de knuppel in het hoenderhok gooide en het menszijn van de huisvrouw aan de orde stelde.

Dat was het begin van de Man Vrouw Maatschappij, de Dolle Mina’s, de vraag ‘wie haalt thuis het haardotje uit de afvoerput’. De wettelijke en juridische handelingsonbekwaamheid van vrouwen verdween dan wel, maar er kwam pas in 1970 een einde aan de formele status van de man als hoofd van het gezin. In 1980 volgde daarop nog de Wet Gelijke Behandeling.

Gezien de lange geschiedenis van de vrouw als onzelfstandig lid van de samenleving, de huisvrouw, gebeurde dit allemaal pas gisteren. En zoals Els Kloek terecht concludeert: culturele tradities zijn taai.

Haar stoepje veegt ze niet meer zo vaak, maar nog steeds hecht ze aan orde en regelmaat, laat ze zich niet koeieneren en vindt ze haar gezin minstens even zo belangrijk als haar loopbaan. Zo lijkt de Hollandse huisvrouw zich opnieuw te hebben aangepast aan de tijd: ze noemt zich liever geen huisvrouw meer, maar ‘thuisblijfmoeder’ of ‘halfverdiener’.