Alice Kober, heldin van Lineair B

Wie ontcijferde het klassieke schrift Lineair B? Geschiedenisboekjes houden het meestal op een man, Michael Ventris. Maar naar nu blijkt had hij nooit had kunnen slagen zonder het werk van Alice Kober. Deze Amerikaanse wetenschapster creëerde de brug waar Ventris uiteindelijk overheen liep. Als ze niet veel te jong gestorven was, zou zij waarschijnlijk zelf de betekenis van deze oude taal achterhaald hebben. Een nieuw boek over de ontcijfering van deze oude Griekse taalvariant geeft haar dan ook eindelijk de eer die ze verdiend heeft.

Kober was bij leven al niet zo bekend, en verdween na haar overlijden prompt in de vergetelheid. Nu pas, ruim zestig jaar later, komt er breed aandacht voor haar prestaties. Dankzij journaliste Margalit Fox. Zij schreef een boek, Het Raadsel van het Labyrinth, over de ontcijfering van het Lineair B, een vroege vorm van het Grieks. En kwam Kober tegen:

Little did I realize six years ago, when I began work on a new book about the decipherment of an ancient script, that I would encounter the greatest backstage player I have ever written about: a woman who helped illuminate a world that flourished 3,000 years ago. The woman was Alice Kober, an overworked, underpaid classics professor at Brooklyn College. In the mid-20th century, though hardly anyone knew it, Dr. Kober, working quietly and methodically at her dining table in Flatbush, helped solve one of the most tantalizing mysteries of the modern age.

Fox vergelijkt Kober met Rosalind Franklin, nog zo’n wetenschapster die de fundamenten legde voor een doorbraak, in dit geval de structuur van DNA, maar daar destijds geen erkenning voor kreeg.

Kober werkte jarenlang aan de ontcijfering van Lineair B, de op Kreta aangetroffen taal uit de Bronstijd. Zonder hulp van computers, en kampend met papierschaarste in de periode van de tweede wereldoorlog, begon Kober de methode achter de raadselachtige symbolen te analyseren. Ze groepeerde tekens, maakte via systeemkaartjes inzichtelijk welke tekens in welke volgordes of groepjes voor kwamen, en maakte patronen duidelijk. Het was een mammoettaak. Duizenden en duizenden uren van geduldig, systematisch overzichten maken.

Maar haar harde werk werd beloond. Ze bereikte een doorbraak:

She spotted groups of symbols that appeared throughout the inscriptions – groups that would start the same, but end in consistently different ways. That was the breakthrough. Kober now knew that Linear B was an inflected language, with word endings that shifted according to use – like Latin, or German or Spanish. Alice Kober was on the verge of deciphering Lineair B. 

De indexkaartjes waarmee Kober cruciale patronen binnen het Lineair B aan het licht bracht.

Een plotselinge ziekte gooide echter roet in het eten. Ze kon niet meer werken en stierf op 43-jarige leeftijd. Twee jaar later kon Ventris de ontknoping van de intellectuele race op zijn naam zetten. Je zou kunnen zeggen dat Kober de sprint naar het doel verzorgde en de voorzet deed, en dat Ventris de bal daarna in het doel kon koppen. Daarmee kwam hij in de canon terecht, terwijl Kober, zoals Fox ontdekte, achter de schermen bleef. Goed dat een journaliste ruim aandacht geeft aan de rol die Kober daarbij speelde, en zichtbaar maakt welke prestatie zij leverde.

Archeologen ontdekken graf belangrijke Maya koningin

Vrouwe K’abel heette ze. In de tijd van de Late Klassieke Mayabeschaving in Guatemala bekleedde ze de positie van militaire gouverneur van het koninkrijk Waka, en droeg de titel Kaloomte, Hoogste Strijder. Archeologen wisten van haar bestaan, maar hebben nu haar graf ontdekt. De vondst kan nieuw licht werpen op de rol van de vrouw bij de Maya, en in het bijzonder de invloed die hooggeplaatste vrouwen konden verwerven.

Jade beeldje uit de graftombe van K’abel.

Om die reden zijn betrokkenen enthousiast over de ontdekking:

De koningstombe toont dat vrouwen in het verleden leiders waren en, zoals het er nu naar uitziet, politieke invloed uitoefenden en de rol van vrouwen in een nieuw tijdperk versterkten’, zei Rosa Maria Chan, de Guatemalaanse onderminister van cultuur en natuurlijk erfgoed.

De hoge status van K’abel blijkt ook uit de locatie van haar graf. Archeologen troffen haar resten aan in een grafkamer in de koningsstad El Peru-Waka, samen met kostbaarheden zoals jade beeldjes en sieraden. In hun persbericht schrijven ze dat deze stad talloze tempels en offerplaatsen kent. De bewoners bleven hun overleden grootheden nog lange tijd vereren in deze sacrale omgeving. Achteraf gezien vinden de archeologen het daarom niet vreemd dat een belangrijk, machtig persoon als K’abel hier begraven werd – ze had voldoende indruk gemaakt op haar onderdanen om offers te ontvangen en herdacht te worden.

Archeologen waren K’abel al tegengekomen op stele’s van de Maya.

Universiteit eert pionier in de archeologie

Ooit gehoord van Dorothy Garrod? Ze was in 1939 de eerste vrouw die een leidende positie kreeg op de universiteit van Cambridge, in een tijd dat Engeland vrouwen nog weerde van universiteiten. Om te verdoezelen dat de universiteit eigenlijk tegen de regels in handelde, spraken mensen haar in correspondentie en officiële stukken aan alsof ze een man was. Garrod voerde baanbrekende opgravingen uit, zette de paleontische tijd op de kaart, en schreef standaardwerken waar wetenschappers nu nog een beroep op doen. Met een tentoonstelling eert Cambridge deze pionier nu.

Dorothy Garrod.

Zoals vrouwen tot op de dag van vandaag nog te horen krijgen, was Garrod’s sekse een groot probleem. En niet alleen omdat vrouwen in 1939 eigenlijk niet benoemd konden worden:

“She was on the edge with new discoveries constantly that were often so fantastic she wasn’t initially believed. She set the agenda of Palaeolithic archaeology in the 20th century.” But she paid a high price for being a trailblazer and was discriminated against for many years. “Many men disliked her; they found her distant and rigid as a professor,” admits Dr Smith. “She broke the seal for generations of women to come but many men could simply not relate to having a woman.”

Garrod liet zich daardoor niet afschrikken. Ze raakte als jonge vrouw geïnteresseerd in archeologie vanwege haar vader, een legerarts die diverse militaire ziekenhuizen leidde op Malta. Dit eiland kent verschillende prehistorische tempels. Na haar opleiding, deels in Frankrijk, bereikte ze haar doorbraak met archeologische opgravingen in Gibraltar. Vanaf dat moment reisde ze de hele wereld rond om opgravingen te doen in Israel, de Levant, Palestina, Syrië, Engeland en Zuid-West Azië.

Behalve talloze wetenschappelijke ontdekkingen droeg Garrod ook op andere manieren bij aan de ontwikkeling van de archeologie. Ze was een van de eersten die op een interdisciplinaire manier te werk ging. Ze gaf vrouwen een actieve rol bij opgravingen, en leerde hen de kneepjes van het vak. Ze zorgde er ook voor dat de universiteit van Cambridge vrouwen serieus ging nemen als wetenschappers.

Garrod leefde van 1892 tot 1968. Hoog tijd dat deze pionier ruim veertig jaar na haar dood de aandacht en erkenning krijgt die ze zeker heeft verdiend.

Dorothy Garrod op latere leeftijd.

Vrouwen droegen al BH’s in de middeleeuwen

Er moest een BBC programma aan te pas komen om publiciteit te genereren voor de vondst, maar het is officieel. Vrouwen droegen al minstens 600 jaar geleden BH’s. Archeologe Beatrix Nutz van de universiteit van Innsbruck vond textiele resten van dit type ondergoed in een middeleeuws kasteel in Nikolsdorf, Tirol. Omdat textiel zo kwetsbaar is, vergaat kleding snel. De wetenschap weet zodoende weinig van de ontwikkeling van (onder)mode. Nutz leverde met haar vondst het wetenschappelijke bewijs dat de BH al eeuwen oud is.

De BH anno 1400 na Chr.

Archeologen treffen niet zo vaak textiele resten aan die nog redelijk in elkaar zitten en goed onderzocht kunnen worden. De ontdekking van Nutz werpt licht op de ontwikkeling van lingerie. Kleding zegt bovendien ook wat over de mores uit een bepaalde tijd:

What this means is that women were wearing bras long before the invention of corsets. So corsets have been revealed as the uncomfortable, restrictive version of bras. Does that mean the middle ages were actually a more liberal time than the corset-obsessed eighteenth and nineteenth centuries? Possibly  — historians have offered a lot of evidence that gay marriage was legal in medieval Europe, too.

Volgens Nutz waren sommige BH’s aan de buitenkant versierd, onder andere met kant. Dit zou een teken kunnen zijn dat het de bedoeling was dat ook andere mensen dan de draagster het kledingstuk mochten zien. Oh, en de BH zoals we die nu kennen, in de moderne uitvoering? We beschikken daarover dankzij het werk van Mary Phelps Jacob. In 1914 vroeg ze patent aan voor haar ontwerpen.

Archeologe doet unieke vondst in Vallei der Koningen

Susanne Bickel van de universiteit van Bazel (Zwitserland) geloofde er nooit iets van dat alles in de Egyptische Vallei der Koningen wel zo’n beetje opgegraven was. En terecht. Begin dit jaar groef de archeologe de graftombe op van een priesteres uit de achttiende dynastie (ruwweg 1500-1200 v. chr.). Danzij de goed bewaarde grafkist en haar mummie kwam het onderzoeksteam achter de naam van de vrouw, Nehemes-Bastet. De ontdekking is belangrijk omdat wetenschappers relatief weinig afweten van deze roerige periode in de Egyptische geschiedenis.

Susanne Bickels, archeologe.

Egypte maakte tijdens de achttiende dynastie moeilijke tijden door. Het land verkeerde in een economische crisis en er waren veel politieke onlusten en conflicten. De mensen hadden weinig tijd voor het in steen uitbeitelen van teksten, of het bouwen van monumenten. Archeologen hebben zodoende minder informatie tot hun beschikking. Het nu gevonden graf werpt een unieke kijk op het leven in die tijd en zal een schat aan nieuwe informatie opleveren, verwacht Bickel.

De afgelopen tijd werkte ze hard aan het interpreteren van haar vondst. Deze analyse begint resultaten op te leveren. Zoals de naam van de vrouw. Die geeft aan dat ze verbonden was met de cultus van de kattengodin Bastet, in haar tijd wijd verspreid in Egypte. Grafteksten vermeldden verder dat haar vader een band had met het grote tempelcomplex Karnak, bij Thebes. Het is zeer waarschijnlijk dat Nehemes-Bastet ook werkzaam was in dit complex. Ze had een belangrijke taak:

Music was a key ingredient in Egyptian religion. Teeter explains that it was believed to soothe the gods and encourage them to provide for their worshippers. Nehemes-Bastet was one of many priestess-musicians who performed inside the sanctuaries and in the courts of the temples. “The hypothesis is that these women would sing, act, and take part in festivities and big ritual processions that were held several times a year,” Bickel says.

Haar titel, zangeres van Amun, versterkt die indruk. Volgens het opgravingsteam staat ‘zangeres van Amun’ voor een erfelijk beroep, waarbij moeders het vak leerden aan hun dochters. Als priesteres en heilige zangeres bekleedden deze vrouwen een eervolle positie in de tempels. Ze deelden ook in de soms zeer behoorlijke inkomsten die de tempels verkregen uit hun bezittingen, zoals land. Vanwege die status was het ook logisch dat Nehemes-Bastet bijgezet wordt in de Vallei der Koningen. Ze genoot respect.

Bickels heeft de resten van de priesteres inmiddels overgebracht naar Luxor. Daar gaat het onderzoek verder. Op de agenda staan een röntgenfoto van de mummie en vier tot vijf jaar onderzoek naar het lichaam, de grafkist, de teksten en voorwerpen. Ook hoopt Bickels meer te weten te komen over de vorige bewoners van het graf waar Nehemes-Bastet lag. Zoals gebruikelijk in het oude Egypte waren graf en kist namelijk hergebruikt.

Unieke vondst werpt nieuw licht op Etruskische cultuur

Het zijn kleine potscherven, maar ze bevatten volgens Amerikaanse archeologen een primeur in het onderzoek naar de Etrusken. Voor het eerst troffen onderzoekers beeltenissen aan van vrouwen die een kind baren. De archeologen deden hun vondst tijdens opgravingen bij Poggio Colla, een vindplaats in de buurt van Florence, Italië. De afbeeldingen zijn circa 2600 jaar oud.

Voorheen waren er alleen afbeeldingen bekend van Etruskische vrouwen als godin, of als deelneemster aan rituelen of feesten. De vondst van de twee afbeeldingen van barende vrouwen werpt een nieuw licht op de cultuur van de Etrusken. Het zegt ook iets meer over Poggio Colla zelf. De vindplaats ligt op de top van een heuvel en had waarschijnlijk een religieuze betekenis. Maar welke?

Archeologen van verschillende Amerikaanse universiteiten werken al langer aan opgravingen bij Poggio Colla. Eerder groeven ze ook al gouden sieraden op, en vondsten die te maken hebben met weven. Dit wees in de richting van vrouwen, hun bezigheden en hun religieuze activiteiten. De afbeeldingen van barende vrouwen versterken die indruk. Wetenschappers beginnen nu de hypothese te vormen dat Poggia Colla een plek was waar vrouwen naartoe gingen om offerandes te brengen of te bidden. Misschien was de plek zelfs wel het heiligdom van een vrouwelijke beschermster of godin.

Dit is natuurlijk nog lang geen vaststaande feiten. Maar de opgravingen gaan door. Nieuwe vondsten zullen vast meer informatie verschaffen over wat de Etrusken zo lang geleden deden op deze bijzondere plek. Meer weten over vrouwen in de Etruskische cultuur? Dan kun je nog steeds naar de expositie Vrouwen van Aanzien in het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden.

UPDATE: Ook io9 besteedt aandacht aan de vondst en verwerkt in het artikel uitspraken van de archeoloog die de potscherven vond:

 

The image is unique because in the classical world, we don’t see a lot of birthing scenes. The real question is if we don’t see these types of birthing scenes anywhere else in classical art, then why is it on this pot? It obviously meant something to the people who were there and who made it.

Oh, en de archeoloog blijkt blind te zijn. Hij heeft de afbeeldingen niet zelf kunnen zien. Wow.

Vrouwen van aanzien, mannen met macht

Hulde voor de bedenker van de titel van een unieke dubbelexpositie over de cultuur van de Etrusken. Die titel, Vrouwen van Aanzien, Mannen met Macht, vat precies het probleem samen waar vrouwen zich eeuwen voor gesteld zagen. Ze hadden misschien wel aanzien, maar hun positie hing af van de mannen met macht. En als het oordeel van hun eigen man of van de omgeving negatief uitviel, raakten ze hun aanzien kwijt en waren ze de klos.

Voorbeelden te over. De Zesde Clan vat het even kort en daardoor ietwat ongenuanceerd samen, maar waar het op neer kwam was dat het tot ver in de negentiende eeuw snel gedaan was met de goede reputatie van een vrouw. Ze hoefde eigenlijk alleen maar de privé sfeer te verlaten en de publieke ruimte op te zoeken, of de omgeving sprak al schande van haar. Zo vinden we het nu heel normaal om gezellig te shoppen, maar op die manier winkelen betekende rond 1900 dat je een vrouw van lichte zeden was. Want alleen hoeren liepen los op straat rond.

In al die gevallen raakte je je aanzien kwijt, en daarmee de kansen op het enige acceptabele leven voor een vrouw: dat van huisvrouw en moeder, financieel en wettelijk ondergeschikt aan een man die zorgde voor het gezinsinkomen en die vrij mocht bewegen op het gebied van politiek, de oorlog en de handel.

De verdeling van de dubbelexpositie over Etruskische mannen en vrouwen laat dit ook goed zien. Het Allard Pierson Museum:

De Etruskische vrouwen, priesteressen en godinnen, hun bijzondere maatschappelijke positie maar ook hun rol als moeder en echtgenote, hun schoonheidsidealen, mode en juwelen staan centraal in Leiden. De Amsterdamse expositie belicht de Etrusken vanuit een mannelijk perspectief, met veel aandacht voor de rijkdom en handelsgeest, het machtsvertoon en het oorlogsgeweld van krijgsheren, priesters en prinsen.

Kortom, het patroon is opnieuw duidelijk. Vrouwen zijn moeder en echtgenote, en/of worden in verband gebracht met religie en schoonheid -vanouds voor vrouwen de traditionele wegen naar een iets hogere status. De Nederlandse hoofdstad is gereserveerd voor de expositie over de Etruskische mannen met hun handel (en daarmee inkomen, rijkdom) en oorlog.

Kopje van een Etruskische vrouw.

Dit is geen kritiek op de samenstellers van de expositie, of de expositie zelf. Integendeel, de Zesde Clan beschrijft dit omdat het de traditionele verhoudingen, die eeuwenlang golden, zo mooi samenvat. Omdat dit weblog vrouwen centraal stelt, willen we juist iedereen aanmoedigen in ieder geval de tentoonstelling in Leiden te bezoeken. Vanaf 14 oktober aanstaande kan iedereen kennis maken met het leven van Etruskische vrouwen.

Een geweldige kans om kennis te maken met een aspect van de vrouwengeschiedenis. Het Oudheidkundig museum toont onder andere prachtige topstukken, waaronder een spiegel met een afbeelding van Paris en Helena, een bijzonder beeldje van een vrouw uit circa 550 voor Chr., en een deksel van een asurn uit ongeveer dezelfde tijd. Kortom, komt dat zien.

Nieuw boek ontmaskert neuro ‘wetenschap’

Omdat mannen en vrouwen in de oertijd dit of dat deden, ligt dat voor eeuwig vast in de hersenen. Dus moeten we anno nu hetzelfde blijven doen,  anders vergaat de wereld. Het is een gesloten, rigide redeneertrant van conservatieve neurowetenschappers, enorm populair gemaakt door Mars en Venus boeken. Andere wetenschappers, zoals Cordelia Fine en Rebecca Jordan-Young,  stelden de denkfouten van dit type theorie al eerder aan de kaak. Ze krijgen nu gezelschap van professor Raymond Tallis van de universiteit van Manchester. In zijn boek Aping Mankind maakt hij gehakt van deze vorm van neurowetenschap.

Een recensent van de Guardian benadrukt dat Tallis niet doet alsof hij dan wel alle antwoorden heeft. Nee, wat Tallis doet is fouten in de logica onthullen, wetenschappelijk bewijs nalopen, en uitpluizen waarop de theoriën van de Mars en Venusdenkers nou eigenlijk op gebaseerd zijn. Opnieuw blijkt dat er dan weinig overblijft van alle luidkeels verkondigde ‘waarheden’:

He does not pretend to explain it, but we can be grateful that he shows up the pretensions of those who think they can, and who reduce the glory of being human to brain circuitry and the survival tactics of early hominids. With erudition, wit and rigour, Tallis reveals that much of our current wisdom is as silly as bumps-on-the-head phrenology.

Deze wetenschapper doet daarmee hetzelfde als Olga Soffer et. al. in het boek De Onzichtbare Vrouw. Hierin gingen wetenschappers na wat we eigenlijk weten over de rollen van mannen en vrouwen in de oertijd. Dat blijkt frustrerend weinig te zijn. Al die ronkende theoriën over de man als jager en de vrouw thuis in de grot met haar kindjes? Die zogenaamd vaststaande situaties, waar de neurodenkers op teruggrijpen om te verklaren waarom vrouwen vooral thuis moeten blijven zitten, blijken droombeelden van negentiende eeuwse mannen die ernstig leden onder vooroordelen en vastgeroeste rolpatronen.

Hoe het dan wel zat in de oertijd? Lastig te achterhalen na miljoenen jaren. Bewijzen ontbreken, of blijken bij nader inzien niet zo solide als eerst gedacht, en aan het einde van de rit zit je met meer vragen dan antwoorden. Net als Tallis overkwam in Aping Mankind. Juist die vragen zijn echter belangrijk. Ze kunnen leiden naar betere vragen, nieuwe antwoorden, meer onderzoek. En het allerbelangrijkste: die vragen en onzekerheden houden de openheid en nieuwsgierigheid in stand. Daar draait het tenslotte om als je goede wetenschap wil bedrijven.

Voor wie meer wil lezen: dit boek van Cordelia Fine is een aanrader.

Invasie van de Vikingvrouwen

Vrouwen maakten zeer waarschijnlijk een veel groter aandeel uit van de groepen Vikingen die Groot-Brittanië koloniseerden dan wetenschappers eerst dachten. Nadere bestudering van veertien graven uit die tijd wijst uit dat bijna de helft het skelet van een vrouw bevatte. Wetenschapper Shane Macleod meldt in vakblad Early Medieval Europe dat vrouwen er vanaf het begin bij waren, tijdens de eerste invasiegolf van 865.

Macleod durft nog geen algemene uitspraken over de gehele Vikingperiode in Engeland te doen. Veertien graven is namelijk niet meer dan een begin. Maar hij durft wel de stelling aan dat vrouwen waarschijnlijk veel talrijker waren dan archeologen eerst dachten.

Want wat gebeurde er? De archeologen troffen grafgiften zoals zwaarden en strijdbijlen aan, en schreven het graf dús toe aan een man. Dat klopt niet. Ook vrouwen kregen namelijk zwaarden mee in hun graf. Hun sekse kwam pas aan het licht toen wetenschappers de skeletten van veertien mannengraven onderzochten en merkten dat het in zes van de gevallen om vrouwen ging. Eén skelet was te beschadigd om uit te maken of het een man of een vrouw was. Het is gezien dit mechanisme heel goed mogelijk dat archeologen meer vrouwen over het hoofd zagen, omdat de grafgiften niet aan de verwachtingen voldeden en dús toegeschreven werden aan een man.

Het kost tijd en geld om de skeletten van alle bekende graven uit de Vikingtijd te onderzoeken, maar nu is al duidelijk dat de interpretatie over het Vikingverleden van Engeland aan een herziening toe is. Veel mensen staarden zich tot nu toe blind op het beeld van de stoere Vikingkrijger, maar die krijger had waarschijnlijk een vrouw naast zich die net als hij verre tochten naar nieuwe landen ondernam en na haar dood een zwaard in haar graf meekreeg…

Niet NASA, maar Sarah Parcak ontdekt piramides

Archeologe Sarah Parcak ontdekte zeventien piramides in Egypte. Ze gebruikte hiervoor diverse technieken, onder andere van NASA. De koppen in de media: NASA ontdekt piramides. Of: piramides ontdekt met NASA technologie. Of deze: NASA helpt bij het vinden van piramides. Parcak komt er in de koppen niet aan te pas. Het is één van de manieren waarop het werk van wetenschapsters onzichtbaar wordt gemaakt. NASA kan het succes op zijn/haar naam schrijven, niet degene die de techniek als hulpmiddel gebruikt.

Onderzoekster Sarah Parcak gebruikt onder andere satellietbeelden om het oude Egypte in kaart te brengen.

Alleen De Volkskrant geeft Parcak de eer die haar toekomt. Daar vertelt de kop gewoon wat er aan de hand is: archeologe vindt zeventien piramides. Er staat wel bij ‘dankzij NASA’, maar ok, ze komt in ieder geval als een actief handelend persoon naar voren.

En terecht, want Parcak is al jaren actief als wetenschapster en archeologe, met als specialisatie Egypte. De Amerikaanse gebruikt ook al jaren satellietbeelden, van NASA en andere leveranciers, om bouwwerken in Egypte op het spoor te komen. De zeventien tot nu toe onbekende piramides zijn de meest recente vrucht van dit jarenlange harde werken, en maken deel uit van haar pogingen het oude Egypte beter in kaart te brengen.

Archeologen vinden oudste graf Keltische vrouw

Archeologen hebben in Duitsland bij Baden-Württemberg het graf gevonden van een Keltische vrouw die 2600 jaar geleden stierf. Nooit eerder konden wetenschappers bij de Keltische cultuur zo ver terug in de tijd gaan. De vondst zal meer licht werpen op de vroegste periode van de Kelten. De archeologen hebben genoeg om te onderzoeken. De vrouw lag namelijk niet alleen onder de grond. Ze werd bijgezet in een met hout betimmerde ruimte, samen met een kind. Beiden kregen rijke gaven mee, zoals sieraden van goud en amber.

Eén van de grafgiften die de Keltische vrouw 2600 jaar geleden mee kreeg voor haar reis naar de andere wereld.

Volgens Dirk Krausse, leider van het onderzoeksteam, toont de vondst aan dat de oudste Kelten al een hiërarchische samenleving kenden, met een elite die beschikte over grote rijkdommen. Daarnaast is het graf bijzonder omdat er nooit eerder voor deze periode al graven met houten betimmering zijn gevonden.

De archeologen vonden het graf een paar maanden geleden in een gebied waarvan al langer bekend was dat de Kelten zich hier sterk ontwikkelden, een heuvelfort met de naam Grosse Heuneburg. Ze gaven er echter nu pas ruchtbaarheid aan. Veel Keltische sites zijn namelijk het doelwit geworden van dieven. In dit geval bleek het graf gelukkig ongeschonden. Sterker nog, de zeer vochtige bodem zorgde ervoor dat de lichamen en grafgiften bijzonder goed bewaard bleven. Onderzoekster Nicole Ebenger-Rest vond zelfs stukjes textiel en resten van voedsel.

Het team heeft het graf in beton gegoten en nu in één stuk vervoerd naar een laboratoruim in Baden-Württemberg. Daar gaat het onderzoek naar de Keltische vrouw verder. In juni verwachten de archeologen de eerste resultaten wereldkundig te maken.

Musea doen gezellig mee met stereotypering

Museum jaarkaart, geweldig initiatief, want het verlaagt de drempel om een museum binnen te stappen en het magazine brengt je op goede ideeën. Helaas blijkt niets of niemand perfect. In het blad voor de periode mei tot en met juni prijst de Museumkaart een gezellig uitje aan. Voor hem: ‘handen uit de zakken’, een expositie van het Agrarisch Museum van Middenbeemster. Voor haar: ‘Tot op de draad bekeken’, een tentoonstelling over kleding maken in museum Betje Wolff. Daar zijn ze weer, die oude vertrouwde stereotypen… Hij werkt op het land, zij maakt kleding. Zelfs in museumland ontkomen we er niet aan. Zucht. Wie heeft dit in hemelsnaam bedacht?

Sorry, vent, volgens de Museumkaart heb jij niks te zoeken bij museum Betje Wolff.

Cyprus niet blij met naakte Aphrodite in paspoort

Uh oh. Inwoners van Cyprus zijn niet blij met het nieuwe ontwerp van hun paspoort. In het officiële document staat een plaatje van een compleet naakte Aphrodite, de godin van de liefde. Met name diplomaten vrezen volgens persbureau Reuters dat het nieuwe paspoort problemen oplevert als ze een bepaalde bestemming aandoen, zoals streng Islamitische landen.

Het gewraakte beeld van de godin van de liefde.

Het plaatje in het paspoort is gebaseerd op een antiek beeld van de godin. Dat beeld staat in een museum in de hoofdstad en is de trots van het eiland. De regering gebruikt het beeld ook in reclamecampagnes om toeristen op de schoonheid van Cyprus te wijzen.

Inwoners krijgen de nieuwe paspoorten sinds 13 december vorig jaar. Vanaf dat moment gingen de eerste mensen klagen. Met name diplomaten waren woedend. Volgens hen had de overheid het ontwerp eerst aan hen voor moeten leggen. Nu dat niet is gebeurd, eisen ze dat het ontwerp alsnog wordt aangepast.

Volgens Reuters weigert de regering het ontwerp te veranderen. Daarvoor is het te laat. Volgens The Age klopt dat niet. Bronnen zeggen dat de overheid zich na de kerstvakantie alsnog over het probleem buigt. Misschien moet de naakte Aphrodite dan alsnog van het paspoort af.

Cleopatra krijgt een maatje

De beroemde Egyptische koninging Cleopatra was geen eenzame uitzondering. Tweehonderd jaar eerder ging een andere vrouw haar voor: Arsinoë II. Volgens nieuwe archeologische inzichten kreeg zij een eigen kroon als symbool van haar heerschappij over het land, en vereerden de Egyptenaren haar nog tweehonderd jaar na haar dood vanwege haar associaties met de godinnen Hathor en  Isis.

Tempelreliëf van koningin Arsinoë, met de tekenen van haar waardigheid.

De Zweedse Maria Nilsson, van de universiteit van Göteborg, dook in de geschiedenis van de dynastie van farao Ptolemy I. Onder andere Cleopatra behoorde tot deze clan. Maar zij was niet de enige koningin uit de familie. Het Zweedse onderzoek kwam Arsinoë II op het spoor na een nadere bestudering van reliëfschilderingen en munten. Zij kwam daarin duidelijk naar voren als een koningin in haar eigen recht, met een eigen kroon en een eigen cultus. Latere koningen en koninginnen namen symboliek van haar kroon over.

Het hoofddeksel is belangrijk, omdat de elite in de antieke tijd communiceerde door middel van symbolische beelden. Met de symbolen verwerkt in de kroon drukte Arsinoë uit dat zij op gelijke voet stond met haar echtgenoot en regeerde vanuit een eigen machtsbasis. Naast verwijzingen naar Beneden- en Boven Egypte en de priesterklasse, gebruikte Arsinoë ook de ramshoorn. De ramshoorn zorgde voor een directe associatie met Alexander de Grote - voorwaar een statement om duidelijk te maken dat je niet voor de sier op de troon zit.

Arsinoë II leefde in de periode van 316 tot circa 270 voor Christus. Uit antieke bronnen blijkt dat ze trouwde met een broer en een half broer. Zulke broeder-zuster huwelijken kwamen vaker voor in Egypte. Ze was betrokken bij militaire campagnes, leidde een oorlog, en nam deel aan de Olympische spelen. Ze won daar prijzen met wagenmennen.

Science Daily over het onderzoek van Nilsson:

The thesis questions the traditional royal line which excludes female regents, and defies some researchers’ attempts to minimise Arsinoë’s importance while she was still alive. “My conclusion instead is that Arsinoë was a female pharaoh and high priestess who was equal to and ruled jointly with her brother and husband, and that she was deified during her actual lifetime,” says Nilsson. “It was this combination of religion and politics that was behind her long-lived influence.”

Wat mannen en vrouwen deden in de prehistorie? Rennen!

In het boek De Onzichtbare vrouw ontmantelden wetenschappers zoals J. Adovasio de mythe van de prehistorische Man de Jager. De Amerikaanse essayiste Barbara Ehrenrech gaat een stuk verder. Mensachtigen en daarna de eerste mensen waren miljoenen jaren lang geen jager maar prooi, en die lange periode als lekker hapje van de sabeltandtijger heeft diepe sporen nagelaten, betoogt zij in ‘Blood Rites, origins and history of the passion of war’.

Zoals de titel aangeeft gaat Ehrenreich in op het vraagstuk van oorlogen, waarom oorlogen zo’n hardnekkig verschijnsel zijn en waarom mensen daar zo opgewonden van worden. In dit artikel laat de Zesde Clan dat interessante vraagstuk even links liggen. Voor dit artikel concentreren we ons op de genderaspecten van het verhaal. Want daar zegt ze interessante dingen over, die voor een deel overeenkomen met de theorie van Adovasio en co.

Net als Adovasio toont Ehrenreich aan dat Man de Jager in de prehistorie niet bestond. Het is een mythe uit de koker van mannelijke wetenschappers die zagen wat ze wilden zien. Mensen zwierven eeuwenlang rond, verzamelden planten en noten en kwamen aan vlees door aas te eten, achtergelaten door roofdieren. Maar Ehrenreich gaat verder. Het viel haar in de vakliteratuur op dat wetenschappers collectief stil staan bij jagen, maar niet bij gejaagd worden.  Terwijl dat waarschijnlijk miljoenen jaren een zeer groot probleem was.

Mensen zijn relatief kwetsbaar: één flinke mep en we zijn dood. We hebben geen harnas of scherpe klauwen, en erg hard rennen kunnen we ook niet. Voor iedere leeuw of poema waren mensen een smakelijk hapje.  Ehrenreich trof in allerlei boeken verwijzingen aan naar die angstige periode. Zoals schuilplaatsen van sabeltandtijgers, waar botten van dieren en mensen door elkaar lagen: restanten van de maaltijden van het roofdier. Dus wat deden mannen en vrouwen in de prehistorie? Rennen, bij elkaar in een groep blijven, en als er eentje valt en opgegeten wordt door een leeuw blij zijn en je schuldig voelen omdat de ander werd opgegeten, en niet jijzelf.

Pas met de komst van nieuwe technieken, zoals speren, knuppels etc, konden mensen zich beter verweren tegen roofdieren en kreeg je collectieve vormen van verdediging en jacht. Bezigheden waar zowel mannen als vrouwen bij betrokken waren. Langzamerhand nam het aantal roofdieren af, meestal door een combinatie van drijfjachten en klimaatverandering. Op een gegeven moment waren er zo weinig dieren over dat het geen zin meer had om collectief op jacht te gaan. Jagen werd een bezigheid voor kleine groepjes die urenlang stilletjes door een landschap moesten trekken om een prooi te vinden.

Die bezigheid verhield zich slecht met het dagelijkse leven en de aanwezigheid van soms lawaaierige kinderen. Het werd een bezigheid voor selecte groepjes mannen. En het gaf status, want je kon terugkeren van je lange tocht en verhalen vertellen over je activiteiten. Totdat het aantal prooidieren uiteindelijk zoveel afnam dat de meeste mannen de jacht op moesten geven. Weg status en weg spannende verhalen vertellen.

Wat te doen? Nou, oorlog voeren dan maar. Er ontstond een krijgerscultuur, laat Ehrenreich zien. Het werd een elitair fenomeen, want wapens en overige uitrusting waren erg kostbaar. Slechts een beperkte groep mannen kon dat opbrengen en krijger worden. Zij ontleenden daar status aan en gaven die status door van vader op zoon. De schermutselingen zorgden ervoor dat iedereen werd meegezogen in die ontwikkeling. Als anderen jou aanvallen kun je dat niet negeren, je zult dan zelf ook een legertje op moeten richten om je te verdedigen. Is dat leger er eenmaal, dan kun je uit wraak de ander weer aanvallen, die daardoor genoodzaakt is het eigen leger te versterken. Voordat je het weet beland je in een negatieve spiraal van oorlog en wraak waaruit nieuwe oorlogen en wraakexpedities voorkomen.

Er ontstonden feodale maatschappijen. Vrouwen en de gewone man werkten zich kapot om de krijgers te onderhouden. Voor ‘de gewone man’ was dit slecht nieuws.  Mannen moesten op het land van de feodale heer werken, en liepen een grote kans ingelijfd te worden in de legers van de elite. Daar stierven ze massaal, als kannonnenvoer. Ehrenreich toont aan dat de gewone man daar meestal weinig zin in had. Veel legers werkten met een draconische discipline om te voorkomen dat soldaten aan het muiten sloegen, en nog ruim in de negentiende eeuw mochten Duitse generaals geen kamp opslaan bij een woud, want dan was de kans groot dat de manschappen ‘s nachts de benen namen en zich in het bos verscholen. 

Ehrenreich laat zien dat vrouwen er echter nóg slechter vanaf kwamen. Mannen konden toegang krijgen tot wapens en de krijgscultuur, ook al was dat als kanonnenvoer. Ze konden profiteren van het positieve beeld van de man als de sterkere, de heer der schepping. Vrouwen echter werden gezien als zwak, zowel van lichaam als van geest. Ze werden de prooi van de man: mannen moesten hen ‘veroveren’ en daarna ‘verschalken’. De getemde vrouw was daarna voornamelijk goed voor hard werken in de huishouding en het baren van kinderen: de volgende generatie arbeiders en soldaten.

Kortom, dit is een verhaal over macht, technologie, en als dominante groep omgaan met je trauma van mens-als-prooidier door de status van prooi af te schuiven op je mindere, de vrouw, en jezelf te verschuilen achter harnassen en de mythe van Man de Jager. Het is een verhaal over cultuur. Het zegt niks over individuele mannen en vrouwen, en het verklaart al helemaal niet waarom vrouwen anno 2010 nog steeds ‘vanwege hun biologie’ het huishouden moeten runnen terwijl mannen de wereld voor hun rekening nemen.

Bulgaarse archeoloog ontdekt fornuis uit 3e eeuw

Altijd al willen weten hoe je voormoeders kookten? De Bulgaarse archeoloog Nikolay Ovcharov kan het je vertellen. Tijdens opgravingen in de Thracische stad Perperikon ontdekte hij een antiek fornuis uit de 3e eeuw n. Chr. Dit meldt het Bulgaarse persbureau in Sofia.

De mensen die in deze oude stad leefden, hakten een gat uit in een rotswand. Je kunt hier een goed vuurtje stoken. Boven die nis in de wand maakten ze twee openingen waar je een aardewerken pot op kon zetten. Voilà, bakken en stoven maar. Ovcharov doet al jaren onderzoek in Perperikon. Eerder ontdekte hij al twee graftombes, een antiek zegel en relieken van een middeleeuwse heilige in deze stad in de Balkan.

Wat mannen en vrouwen deden in de prehistorie? Geen idee

Mannen zijn agressief, kunnen beter inparkeren en gaan vaker vreemd, want tsja, in de oertijd moesten ze op mammoeten jagen. Dus ze zijn nu eenmaal zo.  Aaaah, heerlijk, vaststaande feiten die keihard bewezen zijn door de evolutiepsychologie. En vrouwen….KADENG! Valt er opeens een boek op je bureau wat al die zogenaamd harde feiten genadeloos onderuit haalt. De onzichtbare vrouw - de rol van mannen en vrouwen in de prehistorie, van Olga Soffer, Jack Page, en J. Adovasio.

De auteurs doen in hun boek iets wat tegelijkertijd knap en frustrerend is. Heel knap en aansprekend nemen ze populair wetenschappelijke ideeën, plaatsen die in het toenmalige tijdsbeeld, en laten zien hoeveel daarvan bestaat uit fantasie. Het resultaat is schrikbarend. Man de jager? Een leuk idee waar mannelijke wetenschappers flink opgewonden van werden, maar archeologische en antropologische onderzoeken laten keer op keer zien dat de jacht vaak een gezamenlijke aangelegenheid was, waar vrouwen en kinderen zich net zo goed in mengden.

En die mooie grottekeningen dan, in Frankrijk en Spanje? Die moeten wel door mannen zijn gemaakt, klonk het lange tijd. Helaas. Er is niets wat er op wijst dat alleen mannen toegang zouden hebben tot die grotten. Met evenveel wetenschappelijke overtuiging zou je kunnen zeggen dat vrouwen die schilderingen maakten. Maar dat zou dan een nieuw fantasieverhaal opleveren, want we weten het niet.

En dat is dan meteen het frustrerende aan het boek. Frustrerend op een goede manier. Want ze halen de fantasie onderuit, en dan zit je met een gat. Wat moeten we dan denken? De auteurs gaan niet in op die behoefte aan een vervangende mythe. Er is heel vaak geen goed gefundeerde nieuwe theorie, er is helaas heel veel wat we niet weten. En juist daarom is het niet zo slim om fantastische verhalen te verzinnen over dé man en dé vrouw in de oertijd, want die missen iedere onderbouwing.

Wat de auteurs wel doen, is aandacht besteden aan terreinen die voorheen onderbelicht bleven. Met nieuwe technieken is het tegenwoordig iets makkelijker om onderzoek te doen naar vergankelijke materialen, zoals textielresten. Daaruit blijkt dat vrouwen niet alleen maar passief op de kindertjes pasten terwijl Man de Jager zijn mythische mammoet verschalkte. Vrouwen produceerden veel, en speelden een rol van betekenis.

Neem weven of vlechten. Een touwtje produceren lijkt vaag, maar betekende voor primitieve samenlevingen dat ze meer eten konden vervoeren, betere kleding kregen om zich te beschermen tegen de kou, gereedschappen en bouwwerken konden maken, en  met meer succes konden vissen. Zie ook women’s work, the first 20000 years.

Mijn beeld nu? Het leven in de oertijd was meestal hard en moeilijk. Mannen en vrouwen hadden elkaar nodig om te overleven, en iedereen moest meehelpen om eten en beschutting te vinden. Wie wat deed weten we meestal niet. En totdat er meer onderzoeksmateriaal voorhanden is, ben ik het er helemaal mee eens om het daarbij even te laten. Tot die tijd parkeer ik snel mijn auto even in, dank u wel.

Archeologen ontdekken machtige priesteressen op Kreta

De oude necropolis Orthi Petra, op het eiland Kreta, blijkt de bakermat te zijn geweest van een machtige dynastie van vrouwen. Waarschijnlijk speelden zij als priesteressen een belangrijke rol in het leven van de antieke stad. Dat concludeert een team archeologen, onder leiding van Nicholas Stampolidis. Het team ontdekte een stenen gebouw met een altaar uit de achtste eeuw voor Christus. Hier lagen vier vrouwen van dezelfde familie begraven, vergezeld van prachtige gouden grafgiften.  Archeology Magazine nam de ontdekking op in hun top tien van belangrijkste ontdekkingen in 2009. 

Een van de grafgiften, waarmee de vrouwen begraven werden

Archeologen zijn al langer actief in het gebied rondom de necropolis, maar vonden tot nu toe alleen resten van mannen en kinderen. Van de adellijke vrouwen was tot voor kort geen spoor te bekennen. De vondst van Stampolidis en zijn team zorgt ervoor dat wetenschappers de geschiedenis van de necropolis en de rol van vrouwen drastisch moeten bijstellen. Vrouwen waren veel machtiger en rijker dan gedacht. Uit de prachtige grafgiften blijkt dat de vrouwen een hoge status hadden. 

Het stenen gebouw was waarschijnlijk bedoeld om de resten onder te brengen van een hogepriesteres en haar beschermelingen. De vondst past ook bij een serie aardewerken vaten met menselijke resten, opgegraven in 2008. Ook hier ging het om vrouwen, ook hier vonden de archeologen prachtige gouden grafgiften. Bovendien bleken de skeletten dezelfde kenmerken te hebben als de lichamen in het stenen gebouw. Hieruit concluderen de onderzoekers dat het gaat om een familiedynastie, die in ieder geval 200 jaar lang een belangrijke positie had in de samenleving.